Arabiston yarimoroli

Arabiston yarimoroli
Вид из космоса
Kosmosdan ko‘rinishi
Xususiyatlari
Maydoni3 250 000 km²
Joylashuvi
23° shim. k. 47° sharq. u.HGЯO
Tutashgan suv havzalariQizil dengiz, Fors qo‘ltig‘i, Arabiston dengizi, Ummon qo‘ltig‘i, Adan qo‘ltig‘i
Davlatlar
Ближний и Средний Восток
Точка
Arabiston yarimoroli
Логотип Викисклада Vikimedia Commonsdagi mediafayllar

Arabiston yarimoroli (arab. شِبْهُ الْجَزِيرَةِ الْعَرَبِيَّة‎ — shibh al-jazirat al-arabiya‎ yoki arab. جَزِيرَةُ الْعَرَب‎ — jazirat al-arab‎), Arabiston (qadimgi ibroniycha ערבה‬ «arava» — dasht) — dunyodagi eng katta yarimorol bo‘lib, maydoni taxminan 3,25 mln km². U Janubi-g‘arbiy Osiyoda joylashgan va Yevrosiyo tarkibiga kiradi.

Sharqda yarimorolni Fors va Ummon qo‘ltig‘i, janubda — Arabiston dengizi va Adan qo‘ltig‘i, g‘arbda esa — Qizil dengiz suvlari yuvib turadi. Yarimorolning shimoliy chegarasi taxminan 30° shimoliy kenglik paralleli bo‘ylab, Fors qo‘ltig‘ining va Aqaba qo‘ltig‘ining shimoliy chekkalarini tutashtirgan holda o‘tkaziladi. Ba’zan bu chegara Saudiya Arabistonining Iordaniya va Iroq bilan davlat chegaralari bo‘ylab belgilanadi.

Yarimorol meridian yo‘nalishida 2 ming km, kenglik yo‘nalishida esa 2,8 ming km ga cho‘zilgan. U etikni eslatuvchi o‘ziga xos shakli tufayli eng oson tanib olinadigan geografik obyektlardan biridir. Sohillari deyarli to‘g‘ri chiziqli, kam parchalangan, qulay qo‘ltiqlar oz. Geologik jihatdan yarimorol Arabiston litosfera plitasini tashkil etadi, bu plita bir zamonlar Afrika qit’a massasining bir qismi bo‘lgan.

Arabiston yarimoroli deyarli butunlay qumli va toshloq (hamada) ) cho‘llar ( (Katta Nafud, Rub ul-Xoli va boshqa cho‘llar bilan qoplangan. Arabiston yarimorolining eng baland nuqtasi — An-Nabi Shuayb tog‘i (3660 m).

Arabiston yarimoroli va unga yondosh orollarda hozirgi Bahrayn, Yaman, Qatar, Quvayt, BAA, Ummon, Saudiya Arabistoni (yarimorol hududining 80 % ini egallaydi), shuningdek, Iroq va Iordaniyaning janubiy qismlari joylashgan. Arabiston yarimoroliga bevosita yaqin hududlarda Misr, Isroil, Livan, Iordaniya va Suriya.

Geologik tuzilishi va relyefi

Arabiston yarimoroli qadimgi Afrika–Arabiston platformasining shimoli-sharqiy qismida joylashgan. Yarimorolning g‘arbiy va markaziy qismlarida Nubiya–Arabiston qalqoniga mansub proterozoy davri metamorfik va kristalli jinslari, janubi-g‘arbida esa Arabiston–Adan–Somali qalqoni jinslari yer yuzasiga chiqadi. Qalqonlarning markaziy qismlarini Adan qo‘ltig‘i va Qizil dengizning yosh grabenlari (tektonik cho‘kmalar) kesib o‘tadi. Yarimorolning janubiy va g‘arbiy qismlari bo‘r davrining oxiridan boshlab bir necha bor tektonik faollashgan. Qizil dengizga qaragan uzilma pog‘onalari bo‘ylab vulqon konuslari paydo bo‘lgan, yosh yoriqlar bo‘ylab bazalt lavalari oqib chiqqan. Kristalli va metamorfik jinslardan tashkil topgan qalqonlar uzoq davom etgan denudatsiya (yemirilish va jinslarning ko‘chirilishi) ta’sirida 1800—2300 m balandlikkacha ko‘tarilgan qadimgi asosli yassi tog‘liklar va platolar relyefini hosil qilgan. Yarimorolning sharqiy qismi platforma plitasidan iborat bo‘lib, uning kristalli poydevori asosan bo‘r, yura va kaynozoy davrlariga oid qumtosh va ohaktoshlardan tashkil topgan cho‘kindi qoplama ostiga botgan. Arabiston yarimorolining sharqida tarixiy Al-Ahso hududi joylashgan bo‘lib, bu yerdagi balandlik 200 metrdan kam.

