Fudziyama tog‘i

Fudziyama
yapon. 富士山
Фудзияма. Вид с запада, недалеко от границы префектур Яманаси и Сидзуока. Фото 20.03.2005 г.
Fudziyama. Yamanasi va Sidzuoka prefekturalari chegarasiga yaqin joydan, g‘arb tomondan ko‘rinishi. Surat 20.03.2005-yilda olingan.
Xususiyatlari
Vulqon shakliStratovulqon 
Krater diametritaxminan 500 m
Krater chuqurligitaxminan 200 m
So‘nggi otilishi1708 
Eng baland nuqtasi
Mutlaq balandligi3776 m
Joylashuvi
35°21′45″ sh. k. 138°43′50″ sh. u.HGЯO
Mamlakat
Tog‘ tizmasiYapon Alp tog‘lari 

Япония
Красная точка
Fudziyama
Флаг ЮНЕСКО Jahon merosi obyekti
Fudziyama — muqaddas maskan va badiiy ilhom manbai
ingl. Fujisan, sacred place and source of artistic inspiration
Havola № 1418 Jahon merosi obyektlari ro‘yxatida (en)
Mezonlar iii, vi (tabiiy-madaniy)
Mintaqa Mamlakatlari Osiyo va Tinch okeani
Ro‘yxatga kiritilgan 2013 (37-sessiya)
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar

Fudziyáma (Fudzi, Fudzisan, yapon. 富士山 Fudzisanfayl haqida) — faol stratovulqon bo‘lib, Yaponiyaning Xonsyu orolida joylashgan. Tog‘dan 90 kilometr shimoli-sharqda Tokio shahri joylashgan (havo ochiq bo‘lganda vulqon shu shahardan ko‘rinadi). Vulqonning balandligi — 3776 m (Kengamine cho‘qqisi — Yaponiyaningeng baland nuqtasi). Hozirgi vaqtda vulqon kam faol hisoblanadi, so‘nggi otilish 1707—1708-yillarda sodir bo‘lgan.

Vulqon deyarli mukammal konussimon shaklga ega va muqaddas hisoblanadi. U sayyohlik hamda diniy ziyorat manzili bo‘lib, buddaviylik va sintoizm an’analari bilan bog‘liq. Fudzi asrlar davomida yapon san’atining mashhur mavzusi bo‘lib kelgan.

Fudzi xususiy mulk bo‘lib, sintoizmga oid Xongu Sengen buyuk ibodatxonasiga (富士山本宮浅間大社 Fudzisan Xongu Sengen Taysya)tegishli. Ibodatxonada syogun Tokugava Xidetadatomonidan 1609-yilda berilgan hadya hujjati saqlanadi.

Fudzi cho‘qqisida sintoizm ibodatxonasi, pochta bo‘limi va meteorologiya stansiyasi joylashgan. Tog‘ atrofi Fudzi-Xakone-Idzu milliy bog‘itarkibiga kiradi. Bu YUNESKOning Jahon merosi obyekti.

Nomi

Etimologiyasi

Hozirgi vaqtda Fudzi nomini yozishda ishlatiladigan kanji ierogliflari— quyidagilar: 富 (boylik, mo‘l-ko‘llik) va 士(olijanob inson). Biroq, bu belgilar, ehtimol, atedzihisoblanadi: ya’ni ular ma’nosiga qarab emas, talaffuziga qarab tanlangan va alohida mazmun ifodalamaydi.[manba 1315 kundan beri ko‘rsatilmagan]

Fudzi nomining kelib chiqishi noma’lumligicha qolmoqda. X asrga oid «Taketori monogatari» rivoyatida bu nom o‘lmaslik (yapon. 不死 fusi, fudzi), shuningdek, ko‘plab (yapon. 富 fu) askarlar (yapon. 士 si, dzi)tog‘ yonbag‘riga ko‘tarilishi bilan bog‘lanadi. Ilk xalq etimologiyasida Fudzi so‘zi 不二 («emas» + «ikki») birikmasidan kelib chiqqani va «tengi yo‘q», «beqiyos» ma’nosini anglatishi aytilgan. Boshqa taxminga ko‘ra, nomning asosi 不尽 («emas» + «tugamoq») bo‘lib, «tuganmaslik»ni bildiradi. Edo davri yapon olimi, tadqiqotchi, Xirata Atsutanebu nom quyidagi ifodadan kelib chiqqan deb taxmin qilgan: «guruch boshog‘i kabi tik qad rostlagan tog‘ (xo)».

