Yellouston milliy bog‘i

Yelloustoun milliy bog‘i
ingl. Yellowstone National Park
Toifa TMXI — II (Milliy bog‘)
Umumiy ma’lumot
Maydoni8983 km² 
Tashkil etilgan sana1-mart 1872-yil 
Tashrif buyuruvchilar soni2 870 295 (2006) 
Boshqaruvchi tashkilotAQSh Milliy bog‘lar xizmati 
Joylashuvi
44°40′00″ sh. k. 110°30′00″ g‘. u.HGЯO
Mamlakat
ShtatVayoming, Aydaxo, Montana

www.nps.gov/yell
США Запад
Точка
Yelloustoun milliy bog‘i
Карта
Карта
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar
Yelloustoun bog‘idagi Grand geyzeri

Yelloustoun milliy bog‘i, Yelloustoun (ingl. Yellowstone National Park) — xalqaro biosfera qo‘riqxonasi, Jahon merosi ro‘yxati doirasida YUNESKOtomonidan e’tirof etilgan obyekt, dunyodagi ilk milliy bog‘ (1-mart 1872-yilda tashkil etilgan). U AQShning shimoli-g‘arbida, Vayoming, Montana va Aydaxoshtatlari hududida joylashgan. Bog‘ o‘zining ko‘plab geyzerlari va boshqa geotermal obyektlari, boy tirik tabiat olami hamda go‘zal manzaralari bilan mashhur. Bog‘ning maydoni — 8 983 km².

Bog‘ tashkil etilgan dastlabki yillarda u AQSh armiyasiboshqaruvida bo‘lgan, 1917-yilda esa bog‘ni boshqarish ikki yil avval tashkil etilgan Milliy bog‘lar xizmatiga topshirilgan.

Bog‘ning ulkan hududida ko‘llar, daryolar, kanyonlar va g‘orlar ham bor. Yelloustoun ko‘li— Shimoliy Amerikadagi eng yirik baland tog‘ ko‘llaridan biri bo‘lib, Yelloustoun kalderasining markazida joylashgan. Kaldera mudroq holatdagi supervulqonhisoblanadi; u qit’adagi eng yirik supervulqon bo‘lib, so‘nggi ikki million yil ichida bir necha bor nihoyatda kuchli otilgan. Bog‘ hududining katta qismini qotgan lava qoplagan; bu yerda dunyoda mavjud beshta geyzer maydonidan biri joylashgan.

Bog‘da ikki mingga yaqin turdagi o‘simlik o‘sadi, shuningdek, bir necha yuz turdagi sutemizuvchilar, qushlar, sudralib yuruvchilar va baliqlaruchraydi; ular orasida yo‘qolib ketish xavfi ostidagi turlar ham bor. Hududning katta qismi o‘rmonbilan, kichikroq qismi esa dashtbilan qoplangan. Har yili o‘rmon yong‘inlari sodir bo‘ladi; 1988-yildagi halokatli yong‘inlar natijasida barcha o‘rmonlarning qariyb uchdan bir qismi yonib ketgan. Bog‘da bir necha yuz kilometr asfaltlangan yo‘l qurilgan bo‘lib, ular orqali tashrif buyuruvchilar hududga kira oladi. Faol dam olish uchun ko‘plab imkoniyatlar mavjud.

Tarixi

Arxeologik ma’lumotlarga ko‘ra, odamlar hozirgi bog‘ hududida kamida 11 000 yil avval yashay boshlagan. Milodiy davr boshlarida bu hududda obsidian qazib olingan. Yangi davr tadqiqotchilari mintaqaga ilk bor 1805-yilda kelgan (Lyuis va Klark ekspeditsiyasi), 1807-yilda esa ekspeditsiya ishtirokchisi Jon Koltergeotermal buloqlarni aniqlagan. Buloqlar va geyzerlar haqidagi xabarlarga 1860-yillargacha ishonilmagan. Faqat 1869-yilda Devid Folsomning ilmiy ekspeditsiyasi Yelloustoun daryosi bo‘ylab shu nomdagi ko‘lgachayetib borganidan keyin vaziyat o‘zgargan. Uning ortidan yana bir qancha ekspeditsiyalar uyushtirilgan va 1872-yilda prezident Uliss Grant Yelloustoun ko‘li atrofidagi hududni tabiatni muhofaza qilish zonasi — AQShdagi birinchi milliy bog‘ sifatida belgilovchi qonunni imzolagan. Bog‘ning tabiiy diqqatga sazovor joylari rassom Tomas Moranning rasmlari tufayli keng tanilgan; keyinchalik Yelloustoundagi tog‘lardan biri uning nomi bilan atalgan. 1870-yildan keyin bog‘da tubjoy amerikaliklarning doimiy manzilgohlari qolmagan.