Fors qo‘ltig‘i sohillari va uning suv hududida dunyodagi neft va tabiiy gaz zaxiralarining katta qismi to‘plangan. Yarimorol markazida cho‘kindi qoplama jinslari Nubiya–Arabiston qalqonini o‘rab turadi. Mustahkamlanmagan qum massivlari keng tarqalgan. Ularga Rub ul-Xoli, Dahno va Katta Nafud cho‘llari kiradi. Yarimorolning janubini 2469 m gacha ko‘tarilgan qatlamli Hadramavt platosi o‘rab turadi; uni ko‘plab vadilar kesib o‘tgan. Yarimorolning janubi-g‘arbidagi lava platosi qalin cho‘kindi va vulqon qatlamlari bilan qoplangan antiklinal massivdir. Undagi ayrim vulqonlar va cho‘qqilar 3600 m gacha yetadi (An-Nabi Shuayb). Yarimorolning Qizil dengiz sohillari yaqinida ko‘plab marjon orollari va sayozliklar mavjud. Qizil dengizning sharqiy qirg‘og‘i bo‘ylab sho‘rxoklar, qumlar va shag‘alli yerlardan iborat tor cho‘l mintaqasi cho‘zilgan. Bu cho‘lning janubiy qismi Tihoma deb ataladi. Eng janubi-sharqda alp burmalanish davriga mansub o‘rtacha balandlikdagi palaxsali-burmali tog‘lar joylashgan. Bu yerda asosli va o‘ta asosli magmatik jinslar keng tarqalgan (jumladan, Al-Axdar, Al-Hajar ash-Sharqiy tizmalari va boshqalar).

Arabiston yarimoroli cho‘llari
NomiJoylashuviMaydoniIzoh
Katta NafudSaudiya Arabistonining shimoli103 600 km²Rub ul-Xoli va Kichik Nafud (Dahno) cho‘llari bilan tutashadi
Ramlat al-VahibaUmmon12500 km²cho‘l to‘rtlamchi davrda janubi-g‘arbiy mussonlar va sharqdan esadigan shimoliy shamol — shamal passatlari ta’sirida shakllangan.
Kichik Nafud (Dahno)Saudiya Arabistonining markazi132 000 km²kengligi 20 dan 70 km gacha bo‘lgan, shimoldan janubi-sharqqa 1200 km cho‘zilgan qadimgi tor suv oqimi botiqligini egallaydi
Al-Jafuraquyidagi yarimorolning janubida: Qatar yarimoroliAl-Jafura janubda Rub ul-Xoli cho‘liga tutashadi
Nafud ad-DahiSaudiya Arabistonining markazi50 000 km²ko‘chma barxan qumlari massivlari.
Rub ul-XoliSaudiya Arabistoni va BAAning janubi,
Yaman va Ummonning shimoli
650 000 km²Arabiston shelfi bo‘ylab janubi-g‘arbdan shimoli-sharqqa cho‘zilgan katta botiq havzadir
TihomaSaudiya Arabistonining janubi-g‘arbi,
Yamanning g‘arbi
120 000 km²cho‘l yuzasini ayrim joylarda yakka qoyatosh qoldiqlari hamda g‘arbdan sharqqa kesib o‘tuvchi ko‘plab quruq o‘zanlar — vadilar parchalab turadi