Britaniyalik missioner Jon Batchelor (1854—1944) nomning aynu tilidagi «olov» degan ma’noni anglatuvchi (futi) va olov ilohasi (Kamuy Futi) bilan bog‘liqligini da’vo qilgan. Biroq yapon tilshunosi Kyosuke Kindaichi (1882—1971) bu taxminni tovushlarning tarixiy rivojlanishi (fonetik o‘zgarish) asosida rad etgan. U yana xuti «keksa ayol»ni, ape esa «olov»ni anglatishini, Ape xuti kamuy — olov ilohasi ekanini ta’kidlagan. Yapon tadqiqotchilari «fudzi» so‘zining kelib chiqishini aynu tilidan ko‘ra ko‘proq yamato tiligabog‘lashadi. Toponimist Kandzi Kagami bu so‘z «glitsiniya» (fudzi), «kamalak» (nidzi, uning muqobil aytilishi ham fudzi) so‘zlari bilan bir ildizdan kelib chiqqanini, ularni «go‘zal uzun yonbag‘ir» ma’nosi birlashtirishini aytgan.

Nomining variantlari

Rus tilida an’anaviy yozilish shakli — Fudziyama, biroq bu talaffuz yapon tili qoidalariga mos kelmaydi: 山 («san» — onyomi, «yama» — kunyomi) ieroglifi «tog‘» ma’nosini bildirib, bu yerda onyomi o‘qilishibo‘yicha o‘qiladi, chunki ierogliflar orasida bo‘g‘in yozuviga oid kanabelgilari yo‘q. Demak, to‘g‘ri shakli — Fudzisan: bu yerda 富士 («Fudzi») tog‘ nomi, 山 («san» — onyomi, «yama» — kunyomi) esa «tog‘»ni anglatadi va Fudzi atoqli otining tarkibiy qismi emas. Fudzining boshqa nomlari eskirgan yoki faqat she’riyatda qo‘llanadi. Ular orasida Fudzi-no yama (ふじの山, «Fudzi tog‘i»), Fudzi-no takane (ふじの高嶺, «Fudzining baland cho‘qqisi»), Fuyo-ho (芙蓉峰, «Nilufar cho‘qqisi»), Fugaku (富岳, «Fudzi cho‘qqisi») bor. Tog‘ning yapon tilidagi to‘g‘ri nomi — Fudzisan (富士山). Bu nomdagi oxirgi ieroglif «tog‘»ni anglatadi va ayni holatda onyomi o‘qilishiga ko‘ra san ; kunyomi o‘qilishi esa shu ieroglif uchun yama bo‘lib, u ierogliflar orasida kana harflari mavjud bo‘lganda, masalan, Fudzi-no yama (富士の山).

Geologik tuzilishi

Fudzining murakkab stratovulqon tuzilmasidan o‘tuvchi sxematik geologik kesim

Yapon orollari mikrokontinent hisoblanadi (ayrim tadqiqotchilar bu arxipelagni orollar yoyideb qarashadi, biroq Yaponiya ulardan yer po‘stining qalinligi va maydoni kattaligi bilan farqlanadi). Ular subduksiya zonasiustida joylashgan bo‘lib, bu zona Tinch okeani olov halqasitarkibiga kiradi. Bu subduksiya zonasida Filippin va Tinch okeani plitalarining okean po‘sti Yer qa’riga botadi. Fudzi tog‘i Yevrosiyo, Filippin va Oxota plitalari tutashgan nuqtada joylashgan.