Yelloustounning Katta kanyoni. Tomas Moran, 1872-yil

Bog‘ning birinchi boshqaruvchisi etib Nataniel Lengfordtayinlangan. Unga yetarli resurslar ajratilmagan (hatto maosh ham to‘lanmagan), natijada brakonyerlik bog‘da shu qadar jiddiy muammoga aylanganki, Lengford 1877-yilda iste’foga chiqishga majbur bo‘lgan. Uning o‘rnini egallagan Filetus Norris ning sa’y-harakatlari bilan AQSh Kongressi nihoyat bog‘ uchun mablag‘ ajratgan. Jumladan, bu mablag‘larga yo‘llar va dastlabki turistik inshootlar qurilgan. 1880-yillarda shimoliy kirish qismigacha (1908-yilda esa g‘arbiy kirish qismigacha ham) temiryo‘l yotqizilgan. Bu tashrif buyuruvchilar sonini sezilarli oshirgan (temiryo‘l qatnovi 1960-yillarda to‘xtatilgan).

Brakonyerlik va tabiiy yodgorliklarni vayron qilishga qarshi kurashish maqsadida 1886-yilda bog‘ga AQSh armiyasibo‘linmalari kelib, Mamont issiq buloqlari yaqinida Kemp-Sheridan manzilgohini (keyinchalik Fort-Yelloustoundeb qayta nomlangan) qurgan. 1916-yilda AQSh Milliy bog‘lar xizmatituzilgan. U bog‘ni boshqarishda armiyaning tajribasidan foydalangan; 31-oktabr 1918-yilda Yelloustoun milliy bog‘i uning tasarrufiga o‘tkazilgan.

Aynan Buyuk depressiya davrida bandlikni sun’iy ravishda oshirish uchun maxsus fuqarolik bo‘linmalari (Fuqarolik tabiatni muhofaza qilish korpusi) tuzilgan. Ularning vazifalaridan biri milliy bog‘larda sayyohlik infratuzilmasini yaratish bo‘lgan. 1933–1941-yillarda ular axborot markazlari, kempinglar va bog‘ning turli qismlarini bog‘lovchi zamonaviy asfalt yo‘llar tarmog‘ini barpo etgan. Urush bilan bog‘liq 1940-yillardagi qisqa pasayishdan so‘ng tashrif buyuruvchilar soni yana oshgan. Infratuzilmani kengaytirish uchun Milliy bog‘lar xizmati 1956-yilda «Missiya 66[ingl.]» deb atalgan o‘n yillik rivojlantirish dasturini qabul qilgan. So‘nggi sayyohlik majmuasi — Kanyon-Velli 2006-yilda qurilgan.

26-oktabr 1976-yilda Yelloustoun milliy bog‘i xalqaro biosfera qo‘riqxonasideb tan olingan, 8-sentabr 1978-yilda esa Jahon merosi ro‘yxatiga YUNESKO tomonidan kiritilgan (28-raqam bilan, ro‘yxatdagi dastlabki obyektlar qatorida).

1995-yilda Yelloustoun milliy bog‘ida o‘n to‘rtta bo‘ri tabiatga qo‘yib yuborilgan.

Geografiyasi

Yelloustoun daryosidagi Quyi sharshara va kanyon

Bog‘ hududining taxminan 96 foizi Vayomingshtatida, 3 foizi Montanashtatida, qolgan 1 foizi esa Aydaxoshtatida joylashgan. Bog‘ning shakli deyarli to‘rtburchak. Yelloustoun bog‘i shimoldan janubga 102 km, sharqdan g‘arbga 87 km cho‘zilgan. Bog‘ning asosiy diqqatga sazovor joylari orqali o‘tuvchi asfalt yo‘l («Katta halqa») uzunligi 230 km; bunga bog‘ning kirish-chiqish yo‘llari, yon tarmoqlari va Norris bilan Kanyon orasidagi tutashtiruvchi yo‘l kirmaydi. Daryo va ko‘llar bog‘ maydonining 5 foizini egallaydi. Eng yirik ko‘l — Yelloustoun ko‘li (maydoni 352,2 km², chuqurligi 122 m, qirg‘oq chizig‘i uzunligi 177 km, dengiz sathidan balandligi 2357 m) — Shimoliy Amerikadagi eng katta baland tog‘ ko‘lidir. O‘rmonlar hududning 80 foizini egallaydi, qolgan maydonning katta qismida dashtlar joylashgan.

