Fyon (nemischa Föhn, lotincha favonius — Zefirning rimliklardagi muqobili) — kuchli, shiddatli, iliq va quruq mahalliy shamol, u tog‘lardan vodiyga esadi. Fyon barcha tog‘li hududlarda (Kavkaz, Alp, Karpat, Himolay, Pomir va boshqa tog‘larda) keng tarqalgan. «Fyon» atamasi dastlab qish oylarida esib, Alp tog‘larining shimoliy tomoniga iliq havo olib keladigan janubiy shamolni anglatgan. Keyinchalik bu nom shunga o‘xshash hodisa kuzatiladigan boshqa tog‘ tizmalariga ham nisbatan qo‘llanila boshlagan. Shu sababli Alp mintaqasida kuzatiladigan fyon uchun alohida atama — Alp fyoni.
Fizik tabiati
Baland tog‘lardan kelayotgan sovuq havo nisbatan tor tog‘lararo vodiylar bo‘ylab tez pastga tushadi. Natijada u adiabatik ravishda qiziydi. Bu, ayniqsa, bulutlilik kam, quyoshli ochiq kunlar soni ko‘p (yiliga 250 va undan ortiq) bo‘lgan materik ichkarisidagi hududlarda yaqqol kuzatiladi. Har 100 m pastga tushganda havo taxminan 1 °C ga isiydi. 2500 m balandlikdan tushgan havo 25 darajaga isib, iliq, hatto issiq bo‘lib qoladi. Odatda fyon bir sutkadan kam davom etadi, ammo baʼzan uning davomiyligi 5 sutkagacha yetadi. Bunda havo harorati va nisbiy namligi juda tez va keskin o‘zgarishi mumkin.
Fyonlar tog‘-vodiy harorat inversiyasi deb ataladigan hodisaning bir qismidir. Ushbu hodisada tog‘ yonbag‘irlarida taxminan 1500—1650 m balandlikkacha havo harorati ortib boradi. Bu sovuq havoning yer yuzasidagi eng past joylarni egallashga intilishi bilan bog‘liq. Fyonlar, ayniqsa, bahorda havo massalarining umumiy aylanishi keskin kuchayganda ko‘p uchraydi. Fyonga qarama-qarshi ravishda, zich va sovuq havo massalari bostirib kirganda bora shamoli.
Xo‘jalikdagi ahamiyati

Fyonning inson xo‘jalik faoliyatiga taʼsiri turlicha bo‘lishi mumkin. Masalan, umuman olganda sovuq iqlimli Sibirning Oltoy mintaqasidagi ayrim hududlarda (Chemal, Belokurixa) fyonli ob-havo faol haroratlar yig‘indisini oshiradi. Natijada yumshoq mikroiqlim shakllanadi va issiqsevar ayrim o‘simliklarning muayyan joylarda iqlimga moslashishiga yordam beradi. Boshqa tomondan, fyon qor erishini kuchaytiradi, toshqinlarga sabab bo‘ladi va qor ko‘chkisi xavfini oshiradi. Quruq va iliq tog‘ havosi, umuman olganda, inson uchun qulay bo‘lsa-da, yozning eng issiq davrida u tuproq va o‘simlik qoplamidan bug‘lanishni kuchaytirib, qurg‘oqchilikka olib kelishi mumkin. Erta boshlangan fyonlar ko‘pincha bog‘larning muddatidan oldin gullashiga sabab bo‘ladi. Fyondan keyin haroratning keskin pasayishi tekisliklar va tog‘ etaklarida meva tugunchalari hamda gullarning nobud bo‘lishiga olib keladi. Fyon hatto dovul darajasidagi kuchga yetib, daraxtlarni ag‘daradigan kuchli shamolga aylanishi mumkin. Bunday shamol yosh bog‘lar va uzumzorlarga zarar yetkazib, ularni nobud qiladi. Zakavkazyeda (Kutaisi atroflarida) yozgi fyon shu qadar quruq va uzoq davom etishi mumkinki, daraxtlarning barglari qurib, to‘kilib ketadi.
Tarqalishi
Dunyoning ayrim hududlarida fyonli ob-havo iqlimning shakllanishida muhim rol o‘ynaydi.