Fudzi uzoq davom etgan vulqon faolligi zonasida, bir nechta qadimgi vulqonlar ustida joylashgan. Tog‘ni shakllantirgan vulkanizm to‘rt bosqichga bo‘linadi. Dastlab bu yerga andezitli lava oqib chiqqan va undan Sen-Komitake vulqoni hosil bo‘lgan. Keyin uning o‘rnida bazaltli Komitake vulqoni shakllangan. Taxminan 80 000 yil oldin «Qadimgi Fudzi» deb ataluvchi vulqon vujudga kelgan. Hozirgi tog‘ «Yosh Fudzi» deb nomlanadi va 11—8 ming yil oldin o‘sa boshlagan. Bundan 8—4,5 ming yil avval bu yerda ko‘p marta vulqon portlashlari sodir bo‘lgan, keyin esa butun bir ming yil davomida lava juda ko‘p miqdorda oqib chiqqan. Vulqon tarixining hozirgi bosqichiga bazaltli magma xos. Uning yonbag‘irlarida yuzdan ortiq ikkilamchi krater va yoriqlar paydo bo‘lgan. Lava oqimlari boshlanish joylari vulqondan shimolda, Misakatog‘larida bo‘lgan daryo va soylarning yo‘lini to‘sib qo‘ygan. Natijada Fudzining besh ko‘li vujudga kelgan (bugungi kunda Yaponiyadagi mashhur dam olish maskani).

Milodiy 781-yildan buyon bazalt lava oqimi bilan kechgan 12 ta portlovchi otilish qayd etilgan. Eng yiriklari 800, 864 va 1707—1708-yillardasodir bo‘lgan. So‘nggisi tarixiy davrdagi eng kuchli otilish edi: sharqiy yonbag‘irda yangi krater (Xoey-dzan) paydo bo‘ldi, otilgan kul esa Edo shahri (hozirgi Tokio) ko‘chalarini 15 santimetr qalinlikda qopladi. Xoey-dzan nomi yangi kichik krater chetidagi mahalliy cho‘qqiga nisbatan ham ishlatiladi.

Murakkab tarixiga qaramay, vulqon deyarli barcha tomondan bir xil ko‘rinadigan konussimon tog‘ga aylangan. Xoey-dzan uning simmetriyasini biroz buzadi. Fudzi odatiy stratovulqon.

Iqlimi

Fudziyama iqlimi
Ko‘rsatkich \ Davr Yan Fev Mar Apr May Iyun Iyul Avg Sen Okt Noy Dek Yil
Mutlaq maksimal harorat, °C −1,7 0,0 1,0 4,7 12,2 12,3 17,4 17,8 16,3 10,4 6,9 3,6 17,8
O‘rtacha maksimal harorat, °C −15,7 −14,7 −10,9 −5,7 −0,8 3,6 7,5 9,3 6,1 −0,1 −6,4 −12,2 −3,4
O‘rtacha harorat, °C −18,4 −17,8 −14,2 −8,7 −3,4 1,1 4,9 6,2 3,2 −2,8 −9,2 −15,1 −6,2
O‘rtacha minimal harorat, °C −21,7 −21,5 −17,8 −12,1 −6,5 −1,6 2,4 3,6 0,4 −5,8 −12,2 −18,3 −9,3
Mutlaq minimal harorat, °C −37,3 −38 −33,9 −27,8 −18,9 −13,1 −6,9 −4,3 −10,8 −19,5 −28,1 −33 −38

Madaniyatdagi obrazi

Ogata Gekko. «Ajdarho osmonga ko‘tarilmoqda». Meydzi davrining XXX yili (1897). Ukiyo-e. Kongress kutubxonasi, Vashington, AQSH.

Muqaddas Fudzi tog‘ining an’anaviy tasviri — uchi o‘tkir, doimo qor bilan qoplangan va tutun chiqarib turgan vulqondir. Yaponlar uni daosiy o‘lmaslarning tog‘i deb hisoblashgan. Go‘yoki yuqoriga ko‘tarilgan tutun krater ichida yoqilgan o‘lmaslik eliksiridan chiqardi. Cho‘qqini zabt etgan har kim o‘lmaslikka erishadi, deb ishonishgan.

Tarixchi va yaponshunos olim Aleksandr Meshcheryakovta’kidlashicha, adabiyot va tasviriy san’atda madh etilgan Fudziyama obrazi haqiqiy tog‘dan ancha farq qiladi.