Bog‘ hududining uchdan ikki qismi, jumladan Yelloustoun ko‘li va deyarli barcha sayyohlik maskanlari Atlantika okeani havzasiga kiradi ( Yelloustoundaryosi shu nomdagi ko‘ldan boshlanadi va Missuridaryosining eng yirik irmog‘idir. Missuri esa o‘z navbatida Missisipidaryosining eng yirik irmog‘i). Qolgan uchdan bir qismi Tinch okeanihavzasiga kiradi. Bog‘ hududidan oqib o‘tuvchi Sneykdaryosi Kolumbiya daryosining eng yirik irmog‘idir.

Bog‘ Yelloustoun platosida, dengiz sathidan o‘rtacha 2400 m balandlikda joylashgan. Plato deyarli barcha tomondan Qoyali tog‘larning dengiz sathidan 2700–3400 m balandlikdagi tizmalari bilan o‘ralgan: shimoli-g‘arbda Gallatin (ingl. Gallatin Range) tizmasi, shimolda Ayiq tishi tog‘lari (ingl. Beartooth Mountains), sharqda Absaroka (ingl. Absaroka Range), janubi-g‘arbda Titon (ingl. Teton Range) va g‘arbda Medison (ingl. Madison Range) tizmalari joylashgan. Bog‘ning eng baland nuqtasi — Igl-Pik cho‘qqisi (ingl. Eagle Peak), dengiz sathidan 3462 m balandlikda; eng past nuqtasi esa Riz soyining vodiysida (ingl. Reese Creek), 1610 m balandlikda joylashgan. Bularning barchasi faol vulqon — Yelloustoun.

Bog‘ning shimoli-sharqiy qismida dunyodagi eng yirik toshqotgan o‘rmonlardanbiri joylashgan: bir necha ming yil avvalgi otilish vaqtida daraxtlar kul ostida qolib, ularning yog‘ochi minerallashgan. Bog‘da 290 ta sharshara bor, ularning barchasining balandligi 4,5 m yoki undan ortiq. Ular ichida eng balandi va suv sarfi bo‘yicha eng yirigi — Quyi sharshara bo‘lib, uning balandligi 94 m.

Suv plato bo‘ylab ikkita chuqur kanyon hosil qilgan: bog‘ning shimoli-sharqida Yuqori va Quyi sharsharalar joylashgan Yelloustoun daryosi kanyoni hamda janubdagi Lyuis daryosi kanyoni.

Geologiyasi

Yelloustoun Sneykdaryosi tekisligining shimoli-sharqiy chekkasida joylashgan. Tog‘larda hosil bo‘lgan bu ulkan yoysimon chuqurlik Shimoliy Amerika tektonik plitasining so‘nggi 17 million yil ichida Yer mantiyasidagi faol markaz ustidan qanday siljiganini ko‘rsatadi. Bog‘ning hozirgi manzaralari Yer po‘stining ostida, sirtga juda yaqin joylashgan ushbu markaz faolligining eng so‘nggi izlarini aks ettiradi. Yelloustoun kalderasi Shimoliy Amerikadagi eng katta vulqon tizimidir. Uni ko‘pincha «supervulqon» deb atashadi, chunki u halokatli otilish natijasida 630 ming yil avval hosil bo‘lgan. Bog‘da bundan oldin ro‘y bergan yana ikkita otilishning izlari — vulqon tufidan hosil bo‘lgan qoyalar ham saqlangan. Uchala otilish ham juda katta miqdordagi changni havoga ko‘targan va u butun Shimoliy Amerika bo‘ylab tarqalgan. Chang qoldiqlari bog‘dan yuzlab kilometr masofada ham topilgan. Taxminlarga ko‘ra, hosil bo‘lgan kul va gazlar atmosferaga ko‘tarilib, iqlimning o‘zgarishiga, asosan Shimoliy Amerikadagi ko‘plab hayvon va o‘simlik turlarining yo‘qolishiga sabab bo‘lgan.

Katta prizmatik buloq. Yorqin rangli bakteriyalar va suvo‘tlar tufayli buloq chiqishida hosil bo‘lgan sayoz ko‘l tubi kamalakning barcha ranglarida tovlanadi.

Yana bir nisbatan kichik otilish 160 ming yil avval sodir bo‘lgan va Yelloustoun ko‘lining g‘arbiy qismida kichik kaldera hosil qilgan. Keyingi ikkita vulqon faolligi sikli, ularning oxirgisi 70 ming yil oldin yakunlangan, natijasida ushbu kalderaning katta qismi qotib qolgan qalin lava oqimlari ostida ko‘milib ketgan.

