Etna vulqoni

Etna
ital. Etna
Вулкан Этна. Вид с самолёта. 2003 год.
Etna vulqoni. Samolyotdan ko‘rinishi. 2003-yil.
Xususiyatlari
Vulqon shaklistratovulqon 
Shakllanish davripliotsen 
So‘nggi otilish02.06.2025 
Eng baland nuqtasi
Dengiz sathidan balandligi3357 m
Nisbiy balandligi3357 m
Joylashuvi
37°45′18″ sh. k. 14°59′43″ sh. u.HGЯO
Mamlakat

Италия
Красная точка
Etna
Сицилия
Красная точка
Etna
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar

Etna — stratovulqon bo‘lib, Italiyaning Sitsiliya orolining sharqiy sohilida, Messina va Kataniya shaharlari yaqinida joylashgan. U Yevropadagi eng baland faol vulqondir. Etnaning eng yuqori balandligi otilishlar va ular oralig‘idagi qulashlar natijasida o‘zgarib turadi. Etna observatoriyasi (Italiya) maʼlumotlariga ko‘ra, 2021-yil fevralidan boshlab Etnaning janubi-sharqiy krateri balandligi 3357±3 metrni tashkil etmoqda. Bu 1981-yilda shimoli-sharqiy krater qayd etgan 3350 metrlik ko‘rsatkichdan keyingi yangi rekorddir. Etna 1190 kvadrat kilometr maydonni egallaydi va Italiyadagi eng katta faol vulqon hisoblanadi. U eng yaqin «raqibi» — Vezuviydan — 2,5 baravardan ham kattaroqdir.

Turli maʼlumotlarga ko‘ra, Etnada 200 tadan 400 tagacha yon vulqon krateri bor. O‘rtacha har uch oyda bir marta kraterlardan biridan lava otilib chiqadi. Taxminan har 150 yilda otilish biror aholi manzilgohini vayron qiladi. Shunga qaramay, Etna yonbag‘irlari zich aholi yashaydigan hududdir, chunki sovigan lava va vulqon kulida ko‘p miqdorda minerallar va mikroelementlar bo‘lib, ular tuproqni juda unumdor qiladi. Etna yonbag‘irlarida mevalar, zaytun yetishtiriladi, uzumzorlar barpo etiladi. Palermodagi mintaqaviy hukumat 1981-yilda Etna atrofida milliy qo‘riqxona tashkil etdi. Doimiy faolligi tufayli Etna «O‘n yillik vulqonlar» turkumiga BMT tomonidan kiritilgan. 2013-yil iyun oyida Qo‘mitaning 37-sessiyasida vulqon YUNESKOning Butunjahon merosi obyektlari ro‘yxatiga kiritildi.

Geologiya

Etna quyidagi ikki tektonik plita: Afrika va Yevrosiyo plitalari tutashgan joyda joylashgan. Afrika plitasi Yevrosiyo tomon uzluksiz siljib, uning ostiga kirib bormoqda. Boshqa har qanday stratovulqon singari, Etnaning otilishlari ham pastga cho‘kayotgan tektonik plitaning subduksiya zonasida erishi bilan bog‘liq. Afrika plitasining Yevrosiyo plitasi ostiga siljishi ikkinchi plitani ko‘tarib, Sitsiliyadagi tog‘ tizmalarini hosil qiladi. Erigan magma Yevrosiyo plitasidagi yoriqlar orqali Yer yuzasiga chiqadi. Ana shunday yoriqlardan biri Etnaning vulqon kanalidir (sxemaga qarang).

Bu ikki plita to‘qnashadigan hududda ko‘plab faol vulqonlar shakllangan: Santorini, Vezuviy, Lipari orollari vulqonlari va Etna. Etnaning vulqon faolligi taxminan yarim million yil avval, Sitsiliyaning qadimgi sohil chizig‘iga nisbatan dengiz sathidan pastda yuz bergan otilishlardan boshlangan. 300 000 yil avval vulqon faolligi Etnaning markaziy konusidan janubi-g‘arbga ko‘chgan. 170 000 yil avval vulqon faolligi hozirgi joyiga siljigan. O‘sha davrdagi otilishlar almashinib kelgan portlovchi va lavaning yoyilib oqishi bilan kechuvchi otilishlar natijasida stratovulqonni hosil qilgan. Yirik otilishlar vulqonning balandlashishini vaqtincha to‘xtatib, cho‘qqining qulashiga va botiq — kaldera hosil bo‘lishiga sabab bo‘lgan.