Edo davri rassomi «Fudziyama tog‘ining haqiqiy ko‘rinishi»ni chizib, o‘z pannosiga jon bag‘ishlaganida, tasvir haqiqiy tog‘ga juda o‘xshashi kerak, deb o‘ylamagan. Bu, aksincha, tog‘ning go‘zal shaklini ifodalovchi «haqiqiy ko‘rinish» edi: odamlar Fudziyama qanday bo‘lishi kerakligini ko‘rishlari uchun yaratilgan..

Xususan, Fudzini doimiy qor bilan qoplangan tog‘ deb tasavvur qilish haqiqatga to‘g‘ri kelmaydi: yilning ikki oyida — iyul va avgustda — unda qor bo‘lmaydi.

Yapon san’atida tog‘ning shakli ham ko‘pincha noto‘g‘ri tasvirlanadi: yonbag‘irlar tik va chiqib bo‘lmas qilib, ko‘pincha «45 daraja burchak ostida» chiziladi. Ba’zan Fudzi faqat tanlangan kishilargina ko‘tarila oladigan konus tarzida tasvirlanadi (rivoyatga ko‘ra, bunga erishganlardan biri — shahzoda Syotoku).

Cho‘qqi haqidagi dastlabki yozma ma’lumotlar taxminan VIII asrga, Fudzi hali otilib turadigan vulqon bo‘lgan davrga to‘g‘ri keladi. Aynan o‘sha paytdan tog‘dan qariyb 450 km uzoqda yashagan poytaxt zodagonlari orasida uning namunaviy obrazi shakllana boshlagan.

Meshcheryakov ta’kidlashicha, 1707-yildagi kuchli otilishga qaramay, «yapon rassomlari hech narsa sodir bo‘lmagandek, Fudzini avvalgidek go‘zal va sokin holatda tasvirlashni afzal ko‘rishgan».

Fudzi tog‘ining tashqi qiyofasi dunyoda dastlab yapon ukiyo-e uslubidagi Edodavri gravyuralari orqali tanilgan. Quyidagi gravyuralar to‘plamlari mashhur: Xokusayning «Fudzining o‘ttiz olti ko‘rinishi», Xirosigening shu nomdagi to‘plami, Xokusayning «Fudzining yuz ko‘rinishi».

Fudzi — sintoizm ziyoratgohi. Tog‘ yonbag‘irlarida ushbu dinning ibodat inshootlari bor. Yaponiyaning an’anaviy dini — sintoizm.

Muqaddas tog‘ nomini Yaponiyadagi ko‘plab kompaniyalar olgan (jumladan, Fujifilm, Fuji Television, Fuji Heavy Industries va boshqalar). Jurnalist Vsevolod Ovchinnikovaytishicha, bunday kompaniyalar ro‘yxati «telefon ma’lumotnomasining sakkiz sahifasini» egallaydi. Ilmiy doiralarda muqaddas nomdan bunday foydalanish hurmatsizlik hisoblangan va olimlar undan tijorat maqsadida foydalanganlik uchun maxsus soliq joriy qilishni taklif etishgan.

Cho‘qqiga ko‘tarilish

Tog‘ cho‘qqisiga yetib kelganlarni qutlovchi belgi

Fudzi tog‘i Yaponiya va xorijdan keladigan sayyohlar orasida mashhur. 1-iyuldan 27-avgustgacha tog‘da qutqaruv markazlari va ko‘plab yamago‘ya (山小屋 — «tog‘ kulbasi») faoliyat yuritadi. Ularda oziq-ovqat va ichimliklar xarid qilish, shuningdek, yotoq tokchalarida dam olish mumkin. Shu sababli bu davr cho‘qqiga ko‘tarilish uchun eng xavfsiz va qulay vaqt hisoblanadi. Boshqa paytlarda Fudzi cho‘qqisini qalin qor qoplaydi. Mavsum boshida ham qor saqlanib qolgan ayrim yo‘nalishlar yopiq bo‘lishi mumkin.