630 ming yil avval boshlanib, tegishli faollik davri 70 ming yil oldin yakunlanguniga qadar davom etgan otilishlar bog‘ hududida ko‘plab izlar qoldirgan. Yelloustoun kalderasini muntazam ravishda lava oqimlari qoplab turgan: riolitli lava qoldiqlarini Obsidian qoyalarida (ingl. Obsidian Cliffs), bazaltli lava qoldiqlarini esa Shipiters qoyalarida (ingl. Sheepeaters Cliffs) ko‘rish mumkin. Lava qatlamlari Yelloustoun daryosi kanyoni yonbag‘irlarida ayniqsa yaqqol ko‘rinadi. Kanyonning keskin qiyaliklari uni muzlik emas, aynan lava qatlamlarini yuvib o‘tishga majbur bo‘lgan daryo hosil qilganini ko‘rsatadi.

Geyzer otilishi videosi: «Qadimgi sodiq»

Yelloustoun — ulkan geyzerlar maydoni. Bog‘ hududida taxminan 3 mingta geyzerbor, bu dunyodagi geyzerlarning 2/3 qismini tashkil etadi. Ular orasida dunyodagi eng katta «Paroxod» (ingl. Steamboat Geyser) geyzeri, shuningdek, eng mashhurlaridan biri — «Qadimgi sodiq» geyzeri bor. U har 45–125 daqiqada qirq metrdan balandroqqa issiq suv otilib chiqaradi, biroq otilishlar ko‘pincha 90 daqiqalik oraliqda sodir bo‘ladi. Aynan shu oldindan taxmin qilish mumkin bo‘lgan muntazamligi tufayli geyzer shu qadar mashhur bo‘lgan.

Dunyoda Yelloustoun bilan birga jami 5 ta geyzer maydoni mavjud. Boshqa, kichikroq geyzer maydonlari quyidagilar: 1) Rossiyada — Geyzerlar vodiysi , Kamchatkayarimorolining shimoliy qismida, taxminan 40 ta geyzer (aholi siyrak joylashgan hududda bo‘lib, sayyohlar u yerga faqat vertolyotda bora oladi); 2) Yana Chilida — El-Tatio — Boliviyachegarasiga yaqin tog‘larda joylashgan; 100 km tog‘ yo‘li bilan janubga qarab borganda San-Pedro-de-Atakamaqishlog‘iga yetiladi. Bu yerda taxminan 80 ta geyzer bor; 3) Shuningdek, Yangi Zelandiyada — Vaymangu hududi, Rotorua shahri yaqinida, Shimoliy orolda; 4) Geyzer maydonlari Islandiyadaham bor. Ushbu besh hudud orasida Yelloustoun milliy bog‘i Yer yuzidagi geyzer maydonlari mavjud eng noyob va eng ko‘p tashrif buyuriladigan maskandir.

Geyzerlardan tashqari, bog‘da o‘n mingga yaqin turli geotermal buloqlar, jumladan issiq va vodorod sulfidli buloqlar, loy vulqonlari va boshqa ko‘plab obyektlar mavjud. Bu dunyodagi barcha geotermal buloqlarning yarmidir. 2001-yil may oyida Yelloustoun vulqon rasadxonasi tashkil etilgan. Uning vazifalariga nafaqat vulqon va geotermal faollikni kuzatish, balki ushbu faollik bilan bog‘liq ehtimoliy xavfni baholash ham kiradi.

Termal buloqlar atrofidagi qurigan daraxtlar

Masalan, 2003-yilda Norris geyzerlar havzasiga sayyohlar kirishi cheklangan, chunki havzadagi ayrim geyzerlarda odatdagidan yuqoriroq faollik va suv harorati kuzatilgan. Bir nechta geyzer shu qadar qizib ketganki, suv o‘rniga bug‘ chiqara boshlagan. Shu bilan birga, tadqiqotlar Yelloustoun ko‘li tubida ilgari noma’lum bo‘lgan konussimon tuzilmani aniqlagan, biroq u yaqin vaqt ichida otilish xavfini tug‘dirmagan. 2004-yilda Norris havzasida geotermal gazlar ta’siridan beshta bizon nobud bo‘lgan. 2006-yilda bog‘ning bir vaqtning o‘zida ikkita hududida yer yuzasi yiliga 4–6 santimetr tezlikda ko‘tarilayotgani aniqlangan. Bu ommaviy axborot vositalarining bog‘dagi vulqon va geotermal faollikka qiziqishini kuchaytirgan. Mutaxassislar yaqin kelajakda otilish xavfi oshmaganini ta’kidlaydi.