Taxminan 35 000—15 000 yil avval Etna portlovchi turdagi otilishlarni boshdan kechirgan. Ular ulkan piroklastik oqimlarni hosil qilgan va keng hududlarda lava qatlamlarini qoldirgan. Bu otilishlarning kuli baʼzan 800 km va undan uzoqqa tarqalgan; uning izlarini bugungi Rim hududidan ham topish mumkin.

Taxminan 6000 yil avval tog‘ning sharqiy yonbag‘ri uzilib, dengizga qulagan. Ko‘chki vulqon yon tomonida Valle-del-Bove (Ho‘kiz vodiysi) nomi bilan tanilgan katta botiqni qoldirgan. 2006-yilda chop etilgan tadqiqotga ko‘ra, sharqiy yonbag‘irning qulashi ulkan tsunamini keltirib chiqargan bo‘lishi mumkin. Uning izlari Sharqiy O‘rta yer dengizi mintaqasining turli joylarida uchraydi. Ehtimol, aynan shu tsunami hozir dengiz sathidan pastda qolgan Atlit-Yam manzilgohi (Isroil) aholisining ommaviy ko‘chib ketishiga sabab bo‘lgan. Shunga o‘xshash hodisalar hozirgi zamonda ham kuzatilgan: 1956-yilda Bezimyanniy vulqonining otilishi (SSSR), shuningdek, 1980-yilda Sent-Helens vulqonining otilishi (AQSH).

Valle-del-Bovening tik devorlari bir necha bor qulagan. Vodiy devorlarida ko‘rinib turgan qotib qolgan lava qatlamlari Etnaning vulqon tarixini o‘rganishga yordam beradi.

Etnaning cho‘qqisi keyingi safar taxminan 2000 yil avval qulab, kichik kalderani hosil qilgan deb taxmin qilinadi. Keyingi otilishlardan kelgan lava oqimlari bu kalderani deyarli butunlay to‘ldirgan. Shunga qaramay, u hozirgi konus etagi yaqinida tog‘ yonbag‘ri qiyaligidagi yaqqol ko‘rinadigan yoriq sifatida hamon ajralib turadi.

Asosiy kraterdan tashqari, Etnada 300—400 ta yon krater mavjud. Otilish tugagach, sovib qotayotgan lava krater ichida mustahkam tiqin hosil qiladi; keyingi otilishlarda yangi lava oqimi bu to‘siqni yorib o‘ta olmaydi. Shu sababli yangi otilish boshlanganda lava uchun qotgan lava bo‘lmagan boshqa joyda krater ochish osonroq bo‘ladi. Masalan, 2002—2003-yillardagi eng yirik otilishlardan birining yon krateri Torre-del-Filosofo yaqinida, Etna cho‘qqisidan 450 metr pastda joylashgan.

Vulqonshunoslarning fikricha, mahalliy aholi «do‘stona vulqon» deb ataydigan Etna o‘zgarib bormoqda. Yaqin o‘tmishda Etna nisbatan sokin edi, ammo hozir «Fokus» jurnaliga ko‘ra, «faol, lekin xavfsiz deb hisoblangan vulqonning xatti-harakati tobora shubhali tus olmoqda». Fransiyalik va italiyalik tadqiqotchilar «Etnaning otilish xususiyati effuziv, yaʼni lava yer yuzasiga sekin oqib chiqadigan va kam gaz ajraladigan holatdan eksploziv, yaʼni portlovchi holatga o‘zgarayotganidan» ogohlantirmoqda.

