
O‘simliklar seleksiyasi — o‘simliklarning inson uchun kerakli xususiyatlarga ega navlarini va duragaylarini yaratish usullari majmui bo‘lib, bu xususiyatlar ekinlarning hosildorligi va sifatini oshiradi.
O‘simliklar seleksiyasi insoniyat sivilizatsiyasining dastlabki davrlaridan buyon, minglab yillardan beri muvaffaqiyatli qo‘llanib kelmoqda. Bugun bu ish bilan butun dunyoda bog‘bonlar va fermerlar, shuningdek, tashkilotlar, universitetlar hamda ilmiy-tadqiqot markazlaridagi professional seleksionerlar shug‘ullanadi.
Xalqaro taraqqiyot agentliklarining fikricha, qishloq xo‘jaligi ekinlarining yuqori hosilli, kasalliklar va qurg‘oqchilikka chidamli hamda mintaqaviy yetishtirish sharoitlariga moslashgan yangi navlarini yaratish muhim ahamiyatga ega.
Umumiy ma’lumotlar
Rossiyada o‘simliklarning ilmiy seleksiyasi professor V. R. Vilyams tashabbusi bilan 1903-yilda professor D. L. Rudzinskiy tomonidan Moskva qishloq xo‘jaligi instituti qoshida ochilgan Seleksiya stansiyasida boshlangan (keyinchalik P. I. Lisitsin nomidagi Seleksiya stansiyasi, P. I. Lisitsin nomidagi seleksiya-genetika stansiyasi; hozirda dala ekinlari seleksiyasi va urug‘chiligi laboratoriyasi — K. A. Timiryazev nomidagi Rossiya davlat agrar universiteti — Moskva qishloq xo‘jaligi akademiyasi tarkibida). Turli davrlarda Seleksiya stansiyasida o‘qigan yoki ishlagan xodimlar mamlakatda genetika, seleksiya va urug‘chilikning ilmiy hamda tashkiliy asoslarini yaratgan. Ular: N. I. Vavilov, L. P. Breslavets, S. I. Jegalov, P. I. Lisitsin, P. N. Konstantinov, A. G. Lorx, G. D. Karpechenko, K. I. Pangalo, Ye. N. Sinskaya, N. D. Matveyev, N. N. Timofeyev, V. V. Kvasnikov, A. S. Tatarinsev, I. N. Sveshnikova, A. V. Alpatyev, S. P. Agapov, Ye. M. Popova, A. N. Lutkov, A. R. Jebrak, T. D. Lisenko, V. N. Stoletov, E. D. Nettevich, V. S. Sheveluxa, B. I. Sanduxadze, L. A. Bespalova va boshqa ko‘plab olimlar.
O‘simliklar seleksiyasining asosiy usullari — ommaviy va individual tanlash, tur ichidagi hamda uzoq turlararo duragaylash, inbriding, poliploidiya va tajribaviy mutagenez. Chetdan changlanadigan o‘simliklarda kerakli xususiyatlarga ega individlarni ommaviy tanlash usuli qo‘llanadi. Aks holda keyingi chatishtirish uchun material olib bo‘lmaydi. Shu yo‘l bilan, masalan, javdarning yangi navlari yaratiladi. Bunday navlar genetik jihatdan bir xil bo‘lmaydi. Agar sof liniya, ya’ni genetik jihatdan bir xil nav olish ko‘zlansa, individual tanlash qo‘llanadi. Bunda o‘z-o‘zini changlatish orqali kerakli belgilarga ega bitta o‘simlikdan avlod olinadi. Shu usul bilan bug‘doy, karam va boshqa ekinlarning ko‘plab navlari yaratilgan.
Foydali irsiy xususiyatlarni mustahkamlash uchun yangi navning gomozigotaligini oshirish zarur. Ba’zan buning uchun chetdan changlanadigan o‘simliklar o‘z-o‘zidan changlatiladi. Bunday holatda fenotipda retsessiv genlarning salbiy ta’siri namoyon bo‘lishi mumkin. Buning asosiy sababi ko‘plab genlarning gomozigot holatga o‘tishidir. Har qanday organizmning genotipida vaqt o‘tishi bilan zararli mutant genlar to‘planadi. Ular ko‘pincha retsessiv bo‘lib, fenotipda namoyon bo‘lmaydi. Ammo o‘z-o‘zidan changlanishda ular gomozigot holatga o‘tadi va zararli irsiy o‘zgarish yuzaga keladi. Tabiatda o‘z-o‘zidan changlanadigan o‘simliklarda retsessiv mutant genlar tezda gomozigot holatga o‘tadi va bunday o‘simliklar tabiiy tanlanish natijasida nobud bo‘lib, populyatsiyadan chiqarib tashlanadi.