Har yili Yelloustoun bog‘ida minglab kichik zilzilalarsodir bo‘ladi. Ularning deyarli barchasi odamlar tomonidan sezilmaydi. Tarixiy davrda magnitudasi 6 yoki undan yuqori bo‘lgan kamida oltita kuchli zilzila yuz bergan, jumladan 1959-yildagi zilzila[ingl.] magnitudasi 7,5 bo‘lib, epitsentri bog‘ning shimoliy chegarasidan sal narida joylashgan. Zilzila ulkan ko‘chkiga sabab bo‘lib, Xebgen (ingl. Hebgen Lakeko‘lini himoya qiluvchi to‘g‘onni qisman vayron qilgan. Ko‘chki olib kelgan cho‘kindi jinslar quyiroqda daryoni to‘sib, yangi Kveykko‘lini hosil qilgan. Zilzila oqibatida 28 kishi halok bo‘lgan, bog‘ning shimoli-g‘arbiy qismida bir nechta geyzer otila boshlagan, yerda bug‘ chiqaruvchi katta yoriqlar paydo bo‘lgan, suvi tiniq ayrim issiq buloqlar loyqalashgan. 30-iyun 1975-yilda bog‘ ichida magnitudasi 6,1 bo‘lgan zilzila sodir bo‘lgan, ammo vayronagarchilik uncha katta bo‘lmagan. 1985-yilda uch oy davomida bog‘ning shimoli-g‘arbiy qismida uch mingga yaqin kichik zilzila qayd etilgan; bu, ehtimol, Yelloustoun kalderasining cho‘kishi bilan bog‘liq bo‘lgan. Bog‘da doimiy ravishda bundan ham kichik zilzilalar to‘plami kuzatiladi (2007-yil aprel–may oylarida 16 ta zilzila, magnitudasi 2,7 gacha bo‘lgan qayd etilgan). 2014-yilda oltmishdan ortiq zilzila ro‘y bergan, ulardan eng kuchlilaridan birining magnitudasi 4,8 bo‘lgan. Bular 30 yillik kuzatuvlar tarixidagi eng kuchli silkinishlar edi.

O‘simlik dunyosi

Signal tog‘i cho‘qqisidagi qarag‘ay

Bog‘da 1870 turdagi o‘simlik o‘sadi. Ularning 1700 tasi mahalliy turlar, yana 170 tasi esa boshqa hududlardan kirib kelgan deb taxmin qilinadi. Bu yerda sakkiz turdagi ignabargli daraxt bor. Ulardan burama keng ignali qarag‘ay barcha o‘rmon maydonlarining 80 foizini egallaydi. Boshqa turlar, jumladan Menzis soxta tsugasi va oq po‘stloqli qarag‘aybog‘ bo‘ylab kichik guruhlar holida uchraydi. Oq po‘stloqli qarag‘aylarning taxminan yetti foizi Cronartium ribicoladeb ataluvchi parazit zamburug‘ bilan zararlangan; u pufakchali zang kasalliginikeltirib chiqaradi. Bog‘da o‘sadigan yana bir ignabargli daraxt — tog‘ veymut qarag‘ayi. Eng ko‘p uchraydigan bargli daraxtlar — teraklar, tollar, qayinlar (asosan o‘rmonning quyi qavatida o‘sadi). Bog‘dagi terakzorlar maydoni butun XX asr davomida kamaygan, ammo yaqinda yana kengaya boshlagan.

Ko‘pchilik gulli o‘simliklar maydan sentabrgacha gullaydi. Ulardan biri — qumsevar abroniyayoki Yelloustoun qum verbenasi (Abronia ammophila) niktaginadoshlar (Nyctaginaceae)oilasiga mansub bo‘lib, tabiiy holda faqat bog‘ chegaralarida uchraydi; abroniyaning boshqa turlari odatda ancha iliq iqlimda o‘sadi. Mazkur o‘simlikning bog‘da uchrashi geotermal buloqlar yaratadigan mikroiqlim bilan bog‘liq bo‘lsa kerak. Ushbu noyob o‘simlikning taxminan 8000 tupi mavjud bo‘lib, ularning barchasi Yelloustoun ko‘li qirg‘oqlaridagi qumli tuproqlarda o‘sadi.

Bog‘ning yana bir endemik o‘simligi — Agrostis rossae deb ataluvchi boshoqli o‘t bo‘lib, u polevitsa turkumiga mansub.

Ko‘lning issiq suvlarida bakteriyalarning trillionlab hujayradan tashkil topgan g‘ayrioddiy shaklli koloniyalari hosil bo‘ladi. Ko‘lda yashaydigan Thermus aquaticusbakteriyasidan genom tadqiqotlarida keng foydalaniladi.