Ayrim otilishlar tarixi

  • 1226-yil (miloddan avvalgi davr) — Etnaning tarixiy jihatdan tasdiqlangan birinchi otilishi.
  • 475-yil (miloddan avvalgi davr) — bu otilish Pindar va Esxil guvohliklaridan maʼlum («Brokgauz va Yefron ensiklopedik lug‘ati»da 477-yil miloddan avvalgi davr).
  • 396-yil (miloddan avvalgi davr) — otilish Kataniya va Sirakuza shaharlarini bosqinchi karfagenliklar hujumidan saqlab qolgan.
  • 44-yil (miloddan avvalgi davr) — kuchli otilish tufayli kul Rim (va shaharning oq toshdan qurilgan binolarini ancha ifloslantirgan). Buning oqibatida hosildorlikning pasayishi butun O‘rta yer dengizi mintaqasida, hatto Misrda ham kuzatilgan.
  • 122-yil — Etna deyarli yer bilan yakson qilgan shahar — Kataniya.
  • 1169-yil — kuchli otilish va zilzila yuz bergan, taxminan 15 ming kishi halok bo‘lgan.
  • 1669-yil — lava 15 ta aholi punktini vayron qilgan. Kataniya aholisi lava oqimlarini boshqa tomonga burishga uringan, biroq lava g‘arbga yo‘nalib, Paterno shahriga tahdid solgan. Ikki shahar aholisi o‘rtasida to‘qnashuv yuz bergan, lava esa yana Kataniya tomon oqib, shahar devorlaridan oshib o‘tgan. Natijada shaharning 27 ming aholisi uy-joysiz qolgan. Turli hisob-kitoblarga ko‘ra, 15 mingdan 100 minggacha kishi halok bo‘lgan. Otilish qirg‘oq chizig‘ini o‘zgartirgan: ilgari bevosita dengiz bo‘yida turgan Ursino qalʼasi suvdan 500 metr uzoqlikda qolgan. Shu otilishdan keyin Italiyada lavaning tabiiy oqimiga aralashish rasman taqiqlangan va bu qonun yuzlab yillar amal qilgan.
  • 1689-yil, 14-mart.
  • 1702-yil, 8-mart.
  • 1886-yil
  • 1892-yil — otilish vaqtida tog‘ yonbag‘rida Silvestri nomi bilan tanilgan beshta konus paydo bo‘lgan.
    Lava qirg‘oqdagi Maskali shahrini bosmoqda (1928)
  • 1910-yil — Borello qishlog‘i lava massalari ostida qolishdan zo‘rg‘a qutulgan.
  • 1928-yil — lava oqimi dengiz bo‘yidagi Maskali shaharchasini vayron qilgan, shuningdek, 770 gektar qishloq xo‘jaligi yerlarini xarob qilgan. Rivoyatga ko‘ra, ayni shu vaqtda mo‘jiza sodir bo‘lgan: cho‘g‘dek qizigan lava daryosi diniy marosim ishtirokchilari oldida to‘xtagan. 1950-yilda shu voqea sharafiga ibodatxona qurilgan. Oradan 30 yil o‘tib (1980-yilda) lava oqimi uning oldida ham qotib qolgan.[manbada yo‘q (munozara)].
  • 1971-yil — ko‘targich vayron bo‘lgan.
  • 1991—1993-yillar — eng yirik va uzoq davom etgan otilishlardan biri. 1992-yil aprelida lava oqimi tahdid solgan shaharcha — Dzafferana-Etnea.
  • 1992-yil — vulqon otilishi paytida AQSH harbiylari lava oqimlarini to‘xtatishga uringan, ammo harakatlari natija bermagan: lava baribir bir nechta uy va uzumzorni vayron qilgan.
  • 2001—2002-yillar, 2002—2003-yillar — vulqon kuchli faollashgan, ko‘targich yana vayron bo‘lgan.
  • 2004-yil — janubi-sharqiy tomondagi keng lava oqimi halqa avtomobil yo‘lining bir qismini vayron qilgan.
  • 4-sentabr 2007-yil — kechki soat 8 lar atrofida kuchli otilish boshlangan.
  • 10-may 2008-yil — tushdan keyin kuchli portlash sodir bo‘lgan va vulqonning sharqiy yonbag‘ridan bir necha lava oqimi pastga tushgan. Otilish 4 soat davom etib, kechga borib tugagan.
  • 3—12-yanvar va may, 2011-yil — lava hamda vulqon kuli otilgan. Mahalliy hokimiyat Kataniya xalqaro aeroportini yopishga majbur bo‘lgan.
  • 19-iyul 2011-yildan iyul 2019-yilgacha bir nechta kichik otilish sodir bo‘lgan. Ulardan biri so‘nggi 20 yildagi eng kuchlisi bo‘lib, Kataniya xalqaro aeroporti yopilgan.
  • 13—15-dekabr 2020-yilda janubi-sharqiy kraterdan otilish yuz bergan. 13-dekabrdan 14-dekabrga o‘tar kechasi uchta piroklastik oqim kuzatilgan. Yangilik manbalari otilishni kuchli va tomoshabop hodisa sifatida tasvirlagan: lava favvoralari 100 metr balandlikka ko‘tarilgan, kul esa 5 kilometrgacha yetgan.
  • 11-fevral 2022-yilda vulqon janubi-sharqiy kraterdan 600 metr balandlikdagi olovli favvoralarni, shuningdek, sakkiz kilometrgacha ko‘tarilgan kul va tutun ustunlarini chiqarishni boshlagan.
  • Etnaning hozirgi faolligi cho‘qqi qismlaridan gazlarning doimiy ajralishi, Stromboli turidagi portlovchi otilishlar va bazalt lavasining tez-tez oqib chiqishidan iborat. Portlovchi otilishlardan hosil bo‘ladigan kul bulutlari samolyotlar uchun ayniqsa xavfli: kul reaktiv dvigatel ichiga kirib erishi, harakatlanuvchi qismlarida shishasimon qatlam hosil qilishi va dvigatelning to‘xtashiga sabab bo‘lishi mumkin.
  • 12-noyabrdan 8-dekabr 2023-yilgacha otilish davom etgan.
  • 2024-yilda otilish 5-iyulda boshlangan, 7-iyulda vulqon faolligi kuchaygan. Lava otilishi oqibatida kul va tutun ustuni dengiz sathidan besh kilometr balandlikka ko‘tarilgan. Dronlar yordamidagi o‘lchovlar ketma-ket otilishlardan keyin vulqonda yangi cho‘qqi paydo bo‘lganini ko‘rsatdi. Natijada Etna 22 metrga balandlashib, 3369 metrga yetgan. O‘sha 2024-yilning 4-avgustiga o‘tar kechasi Etna yana otila boshlagan: kul ustuni 10 kilometrga ko‘tarilib, bir nechta aholi punktiga yetgan hamda Kataniya aeroporti ishiga xalaqit bergan.
  • 11-fevral 2025-yilda janubi-sharqiy kraterdan lava oqib chiqqan. 2-iyun 2025-yilda yana bir otilish sodir bo‘lgan. Kul buluti 6,5 kilometrgacha ko‘tarilgan; kraterning bir yon tomonida[qaysi krater?] tog‘ jinslari qulab tushib, piroklastik oqim hosil bo‘lgan.