O‘z-o‘zidan changlanishning salbiy oqibatlariga qaramay, chetdan changlanadigan o‘simliklarda kerakli belgilarga ega gomozigot («sof») liniyalarni olish uchun bu usul ko‘p qo‘llanadi. Natijada hosildorlik pasayadi. Biroq keyin o‘z-o‘zidan changlanish orqali olingan turli liniyalar o‘zaro chatishtiriladi va ayrim hollarda seleksioner istagan xususiyatlarga ega, yuqori hosilli duragaylar olinadi. Bu usul liniyalararo duragaylash deb ataladi. Unda ko‘pincha quyidagi hodisa kuzatiladi — geterozis: birinchi avlod duragaylari yuqori hosildorligi hamda noqulay ta’sirlarga chidamliligi bilan ajralib turadi. Geterozis nafaqat turli liniyalar, balki turli navlar va hatto turlarni chatishtirishdan olingan birinchi avlod duragaylariga xos. Geterozigotlik (yoki duragaylik) quvvatining ta’siri faqat birinchi duragay avlodida kuchli bo‘ladi, keyingi avlodlarda esa asta-sekin kamayadi. Geterozisning asosiy sababi — duragaylarda to‘planib qolgan retsessiv genlarning zararli ta’siri yuzaga chiqmasligidir. Yana bir sabab — ota-ona organizmlaridagi dominant genlarning duragayda birlashishi va ularning ta’siri bir-birini kuchaytirishidir.
O‘simliklar seleksiyasida tajribaviy poliploidiya keng qo‘llanadi, chunki poliploidlar tez o‘sishi, yirikligi va yuqori hosildorligi bilan ajralib turadi. Qishloq xo‘jaligida triploid qand lavlagi, tetraploid sebarga, javdar va qattiq bug‘doy, shuningdek, geksaploid yumshoq bug‘doydan keng foydalaniladi. Sun’iy poliploidlar bo‘linish urchug‘ini buzadigan kimyoviy moddalar yordamida olinadi. Buning natijasida ikki hissa ko‘paygan xromosomalar bir-biridan ajrala olmay, bitta yadroda qoladi. Bunday moddalardan biri — kolxitsin. Sun’iy poliploidlar olishda kolxitsindan foydalanish o‘simliklar seleksiyasida qo‘llanadigan sun’iy mutagenezga misol bo‘ladi.
Sun’iy mutagenez va mutantlarni keyinchalik tanlab olish yo‘li bilan arpa hamda bug‘doyning yangi, yuqori hosilli navlari yaratilgan. Shu usullar yordamida dastlabki shakllarga nisbatan 20 baravar ko‘p antibiotiklar ajratib chiqaradigan zamburug‘larning yangi shtammlari ham olingan. XXI asr boshlarida dunyo bo‘ylab fizik va kimyoviy mutagenez yordamida yaratilgan qishloq xo‘jaligi o‘simliklarining 2250 dan ortiq navi yetishtirilgan. Ular 175 turdagi o‘simlikka mansub bo‘lib, bug‘doy, raps, makkajo‘xori, arpa, soya, sholi, pomidor, kungaboqar, g‘o‘za, olma, greypfrut, banan va manzarali o‘simliklar navlarini o‘z ichiga oladi. Bu navlar Yevropa, Osiyo, Shimoliy va Janubiy Amerika hamda Avstraliyada keng yetishtiriladi.
Sun’iy mutagenez yordamida yangi navlar yaratishda tadqiqotchilar N. I. Vavilovning gomologik qatorlar qonunidan foydalanadilar. Mutatsiya natijasida yangi xususiyatlar orttirgan organizm mutant deb ataladi. Mutantlarning aksariyatida yashovchanlik pasayadi va ular tabiiy tanlanish jarayonida saralanib chiqib ketadi. Evolyutsiya yoki yangi zot va navlar seleksiyasi uchun foydali yoxud neytral mutatsiyalarga ega kam uchraydigan individlar zarur.
Zamonaviy genetika va seleksiyaning yutuqlaridan biri — turlararo duragaylarning naslsizligini bartaraf etishdir. Bunga birinchi marta G. D. Karpechenko karam va turp duragayini olishda erishgan. Uzoq turlararo duragaylash natijasida yangi madaniy o‘simlik — tritikale, ya’ni bug‘doy va javdar duragayi yaratilgan. Uzoq turlararo duragaylash mevachilikda keng qo‘llanadi.
Xavf-xatarlar
Seleksionerlar yaratilayotgan nav va duragaylarning xavfsizligini yetarli darajada nazorat qilmaydi. Masalan, 1960-yillarda yaratilgan kartoshkaning Lenape [ingl.] navi odatdagi navlarga qaraganda bir necha baravar ko‘p zaharli solanin saqlagan.
O‘simliklarni xonakilashtirish va keyingi seleksiya jarayonida faqat ijobiy xususiyatlar mustahkamlanmagan. Xususan, makkajo‘xori tarkibidagi yog‘ miqdori seleksiya jarayonida quyidagi genning mutant varianti tarqalishi tufayli kamaygan: DGAT1-2.
Adabiyotlar
- Vavilov N. I. Seleksiyaning nazariy asoslari. — M.: Nauka, 1987. — 511 bet — 4500 nusxa.