Boshqa hududlardan kirib kelgan o‘simliklar bog‘da nisbatan yaqinda tarqalgan. Ularning aksariyati sayyohlar ko‘p to‘planadigan joylarda, ayniqsa yo‘llar bo‘yida uchraydi. Biroq ularning bog‘ning ichkari qismlariga tarqalib, mahalliy turlarga xavf tug‘dirgan holatlari ham bor. Eng tez tarqalayotgan begona o‘simliklar orasida yaylov timofeyevkasi (Phleum pratense) va tomga xos bromus (Bromus tectorum)bor. Ayrim begona o‘simliklarga qarshi o‘toq qilish va zaharli moddalarni purkash orqali kurashishga to‘g‘ri keladi.

Hayvonot dunyosi

Issiq buloq yonidagi bizonlar

Bog‘da qariyb 60 turdagi sutemizuvchiyashaydi, jumladan noyob turlar: Makkenzi tekislik bo‘risi, silovsin va grizli ayig‘i. Yirik sutemizuvchilar orasida bizon, baribal (Amerika qora ayig‘i), vapiti bug‘usi, Amerika losi, qora dumli bug‘u, qor echkisi, vilorog antilopa, yo‘g‘onshox qo‘y va puma ham uchraydi.

Bog‘dagi bizonlar soni nisbatan ko‘p — to‘rt mingga yaqin; bu AQShdagi eng katta to‘dalardan biridir. Fermerlar bizonlardan uy sigirlarigayuqumli kasalliklar o‘tishidan xavotirda. Bog‘dagi bizonlarning kamida yarmi brutsellyozbilan zararlangan, ammo hozircha uy chorvasiga yuqish holatlari qayd etilmagan. Bog‘ xodimlari vaqti-vaqti bilan hududdan chiqib ketgan bizonlarni yana ichkariga haydashga majbur bo‘ladi.

1926-yilda Yelloustoun bog‘idagi vapiti bug‘ularini himoya qilish choralari doirasida bo‘rilar populyatsiyasi butunlay yo‘q qilingan. Shundan so‘ng koyot bog‘dagi eng yirik yirtqichga aylangan. U asosan kemiruvchilarniovlaydi. Ammo koyotlar yirik tuyoqlilarni ovlamaydi, natijada ular orasida kasalliklar sezilarli ko‘paygan. Bog‘da bo‘rilarni qirish amaliyoti faqat 1935-yilda to‘xtatilgan. Keyinchalik ularni himoya qilish choralarini ko‘rishga to‘g‘ri kelgan. 1973-yilda AQSh Kongressi yo‘qolib ketish xavfi ostidagi turlar to‘g‘risidagi qonunni qabul qilgan, unda bo‘rilar ham tilga olingan. 1990-yillarda bog‘ga 66 ta Makkenzi tekislik bo‘risi qo‘yib yuborilgan; 2005-yilda ularning soni 118 taga yetgan.

Hisob-kitoblarga ko‘ra, bog‘ va uning atrofida 600 ta grizli ayig‘i yashaydi, ularning taxminan yarmi bog‘ hududida. Vapiti bug‘ulari soni 30 mingga yaqin. Noyob yirik sutemizuvchilarga puma (25 ta) va rosomaxa (soni noma’lum) kiradi. 2003-yilda silovsin izlari kuzatilgan, biroq 1998-yildan beri silovsinning o‘zi ko‘rinmagan.

Bog‘da 18 turdagi baliqyashaydi, jumladan Yelloustoun lososi (Oncorhynchus clarki bouvieri), 6 turdagi sudralib yuruvchilar (toshbaqalar va ilonlar), 4 turdagi amfibiyalar va 311 turdagi qushlar uchraydi (jumladan juda noyob Amerika turnasi, shuningdek oqbosh burgut, Amerika oq saqoqqushi va trubachi oqqush). Qush turlarining deyarli barchasi bog‘da uya quradi.

O‘rmon yong‘inlari

1988-yilgi yong‘inlar «Qadimgi sodiq» geyzeri yaqinidagi majmuaga yaqinlashmoqda

Yong‘inlar tabiiy ekotizimlarda uchraydi va o‘simliklar ularga u yoki bu darajada moslashgan. Masalan, Duglas pixtasining qalin po‘stlog‘iko‘p hollarda daraxtning ichki qismini yong‘indan himoya qiladi. G‘uddalar burama keng ignali qarag‘ayda harorat ko‘tarilganda ochiladi, chunki ularning tangachalarini birlashtirib turuvchi smola eriydi va urug‘lar yong‘in vaqtida atrofga sochiladi. Himoyasi zaifroq daraxtlar esa yong‘in ehtimoli past bo‘lgan nam yerlarda o‘sadi yoki yong‘inda shikastlanmagan ildizlaridan vegetativ yo‘l bilan ko‘payadi. Hisob-kitoblarga ko‘ra, Yelloustoun bog‘iga o‘xshash ekotizimlarda yer usti o‘t qoplami yonadigan pastki yong‘inlar har 30–35 yilda, o‘rmon yong‘inlari esa har 300 yilda bir sodir bo‘ladi.