Iqlimi

Bir o‘rkachli tuyalar karvoni Dahnoda

Yarimorolning markaziy va janubiy qismlarida tropik passat iqlimi hukmron. Yanvar oyidagi harorat 14 °C dan (Ar-Riyod) 24,8 °C gacha (Adan), iyul oyida esa 33,4 °C gacha (Ar-Riyod) yetadi; eng yuqori harorat 55 °C ga yetishi mumkin. Arabiston yarimoroli iqlimi sayyoradagi eng issiq iqlimlardan biridir. Yarimorolning tropik hududlarida namlik nihoyatda kam. Yiliga o‘rtacha 100 mm atrofida yog‘in tushadi. Janubda yog‘inlar asosan yozda kuzatiladi (yiliga 50 mm dan kam). Mussonlar kirib kelishi tufayli janubi-sharqiy tog‘larda yillik yog‘in miqdori 500 mm gacha, janubi-g‘arbiy tog‘larning g‘arbiy yonbag‘irlarida esa 700—900 mm gacha ortadi.

Yarimorolning eng shimolida subtropik iqlim bo‘lib, qishda siklonlarga bog‘liq yog‘inlar yog‘adi; yoz quruq keladi. Yiliga taxminan 150—300 mm yog‘in tushadi. Yanvar harorati 10—15 °C bo‘ladi; shimoldan sovuq havo kirib kelganda harorat noldan pastga tushadi.

Daryolari va ko‘llari

Arabiston yarimorolida daryo va ko‘llar tarmog‘i siyrak, atrofdagi dengizlarga oqib tushadigan suv miqdori kam. Doimiy oqar suvlar yarimorolning janubi va janubi-g‘arbida uchraydi (jumladan, Masila, Mavr[arab.], Tibon[sab.] va boshqa daryolar). Vadilar yarimorol yuzasining g‘arbdan sharqqa umumiy qiyaligi bo‘ylab yo‘nalgan. Eng yiriklari — Ar-Rumma (1000 km dan uzun) va Ad-Davosir. Vadilarning aksariyati cho‘l qumlari orasida berk tugaydi. Karst buloqlari va yerosti suvlari kuestalar tarqalgan markaziy Najd hududida katta ahamiyatga ega. Fors qo‘ltig‘i sohillaridagi (Al-Ahso) sersuv buloqlar yer qatlamlari orasidagi o‘z-o‘zidan oqib chiqadigan bosimli suvlar bilan bog‘liq. Suv tanqisligi sababli Fors qo‘ltig‘i mamlakatlari dengiz suvini chuchuklashtirish inshootlarini qurishga majbur.

Tuproqlari va o‘simliklari

Voha — Ummonda

Yarimorol yuzasining qariyb 95 % ini sodda rivojlangan tuproqli, ko‘chma yoki qisman mustahkamlangan qumli tropik cho‘llar egallaydi. Sho‘rlangan pastqamliklarda sho‘rxok tuproqlar hamda shirali sho‘ra o‘simliklari, sveda va boshqa o‘simliklar o‘sadigan sho‘rxok yerlar uchraydi. Markaziy hududlarda boshoqli o‘tlar o‘sadigan kichik dasht maydonlari, janubda esa qizg‘ish-qo‘ng‘ir tuproqlar (akatsiya ustunlik qiladigan cho‘llashgan savannalar) mavjud. Arabiston yarimorolining shimolida subtropik chala cho‘llar va cho‘llar, bo‘z, kulrang-qo‘ng‘ir va qo‘ng‘ir tuproqlarda esa ingichka bargli boshoqli o‘tlar, shuvoq va chala butalar ustun bo‘lgan quruq dashtlar tarqalgan. Quduqlar va suv manbalari atrofida vohalar.

joylashgan. Vadilar o‘zanlari va tog‘oldi vohalarida akatsiya, yulg‘un va tikanli daraxtlardan iborat siyrak chakalakzorlar bor. Janubiy tog‘larning tropik musson o‘simlik jamoalari eng boy hisoblanadi (tamarindlar, shamdon shaklidagi sutlamalar, akatsiyalar va boshqalar); 1500 dan 1800 m gacha balandlikda turli doimiy yashil butalar, zaytun daraxti va pista daraxti o‘sadi, undan balandroqda esa mezofit (o‘rtacha namlikka moslashgan) o‘tloqlar joylashgan. Tuproqlar — tog‘li hududlarda qizg‘ish-qo‘ng‘ir, vulqon jinslari ustida esa to‘q rangli. Madaniy ekinlardan xurmo palmasi, mevali daraxtlar, qahva, donli ekinlar, bug‘doy, arpa, makkajo‘xori, tariq va boshqalar yetishtiriladi.