Tog‘ 10 ta bosqichga bo‘lingan. Ular gome (合目) deb ataladi. 5-bosqichdan, ya’ni gogomedancho‘qqiga 4 ta yo‘nalish olib chiqadi: Kavagutiko, Subasiri, Gotemba va Fudzinomiya. Tog‘ etagidan boshlanadigan Syojiko, Yosida, Suyama va Murayama yo‘nalishlari ham mavjud.

Kavagutiko ko‘lidan 5-bosqich — gogome darajasigacha, tog‘ning shimoliy tomonida (2300 m), pulli Subaru-laynyo‘li qurilgan; unda muntazam avtobuslar qatnaydi. Bu yerda katta avtoturargoh va ko‘plab restoranlar bor. Shuningdek, gogome bosqichidan Kavagutiko tomonga chiqadigan yo‘lda yamago‘yalar eng ko‘p. Aksariyat sayyohlik turlari aynan shu yo‘nalishdan o‘tadi. Cho‘qqiga chiqish gogome bosqichidan istalgan yo‘nalish bo‘ylab uch soatdan sakkiz soatgacha (yamago‘yadagi dam olishdan tashqari), pastga tushish esa ikki soatdan besh soatgacha davom etishi mumkin.

Odatdagi piyoda yo‘laklariga parallel ravishda buldozerlar uchun ham yo‘llar qurilgan. Buldozerlar yamago‘yalar va cho‘qqidagi do‘konlarga turli tovarlar hamda materiallar tashiydi, shuningdek, shoshilinch tibbiy yordamga muhtoj odamlarni evakuatsiya qiladi. Bu yo‘llardan foydalanish juda xavfli: ular mustahkamlanmagan va yuqoridan dumalab tushishi mumkin bo‘lgan toshlardan umuman himoyalanmagan. Shunga qaramay, bir necha marta velosipedchilarning shu yo‘llar orqali pastga tushgani kuzatilgan. Bu tik qiyalik va yuqori tezlik sababli velosipedchining o‘zi uchun ham, g‘ildirak ostidan otilib chiqishi mumkin bo‘lgan toshlar tufayli yonma-yon joylashgan piyoda yo‘laklaridan tepaga ko‘tarilayotgan odamlar uchun ham xavflidir.

Har yili Fudziga taxminan 200 000 kishi tashrif buyuradi, ularning 30 foizi xorijliklardir.

2025-yilda 102 yoshli yaponiyalik cho‘qqiga ko‘tarilgan eng keksa kishi sifatida rekord o‘rnatgan.

Turizm

Jamoat tartibining muntazam buzilishi va axlat tashlashga qarshi kurashish maqsadida hokimiyat sayyohlar oqimini cheklash hamda Yamanasi va Sidzuoka prefekturalaridagi cho‘qqiga olib chiquvchi to‘rtta asosiy yo‘lakning barchasida 4000 iyen miqdorida to‘lov joriy etishga qaror qilgan.

Sayyohlar uchun biotualetlar ham qurilgan. Ular Yaponiyadagi yagona pulli hojatxonalar hisoblanadi (200 iyen). Ayrimlarida o‘rindiqlar isitiladi. Hojatxonalarning bir qismi avtomatik ishlaydi va quyosh batareyalaridan quvvat oladi.

Xoey-dzan va cho‘qqi fonidagi paraplanlar

Fudzida paraplanda uchish

Cho‘qqidan uchish mumkin, biroq kuchli shamol sababli bu uncha ommalashmagan. Ba’zan erta tongda qulay ob-havo kuzatiladi. Gotemba va Subasiri avtoturargohlari tepasidagi hududda parvozlar tez-tez amalga oshiriladi, garchi kuchli shamol va bulutlar vaqti-vaqti bilan xalaqit qilsa ham. Ko‘plab parvoz maktablari mashg‘ulotlar uchun Gotemba va Subasiri oralig‘idagi yotiq yonbag‘irdan foydalanadi.

Adabiyotlar

Havolalar

Tashqi audiofayllar
«Exo Moskvi» radiosining «Ne tak» dasturi. Yaponlar va ularning Fudziyama tog‘i.