(ingliz tilida)
Mussonlar (arab. موسم, mawsim, — «yil fasli» maʼnosida; bu atama fransuzcha mousson soʻzi orqali kirib kelgan) — tropiklardan ekvatorga tomon esadigan shamollar (yozda okeandan, qishda esa materikdan okeanga esadi). Ular tropik hududlarga va moʻtadil mintaqaning ayrim dengizboʻyi hududlariga xos (Uzoq Sharq). Mussonli iqlim yozda yuqori namlik bilan ajralib turadi. Quruqlikdagi mussonli iqlim hududlarida qish juda quruq boʻladi.
Xususiyatlari
Mussonlar kuzatiladigan har bir hududda yilning ikki asosiy faslining har birida shamolning muayyan yoʻnalishi (kvadrant va oktant) boshqa yoʻnalishlarga nisbatan yaqqol ustunlik qiladi. Ikkinchi faslda esa shamolning ustun yoʻnalishi avvalgisiga qarama-qarshi yoki unga yaqin boʻladi. Shunday qilib, har bir mussonli hududda shamolning ustun yoʻnalishlari bir-biriga qarama-qarshi yoki hech boʻlmaganda keskin farq qiladigan yozgi va qishki mussonlar mavjud.
Har bir faslda asosiy yoʻnalishdagi shamollardan tashqari, baʼzan boshqa yoʻnalishdagi shamollar ham kuzatiladi — bu musson rejimidagi uzilishlardir. Oʻtish fasllarida, yaʼni bahor va kuzda mussonlar almashgani sababli shamol rejimining barqarorligi buziladi.
Mussonlarning barqarorligi har bir fasl davomida atmosfera bosimining barqaror taqsimlanishi bilan, ularning mavsumiy almashinuvi esa okean va materik quruqligining isish tezligi va issiqlik sigʻimidagi farqlar, shu tufayli atmosfera bosimining fasldan faslga turlicha taqsimlanishi bilan bogʻliq. Yaʼni ustun bosim gradientlari fasldan faslga oʻz yoʻnalishini keskin oʻzgartiradi. Biroq bosim gradientlari maydonining barqarorligi muayyan hudud ustida butun fasl davomida ayni bir antisiklon yoki past bosimli atmosfera sohasi saqlanib turadi degani emas. Masalan, qishda Sharqiy Osiyo ustida ketma-ket bir qancha antisiklonlar bir-birini almashtiradi. Shunga qaramay, ularning har biri nisbatan uzoq vaqt saqlanadi va antisiklonli kunlar soni siklonli kunlar sonidan ancha koʻp boʻladi. Shu sababli koʻp yillik oʻrtacha iqlim xaritasida ham antisiklon aks etadi. Antisiklonlarning sharqiy chekkalariga bogʻliq shimoldan esuvchi shamollar barcha boshqa yoʻnalishdagi shamollardan ustun keladi — bu qishki Sharqiy Osiyo mussonidir. Demak, mussonlar siklonlar va antisiklonlar yetarlicha barqaror boʻlib, ulardan biri muayyan faslda boshqasidan yaqqol ustunlik qiladigan hududlarda kuzatiladi. Yerning siklonlar va antisiklonlar tez-tez almashadigan, ulardan hech biri sezilarli ustunlikka ega boʻlmaydigan hududlarida esa shamol rejimi oʻzgaruvchan va musson rejimiga oʻxshamaydi. Xususan, bu holat Yevropaning katta qismida kuzatiladi.
Tarqalishi
Mussonlar, ayniqsa, quyidagi tropik hududlarda eng barqaror va eng yuqori tezlikka ega boʻladi:
- ekvatorial Afrikada,
- Janubiy va Janubi-Sharqiy Osiyo mamlakatlarida,
- Janubiy yarimsharda (hatto Madagaskar va Avstraliyaning shimoliy qismlarigacha).
Mussonlar kuchsizroq shaklda va cheklangan hududlarda quyidagi joylarda ham kuzatiladi:
- subtropik kengliklarda, xususan, Oʻrta yer dengizining janubida hamda Shimoliy Afrikada,
- Meksika qoʻltigʻi hududida,
- Osiyoning sharqida,
- Janubiy Amerikada,
- Afrikaning janubida va Avstraliyada.
Adabiyotlar
- Katta sovet ensiklopediyasi : [30 jildda] / bosh muharrir A. M. Proxorov. — 3-nashr. — M. : Sovet ensiklopediyasi, 1969—1978.
- Xromov S. P. Musson geografik voqelik sifatida // Butunittifoq geografiya jamiyati, 1950, 82-jild, 3-son.
- Meteorologiya va iqlimshunoslik. Leningrad, 1968-yil. Muallif — Xromov S. P.
Havolalar
- Mussonlar // Katta sovet ensiklopediyasi : 66 jildda (65 jild va 1 qoʻshimcha jild) / bosh muharrir O. Yu. Shmidt. — M. : Sovet ensiklopediyasi, 1926—1947.
- Musson sirkulyatsiyasi // Katta Rossiya ensiklopediyasi : [35 jildda] / bosh muharrir Yu. S. Osipov. — M. : Katta Rossiya ensiklopediyasi, 2004—2017.