Hayvonot dunyosi

Yarimorolning janubiy va markaziy qismlari Efiopiya zoogeografik oblastining Sahroi Kabir kichik oblastiga, shimoliy qismi esa Palearktika oblastining O‘rta dengiz kichik oblastiga mansub. Yarimorolda yirtqich hayvonlar (tulkilar, sirtlonlar, chiyabo‘rilar), tuyoqlilar (antilopalar, g‘izollar, qulonlar va boshqalar), yerqazarlar va qo‘shoyoqlar uchraydi. Sudralib yuruvchilar hamda qushlar, jumladan, ko‘chib yuruvchi qushlar ko‘p. Arabiston yarimorolida ko‘payish o‘choqlari mavjud bo‘lgan hasharot — chigirtka.

Tabiiy hududlari

Arabiston yarimoroli hududi 6 ta tabiiy mintaqaga bo‘linadi: G‘arbiy Arabiston, yarimorol janubi-g‘arbidagi vulqon platosi, Hadramavtning janubiy chekka hududlaridagi baland qatlamli platolar, vadi vodiylari bo‘lgan kuesta tipidagi qatlamli tekisliklar, qumli cho‘llar va yarimorol janubi-sharqidagi o‘rtacha balandlikdagi tog‘lar.

  • G‘arbiy Arabiston — o‘rtacha balandlikdagi cho‘l yassi tog‘ligi. Uning yuzasini chuqur o‘yilgan vadi o‘zanlari parchalab turadi; u Qizil dengiz tomon pog‘onali tik yonbag‘irlar bilan pasayadi.
  • Arabiston yarimorolining janubi-g‘arbiy qismidagi vulqon platosida yog‘in ko‘proq tushadi. Uning g‘arbida tropik o‘rmonlar, sharqida siyrak o‘rmonlar va savannalar mavjud.
  • Hadramavtning janubiy chekka hududlaridagi baland qatlamli platolarda ko‘plab vohalar mavjud.
  • Kuesta tipidagi qatlamli tekisliklar vadi vodiylari bilan kesilgan va ayrim joylarda qum bilan qoplangan. Bu yerda buta va o‘tlar qish-bahor mavsumida o‘sib rivojlanadi, karst buloqlari yer yuziga chiqadigan joylarda esa vohalar uchraydi.
  • Qumli cho‘llarda (Rub ul-Xoli, Kichik va Katta Nafud) siyrak vohali o‘rtacha balandlikdagi, sharqda esa past qatlamli tekisliklar mavjud.
  • Yarimorol janubi-sharqidagi o‘rtacha balandlikdagi tog‘larda savannalar va quruq siyrak o‘rmonlar tarqalgan.

Aholisi

Arabiston yarimorolida deyarli faqat arablar yashaydi (ayrim istisnolar Janubiy Arabistonda uchraydi). Yarimorol aholisining katta qismi shu yerda paydo bo‘lgan islom diniga e’tiqod qiladi. Islomning ushbu yarimorolda joylashgan eng muqaddas shaharlari — Makka va Madina.

Keng qumli plyajlar va nihoyatda go‘zal marjon riflari sohil yaqinida, o‘rta asr me’morchiligi yodgorliklari va boshqalar yarimorolni sayyohlar uchun jozibador qiladi.

Astronomiyada

Arabiston yarimoroli sharafiga nomlangan (1157) Arabiya asteroidi[ingl.] 31-avgust kuni, 1929-yilda nemis astronomi Karl Raynmut Geydelberg rasadxonasida kashf etgan.

Adabiyotlar