Kilimanjaro tog‘i

Kilimanjaro
suaxili Kilimanjaro
Фотография июня 2009 года
2009-yil iyun oyida olingan surat
Xususiyatlari
Vulqon turiStratovulqon 
So‘nggi otilishi150—200 ming yil avval 
Eng baland nuqtasi
Mutlaq balandligi5895 m
Nisbiy balandligi5895 m
Birinchi ko‘tarilish1889 (Hans Meyer, Lyudvig Purtsheller) 
Joylashuvi
3°04′00″ jan. k. 37°21′33″ sh. u.HGYaO
Mamlakat
Tog‘ tizimiSharqiy Afrika rift vodiysi 
Tizma yoki massivSharqiy Afrika yassitog‘ligi 

Танзания
Красная точка
Kilimanjaro
Флаг ЮНЕСКО Jahon merosi obyekti
Kilimanjaro milliy bog‘i
ingl. Kilimanjaro National Park
Havola № 403 ro‘yxatidagi Jahon merosi (en)
Mezonlar vii (Tabiiy)
Mintaqa Afrika
Ro‘yxatga kiritilishi 1987 (11-sessiya)
Логотип Викисклада Vikimedia Commons’dagi mediafayllar

Kilimanjaro (suaxili Kilimanjaro) — Afrikaning eng baland stratovulqoni hisoblangan tog‘; u shimoli-sharqiy Tanzaniya hududida joylashgan va qit’aning eng baland nuqtasidir (dengiz sathidan 5895 m). 1902-yildan 1918-yilgacha Kayzer Vilgelm cho‘qqisi (nem. Kaiser-Wilhelm-Spitze) deb atalgan. Kilimanjaro dengiz sathidan 900 metr balandda joylashgan Masai yassitog‘ligidan ko‘tarilib turadi. Chimboraso, Uaskaran va Kotopaksi bilan birga Kilimanjaro ham Yer markazidan nisbatan olisroqda joylashgan — hatto Everestdan ham.

2003-yilda olimlar erigan lava atigi 400 metr chuqurlikda, asosiy Kibo cho‘qqisining krateri ostida joylashgan, degan xulosaga keldi. Hozirgi gaz ajralishidan boshqa faollik kutilmasa ham, vulqon qulab, Sent-Xelens vulqonidagiga o‘xshash yirik otilishni keltirib chiqarishi mumkinligi xavotir uyg‘otmoqda. Ilgari Kiboda bir necha bor ko‘chki va yer siljishi sodir bo‘lgan. Ulardan biri natijasida «G‘arbiy yoriq» deb ataladigan joy hosil bo‘lgan. Kilimanjaroda hujjatlar bilan tasdiqlangan otilishlar qayd etilmagan.

Tog‘ning hamda butun Afrikaning eng baland nuqtasi Kibo vulqonidagi Uxuru cho‘qqisi (5895 m) bo‘lib, u «Yetti cho‘qqi» turkumiga kiradi. Bu cho‘qqiga birinchi bo‘lib Hans Meyer va Lyudvig Purtsheller 1889-yilda ko‘tarilgan. Qolgan ikkita cho‘qqi ham so‘ngan vulqonlardir:

Tarixi

Kilimanjaro

Qor bilan qoplangan bu tog‘lar haqida dastlabki ma’lumotlar milodiy II asrga tegishli. Ular Ptolemey tuzgan geografik xaritada belgilangan. Biroq yevropaliklar Kilimanjaroni kashf etgan sana 11-may 1848-yil, kashfiyotchi esa nemis ruhoniysi Yoxannes Rebman deb hisoblanadi. 1861-yilda 2500 m, 1862-yilda 4200 m, 1883, 1884 va 1887-yillarda esa 5270 m balandlikka erishilgan; bu ko‘tarilishlarning barchasini vengriyalik graf Samuel Teleki amalga oshirgan. 5-oktabr 1889-yilda nemis sayyohi Hans Meyer avstriyalik alpinist Lyudvig Purtsheller bilan birgalikda ilk bor cho‘qqiga yetib borgan. 1996-yilda Maranguda ularning chaga xalqidan bo‘lgan hamrohi Mzee Lauvo (Lavo) hali hayot edi; uning yoshi 120 dan oshgan bo‘lishi kerak edi. Mavenzi cho‘qqisi esa faqat 1912-yilda Oxler va Klute tomonidan zabt etilgan.