Tutun halqalari

Tashqi tasvirlar
Etna ustidagi tutun halqalari (24.02.2000). www.swisseduc.ch. Murojaat sanasi: 30-oktabr 2020-yil. Arxivlangan 11-noyabr 2020-yil.

1970-yillarda Etna ustida tutun halqalari — toroidal girdobli tuzilmalar hosil bo‘lgan. Bu vulqonlar uchun nihoyatda kamyob hodisadir. Etna ustidagi tutun halqalari hujjatlarda qayd etilgan shu turdagi ilk hodisalardan biri bo‘lgan.

Keyingi safar tutun halqalari 2000, 2013 va 2024-yillarda kuzatilgan.

Cho‘qqiga ko‘tarilish

Nazariy jihatdan Etnaga har qanday tomondan ko‘tarilish mumkin, ammo amalda uchta asosiy yo‘nalishdan foydalaniladi:

  • Janubiy yo‘nalish (ital. Etna Sud) 1900 metr balandlikdagi Rifudjo Sapientsa bazasi orqali o‘tadi. U yerga Kataniya shahridan Nikolozi orqali kuniga bir marta oddiy shahar atrofi avtobusi qatnaydi. Rifudjo Sapientsadan osma yo‘l 2500 m balandlikkacha olib chiqadi.
  • Sharqiy yo‘nalish Dzafferana-Etnea qishlog‘i orqali o‘tib, Rifudjo Sapientsa bazasidagi 1900 m balandlikdagi nuqtaga ham olib boradi.
  • Shimoliy yo‘nalish (ital. Etna Nord) Pyedimonte-Etneo va Linguaglossa shaharlari orqali o‘tib, Pyano Provenzana bazasiga olib boradi. U yerda osma yo‘l yo‘q.

