Briz shamoli

A: Dengiz brizi (kunduzgi),
B: Qirg‘oq brizi (tungi)

Briz (frans. brise — «yengil shamol») — mahalliy shamol bo‘lib, sutkalik davriylikka ega. Briz dengizlar va yirik ko‘llar qirg‘oqlarida esadi. Uning yo‘nalishi sutkada ikki marta o‘zgaradi: kunduzgi (yoki dengiz) briz dengizdan kun davomida Quyosh nurlari bilan isigan qirg‘oq tomon esadi. Tungi (yoki qirg‘oq) brizi esa teskari yo‘nalishda esadi.

Umumiy tavsif

Brizning tezligi uncha yuqori emas: odatda 1—5 m/s ni tashkil qiladi, kamdan kam hollarda bundan oshadi. Briz havo massasining umumiy ko‘chishi sust bo‘lgan sharoitdagina seziladi: odatda tropiklarda, o‘rta kengliklarda esa — antitsiklon sharoitidagi barqaror shamolsiz ob-havoda. Havo qatlamining vertikal qalinligi kunduzi 1—2 km gacha, tunda esa biroz kamroq bo‘ladi. Undan balandroqda teskari yo‘nalishdagi havo oqimi — antibriz kuzatiladi. Briz sirkulyatsiyasi qirg‘oq va dengizning kengligi 10—50 km bo‘lgan hududlarini qamrab oladi. Dengiz brizi kunduzi havo haroratini pasaytiradi va namligini oshiradi. Briz ko‘pincha yozda kuzatiladi, chunki bu vaqtda quruqlik bilan suv havzasi orasidagi harorat farqi eng yuqori darajaga yetadi.

Brizning quruqlik va dengizdagi ta’sir doirasi juda kam hollarda 40 km dan oshadi.

O‘rmondan dala tomon esadigan kunduzgi briz sxemasi

Dengiz (qirg‘oq) brizidan tashqari, o‘rmon bilan dala o‘rtasida esadigan shamol ham briz deb atalishi mumkin[manba 2377 kundan beri ko‘rsatilmagan]. Kunduzi dala o‘rmonga qaraganda tezroq qiziydi, dala ustidagi bosim pasayadi va o‘rmondan dala tomon briz esa boshlaydi. Yuqoriga ko‘tarilgan havo o‘rmon tomon oqib, u yerda pastga tushadi va sirkulyatsiyani yakunlaydi. Tunda dala tez soviydi, uning ustidagi bosim ko‘tariladi va briz daladan o‘rmon tomon esadi. O‘rmonda havo yuqoriga ko‘tarilib, dala tomon oqadi, so‘ng pastga tushadi.

Bunda sovib borayotgan o‘rmon «suv» vazifasini, dala esa «quruqlik» vazifasini bajaradi (chunki o‘rmon namroq bo‘lib, sekinroq qiziydi va soviydi).

Qumli, qoyali va o‘rmonsiz qirg‘oqlarda briz botqoqli hamda o‘rmonli qirg‘oqlardagiga qaraganda kuchliroq esadi.

Adabiyotlar

  • Briz // Fizika ensiklopedik lug‘ati: [5 jildda] / Bosh muharrir B. A. Vvedenskiy. — Moskva: Sovet ensiklopediyasi, 1960. — 1-jild: Abbe refraktometri — Dyufor effekti. — B. 210. — 664 bet — 50 000 nusxa

Havolalar