Nomining kelib chiqishi

Tog‘ nomi suaxili tilidan kelib chiqqan bo‘lib, taxminan «yarqirab turuvchi tog‘» degan ma’noni anglatadi.

Biroq Kilimanjaro nomining aniq kelib chiqishi noma’lum. Bu borada bir nechta faraz mavjud. Ularning ko‘pchiligida nom Kilima (suaxili tilida «tepalik, kichik tog‘») va Njaro qismlariga ajratiladi. Ikkinchi qismning talqini qadimgi suaxili tilidagi «oq» yoki «yarqiroq» so‘zidan tortib, kichagga tilidagi[ingl.] jaro, ya’ni «karvon» degan ma’noni bildiradi. Biroq bu talqinlar nega kichraytirish shaklidagi kilima so‘zi ishlatilganini izohlay olmaydi; aslida tog‘ uchun mos atama — mlima.

Boshqa taxminga ko‘ra, nom kichagga tilidagi kilemanjaare yoki kilemajyaro so‘zidan kelib chiqqan bo‘lib, «qush/leopard/karvonni yenguvchi» degan ma’noni anglatadi. Ammo bu faraz Kilimanjaro nomining kichagga tilida yaqin vaqtgacha ishlatilmaganini izohlab bera olmaydi.

Geografiyasi

Geografik joylashuvi

Kilimanjaro va Meru tog‘ining fizik xaritasi
Kilimanjarining sun’iy yo‘ldoshdan olingan tasviri

Kilimanjaro shimoli-sharqiy Tanzaniyada qad rostlagan. Uning balandligi 5891,8 m bo‘lib, bu qiymat 2008-yilda GPS va gravimetriya yordamida o‘lchangan. Yangi natijalar avvalgi balandlik qiymatini (5895 m) aniqlashtirdi; u 1952-yilda britaniyalik mutaxassislar tomonidan olingan edi. Kilimanjaro balandligi 1889-yildan beri o‘lchab kelinadi va natijalar ba’zan yuz metrdan ortiqqa farq qilgan. Kilimanjaro Afrikadagi eng baland cho‘qqidir va shuning uchun Yetti cho‘qqi ro‘yxatiga kiradi. U Keniya chegarasiga yaqin joylashgan; chegara tog‘ning shimoliy va sharqiy yonbag‘irlari bo‘ylab o‘tadi. Tog‘ o‘zini 4800—5200 m balandlikkacha tomchisimon shaklda o‘rab olgan tekis savanna o‘rtasida qad rostlagan va dunyodagi eng baland alohida tog‘ hisoblanadi. Oval shaklli vulqon konusiga ega Kilimanjaro tog‘ massivi 388 500 ga maydonni egallaydi, shimoli-g‘arbdan janubi-sharqqa 70 km, shimoli-sharqdan janubi-g‘arbga 50 km cho‘zilgan hamda ekvatordan 340 km janubda joylashgan. Meru vulqoni undan 75 km janubi-g‘arbda, Afrikaning ikkinchi eng baland cho‘qqisi bo‘lgan Keniya tog‘i esa 300 kilometr shimolda joylashgan. Eng yaqin shahar — Moshi — tog‘ning janubida, Tanzaniya hududida bo‘lib, unga ko‘tarilishning asosiy boshlanish nuqtasidir. Kilimanjaro xalqaro aeroporti cho‘qqidan 50 km janubi-g‘arbda joylashgan va 1971-yildan buyon butun mintaqa, jumladan undagi barcha bog‘larga xizmat ko‘rsatadi. Dodoma — Tanzaniya poytaxti, hamda Dorussalom mos ravishda 380 km janubi-g‘arbda va 450 km janubi-sharqda, Nayrobi esa atigi 200 km shimoliy-shimoli-g‘arbda joylashgan. Hind okeani sohili tog‘dan 270 km uzoqda. Ma’muriy jihatdan Kilimanjaro Kilimanjaro mintaqasida joylashib, qisman Xay (ingl. Hai), Moshi-Rural (ingl. Moshi Rural) va Rombo (ingl. Rombo) tumanlarini qamrab oladi; tog‘ning katta qismi va uning eng yuqori nuqtasi Uxuru cho‘qqisi Rombo tumanidadir. Vulqon butunlay Kilimanjaro milliy bog‘i hududiga kiritilgan.