Mustaqil ravishda piyoda ko‘tarilish ham mumkin, ammo gid yollash tavsiya etiladi. Velosipedda ko‘tarilish hech qanday ustunlik bermaydi: velosipedchi deyarli piyoda tezligida ko‘tariladi, pastga esa faqat avtobuslar yurgan yo‘ldan tushishi mumkin. Ko‘rinish yaxshi bo‘lsa, piyoda sayyohlar avtobus yo‘llaridan ham, to‘g‘ri yo‘nalish bo‘ylab ham yurishlari mumkin. Tog‘ cho‘qqisida kuchli shamol, yomg‘ir, tuman kuzatilishi mumkin.

Etna yonbag‘irlarida (ayniqsa, sharqiy yonbag‘rida) ko‘plab kraterlar mavjud: faol bo‘lmagan, yarim faol (tutun chiqaradigan) va turli vaqtlarda faol bo‘ladigan kraterlar.

Etnaning yonbag‘irlari bo‘yicha hamma foydalanishi mumkin bo‘lgan aniq xaritalar yo‘q; bunday xaritalarni tuzish ham imkonsiz, chunki har bir yirik otilishdan keyin joy relyefi o‘zgaradi. Biroq qog‘oz xaritalar hamda GPS-navigatorlar uchun taxminiy xaritalar mavjud.

Mifologiya

Qadimgi mifologik rivoyatlarga ko‘ra, Afina ham olimpiyalik xudolar va gigantlar o‘rtasidagi jangda (gigantomaxiyada) o‘lmas gigant Enkeladni shu tog‘ bilan bosib qolgan. Enkelad baʼzan yer yuzasiga chiqishga urinadi va qadimgi odamlarning tasavvuriga ko‘ra, shunda vulqon uyg‘onib, otila boshlaydi. Vergiliyning yozishicha, Etna g‘orlarida sikloplar (jumladan, Polifem) yashagan. Tog‘ yaqinida Etna ismli nimfa yashagan.

Boshqa rivoyatga ko‘ra, bu yerda kishanlangan holda azob chekayotganlar — gigantlar, ular o‘z birodarlari — titanlar — halokati uchun olimpiyalik xudolarga urush eʼlon qilgan. Shu vulqonda Gefest xudosi ham yashagan.

Qadimgi yunon tarixchisi Diogen Laertskiy o‘zining mashhur «Mashhur faylasuflarning hayoti, taʼlimoti va hikmatli so‘zlari haqida» asarining 8-bobida faylasuf Akragantlik Empedokl (miloddan avvalgi V asr) o‘zini Etna krateriga tashlab joniga qasd qilgani haqidagi hikoyani keltiradi. U odamlar o‘zini xudo sifatida ulug‘lashini istagan.

Etna hududida vinochilik

Etna yonbag‘irlari Sitsiliyaning eng qadimgi vinochilik hududlaridan biridir; XIX asrda bu yerda uzumzorlar 25 ming gektardan ortiq maydonni egallagan, vino esa Riposto porti orqali Italiyaning shimoliy hududlari va Fransiyaga eksport qilingan. 1968-yilda vinochilik appellasoni (appellation) — DOC toifasidagi «Etna» hududi tashkil etilgan. Bu Sitsiliyada birinchi shunday hudud edi. Bugungi kunda u 1500 gektarga yaqin uzumzorni, 20 ta kommunani qamrab oladi; uzumzorlar dengiz sathidan 400 dan 1000 metrgacha balandlikda joylashgan. Vulqon tuproqlari filloksera zararkunandasining tarqalishiga to‘sqinlik qilgani sababli, bu yerda 100 yoshdan oshgan, o‘z ildizida o‘sadigan ko‘plab uzum toklari saqlanib qolgan. Asosiy navlar — qizil nerello maskaleze, undan «Etna Rosso» vinosi tayyorlanadi, shuningdek oq karrikante — «Etna Bianko» vinosining asosi. 2000-yillarning boshidan Etna vinolari xalqaro eʼtirofga sazovor bo‘lgan; ishlab chiqarilgan vinoning taxminan 60 % i eksport qilinadi.

Adabiyotlar

Havolalar