Har yili bog‘da chaqmoq urishi oqibatida o‘rtacha 35 ta o‘rmon yong‘ini yuzaga keladi, yana oltitadan o‘ntagacha yong‘in odatda odamlarning ehtiyotsizligi tufayli boshlanadi. Bog‘da uchta yong‘inni kuzatish minorasi mavjud, bundan tashqari yong‘inlarning oldini olish uchun hudud muntazam ravishda havodan kuzatiladi. Asosiy yong‘in mavsumi iyun oxiridan sentabr o‘rtalarigacha davom etadi; kunning ikkinchi yarmidagi yong‘inlar kuchliroq bo‘ladi. Yong‘inlarning mutlaq ko‘pchiligi yarim gektardan ortiq maydonga tarqalmaydi, faqat istisno holatlardagina tabiiy ravishda o‘chishidan oldin 40 gektardan ortiq maydonni qamrab oladi. Bog‘ning hozirgi siyosatiga ko‘ra, inson faoliyati oqibatida kelib chiqqan yong‘inlarni o‘chirish kerak; tabiiy yong‘inlar esa kuzatib boriladi va faqat odamlarga, binolarga xavf tug‘dirsa yoki nazoratdan chiqsa o‘chiriladi. Kelajakda katta, boshqarib bo‘lmaydigan yong‘inlarning oldini olish uchun quruq yog‘ochlarni yoqib yuborish maqsadida o‘t o‘chiruvchilar va bog‘ nazoratchilarining qat’iy nazorati ostida rejali yoqish ishlari ham amalga oshiriladi. Bu amaliyot faqat 1970-yillarda joriy etilgan; ungacha har qanday yong‘in albatta zararli deb hisoblangan. Natijada quruq yog‘ochlar ko‘payib ketgan, keyinchalik o‘rmon yong‘inlari nazoratdan chiqa boshlagan va tabiiy yong‘inlarni o‘chirish siyosati o‘zgartirilgan.

1988-yilning qurg‘oqchil yozida (kuzatuvlar tarixidagi eng qurg‘oqchil yil) bog‘da halokatli yong‘inlaryuz bergan. Eng katta tarqalish kuni — 20-avgustda 610 km² o‘rmon yongan. Umuman olganda, yong‘inlar 3213 km² o‘rmonni qamrab olgan, bu bog‘ maydonining taxminan 36 foizini tashkil etadi. Ikki nafar o‘t o‘chiruvchi halok bo‘lgan, moddiy zarar 120 million dollarni tashkil etgan. Kuzda yomg‘irlar yog‘ishi tufayli yong‘inlar o‘z-o‘zidan to‘xtagan. Ularning izlari bog‘da hozir ham yaxshi ko‘rinadi.

Iqlimi

Bog‘ tog‘li hududda joylashgani sababli uning turli qismlarida iqlim sezilarli darajada farq qiladi. Eng yuqori harorat (37 °C) 1936-yilda, eng past harorat (−54 °C) esa 1933-yilda kuzatilgan. Yozda (iyundan sentabr boshigacha) kunduzgi eng yuqori harorat 20–25 °C bo‘ladi, baland tog‘larda esa kechasi noldan pastga tushishi mumkin. Yozda momaqaldiroq tez-tez bo‘lib turadi. Bahor va yozda kunduzgi harorat odatda 0 dan 20 °C gacha, tungi harorat esa −5 dan −20 °C gacha o‘zgaradi. Qishda o‘rtacha harorat −5 °C dan past bo‘ladi.

Yog‘ingarchilik miqdori bog‘ning turli qismlarida keskin farq qiladi. Eng kam yog‘in — yiliga 380 mm — Mamont issiq buloqlari yaqinida, eng ko‘p yog‘in — yiliga 2000 mm — bog‘ning shimoli-g‘arbida tushadi. Qor yilning istalgan vaqtida yog‘ishi mumkin.

Juda kam hollarda tornadolarsodir bo‘ladi. Eng kuchli dovul 21-iyul 1987-yilda qayd etilgan, shamol tezligi 93 dan 116 m/s gacha bo‘lgan. Tornadodan keyin eni taxminan 3 km, uzunligi 38 km bo‘lgan ag‘darilgan daraxtlar yo‘lagi qolgan.