Tog‘li Oltoydagi Teletskoye ko‘lida yiliga 150 kungacha fyon kuzatiladi. Shu tufayli Teletskoye ko‘lining o‘ng sohilida joylashgan Bele qishlog‘ida o‘rtacha yillik harorat +7,5 °C bo‘lib, u G‘arbiy Sibirning eng iliq joyi hisoblanadi. Bunday hodisalar, ayniqsa, Chulishman daryosi vodiysida (Baliqcha qishlog‘i) va Katun daryosi vodiysida (Chemal qishlog‘i) yaqqol namoyon bo‘ladi. Fyonlar tog‘li hududlarga xos murakkab va nihoyatda qiziqarli hodisalardan biri bo‘lib, Tog‘li Oltoyda tez-tez kuzatiladi. Bu atmosfera umumiy sirkulyatsiyasining hudud orografiyasi (yer yuzasining tog‘-relyef tuzilishi) bilan o‘zaro taʼsiri bilan bog‘liq. Fyon kuzatiladigan kunlar soni bo‘yicha Tog‘li Oltoy Kavkazdan qolishmaydi: 129 kun — Bele; 163 kun — Chemal; 124 kun — Qora-Tyurek dovoni atrofi.
Fyon hodisasi Sixote-Alin tog‘larida ham kuzatiladi: sovuq kontinental mussonlar tog‘lardan dengiz tomon pastga tushganda ayrim kunlari yonbag‘ir etagidagi havo harorati sezilarli darajada ko‘tariladi. Shu sababli qishda Primorye o‘lkasining janubiy va sharqiy sohillari eng iliq hududlar bo‘ladi. Bunda tog‘ tizmasining sovuq havoni to‘sishi va katta issiqlik sig‘imiga ega Yapon dengizi ham muhim rol o‘ynaydi.
Kutaisi atrofida (Gruziya) fyon yiliga o‘rtacha 114 kun, Tbilisida — 45 kun, Vladikavkazda — 36 kun, Alp tog‘laridagi Insbrukda esa 75 kun kuzatiladi. Fyonlar O‘rta Osiyodagi tog‘lar va tog‘ etaklarida hamda Amerikaning Qoyali tog‘larida tez-tez esadi.
Mahalliy nomlari
Fyon tarqalgan hududlarda mahalliy tillarda turli nomlar bilan ataladi. Turkmanistonning janubida tog‘lardan esadigan issiq shamol garmsil deb ataladi. Shimoliy Amerikaning Qoyali tog‘larida mahalliy hindular uni chinuk deb ataydi. Bu nom so‘zma-so‘z «qor yeyuvchi» degan maʼnoni bildiradi: bahorda bu shamol esganda qor tez erib, yer va o‘tlar quruq qoladi. Janubiy Kaliforniyada meksikaliklar quruq va iliq shamolni Santa-Ana deb ataydilar. Rossiya Oltoyida Chulishman vodiysidan esadigan iliq shamollar mahalliy tilda «verxovka» deb ataladi.
Fyon va fen
Ushbu shamolning nomi soch quritish uchun mo‘ljallangan maishiy elektr qurilmaning nomi — fen — sifatida umumlashgan. Nemislarning savdo belgisi sifatida 1941 yilda ro‘yxatdan o‘tkazilgan Foen nomi noto‘g‘ri transliteratsiya qilingani sabab bu so‘z tilimizga biroz o‘zgargan shaklda kirgan. Nemis tilida Fön so‘zi ham sinonim sifatida soch quritgich nomi o‘rnida qo‘llanadi. Bu qurilmaning yana bir nomi — Haartrockner.
Adabiyotlar
- Fyon // Ulyanovsk — Frankfurt. — M. : Sovet ensiklopediyasi, 1977. — (Katta sovet ensiklopediyasi : [30 jildda] / bosh muharrir A. M. Proxorov ; 1969—1978, j. 27).
- Yu. P. Parmuzin, G. V. Karpov. Fyon // Fizik geografiya lug‘ati. — M.: Maʼrifat, 1994. — 378 b. — ISBN 5-09-003598-9.