Sayyohlik imkoniyatlari

Geotermal faollik

Yelloustoun milliy bog‘i AQShdagi eng ko‘p tashrif buyuriladigan bog‘lardan biridir. 1960-yillardan beri unga har yili kamida ikki million sayyoh keladi. 2006-yilda bog‘ga 2 870 295 kishi tashrif buyurgan. To‘qqizta mehmonxona (2238 ta xona), do‘konlar, yonilg‘i quyish shoxobchalari va aksariyat kempinglarga xizmat ko‘rsatish konsessiya egalari tomonidan amalga oshiriladi; yozgi eng gavjum davrda ularning korxonalarida 3700 kishi ishlaydi. Bundan tashqari, bog‘da 800 nafar doimiy va mavsumiy xodim AQSh Milliy bog‘lar xizmati nomidan ishlaydi.

Milliy bog‘da 9 ta axborot markazi va muzey bor, ulardan ayrimlari tarixiy yodgorliklar sifatida e’tirof etilgan.

Yozda mehmonxonalar va kempinglarda joylarni bir necha oy oldindan band qilish kerak. Ko‘plab sayyohlar bog‘ tashqarisidagi yaqin aholi punktlarida ham to‘xtaydi (Vest-Yelloustoun, Jekson, Kuk-Siti va boshqalar).

Bog‘ bo‘ylab bir nechta asfaltlangan yo‘l o‘tadi va ular asosiy diqqatga sazovor joylarga olib boradi. Yo‘llar sakkiz raqamiga o‘xshash yirik halqa — uzunligi 225 km bo‘lgan va bog‘ning asosiy sayyohlik maskanlarini qamrab oluvchi «Katta halqa» tarzida tashkil etilgan. «Katta halqa» bog‘dan chiqiladigan beshta yo‘l bilan radial yo‘llar orqali tutashtirilgan. Asfaltlangan yo‘llarning umumiy uzunligi 499 km. Qishda tog‘ dovonlari orqali o‘tgani uchun ularning deyarli barchasi avtomobillar uchun yopiladi.

Iyuldan sentabrgacha bog‘ga Solt-Leyk-Siti va Bozmenshaharlaridan avtobusda borish mumkin; bog‘ning o‘zida jamoat transporti yo‘q.

Bog‘da 1770 km uzunlikdagi belgilangan piyoda so‘qmoqlari mavjud. Alpinizm va qoyaga tirmashish Yelloustoun bog‘idagi tog‘lar asosan juda mo‘rt vulqon jinslaridan tashkil topgani sababli rivojlanmagan. Ov qilish butunlay taqiqlangan, uy hayvonlarini esa faqat yetaklagich bilan va faqat yo‘llar, kempinglar yoki axborot markazlari yaqinida sayr qildirish mumkin. Baliq ovlashga tegishli litsenziya olingandan keyin ruxsat etiladi.

Numizmatikada

2010-yilda AQShda 25 sent nominaldagi «Yelloustoun» tangasi ( Vayomingshtati) «AQSh milliy bog‘lari» turkumidoirasida chiqarilgan. Tanga mis-nikel qotishmasidan yasalgan.

Madaniyatdagi aks etishi

  • Yelloustoun bog‘ida tabiatshunos yozuvchi Ernest Seton-Tompson.
  • ning hayvonlar haqidagi ko‘plab hikoyalari kechadi. Yelloustoun supervulqoni vulqon halokatlari haqidagi filmlarda ommabop mavzudir:

Adabiyotlar

  • 100 ta eng yaxshi milliy bog‘. Besh qit’adagi insoniyatning eng buyuk boyliklari / Ingliz tilidan tarjima. — M.: Kitob olami, 2006. — ISBN 90-366-1574-7, ISBN 5-486-00917-8 — 10–11-betlar.
  • Shvartsbax M. Mashhur geyzerlar: …29. Yelloustoun milliy bog‘i (AQSh) // Tabiatning buyuk yodgorliklari: (Mashhur geologik tadqiqot maskanlari) / Martin Shvartsbax; Nemis tilidan qisqartirib tarjima qilgan G. I. Denisova. — M.: Mir, 1973. — B. 249—259. — 336 b.
  • Krasnov A. N. Yelloustoun bog‘i // Professor Andrey Nikolayevich Krasnov (1862–1914) / Xarkov universiteti privat-dotsenti V. I. Taliyev tahriri ostidagi to‘plam. — Xarkov: Sergeyev bosmaxonasi, 1916. — B. 203—214. — 224 b.

Havolalar