Kilimanjarining balandlik mintaqalari

Kilimanjaro dendrosenetsiosi (Dendrosenecio Kilimanjari) — Kilimanjaroda o‘sadigan dendrosenetsio turi
  • Butazorlar (bushland) yoki dehqonchilik qilinadigan mintaqa, balandligi 800—1800 m. Bu mintaqada yog‘in miqdori 1000 mm, o‘rtacha harorat esa taxminan 25—28 °C bo‘ladi.
  • Yomg‘irli tropik o‘rmon, 1800—2800 m. Yiliga 2000 mm yog‘in tushishi bu yerda o‘simliklar va yovvoyi tabiatning nihoyatda xilma-xil bo‘lishini ta’minlaydi. O‘rmonlarda ayrim noyob turlar uchraydi. Kechalari harorat juda pasayishi mumkin, ammo odatda bu mintaqa yil bo‘yi iliq, nam va o‘simliklarga boy bo‘ladi.
  • Erika butali yaylovlar, 2800—4000 m. Yuqoriga ko‘tarilgan sari yog‘in kamayadi, shu bois taxminan 2400 m balandlikdan boshlab o‘rmon siyraklashadi. O‘rmonning yuqori chegarasi 2800—3000 m da tugaydi; undan keyin o‘ziga xos afro-alp erikali botqoqliklar va yaylovlar boshlanadi. Bu ulkan o‘simliklar olami — yirik erika butalari, daraxtsimon dendrosenetsio (Dendrosenecio Kilimanjari) hamda ulkan lobeliyalar.
  • Baland tog‘ sahrosi, 4000—5000 m. Yog‘in kamligi sababli o‘simliklar juda siyrak. Harorat 35 °C dan nolgacha va undan ham pastgacha o‘zgaradi.
  • Arktik mintaqa, 5000—5895 m. Bu yer muz, qor va toshlar bilan qoplangan, o‘simlik va hayvonot dunyosi deyarli yo‘q. Tungi harorat ko‘pincha −9 °C gacha tushadi.

Topografiyasi

Kilimanjaro stratovulqon bo‘lib, shakli deyarli konussimon. U uchta asosiy cho‘qqidan iborat bo‘lib, ularning har biri so‘ngan vulqondir:

  • g‘arbdagi Shira (dengiz sathidan 3962 m balandlikda),
  • markazdagi Kibo (5891,8 m),
  • sharqdagi Mavenzi (5149 m).

Kiboning yuqori qismida ellipssimon kaldera joylashgan; uning eni 2,4 km, bo‘yi 3,6 km. Kaldera Reysh krateri (ingl. Reusch Crater) deb nomlangan kraterni o‘rab turadi. Krater markazida diametri 200 m bo‘lgan kul konusi — Kul chuquri (ingl. Ash Pit) bor. Kraterning janubiy chekkasidagi asosiy cho‘qqi Ugur yoki Uxuru (ingl. Uhuru) deb ataladi. Kiboning boshqa taniqli nuqtalari: 5835 m balandlikdagi Ichki konus (ingl. Inner Cone), Hans Meyer nuqtasi (ingl. Hans Meyer Point), Gilmans nuqtasi (ingl. Gilman’s Point), Leopard nuqtasi (ingl. Leopard Point) hamda tog‘ga ilk ko‘tarilganlarga hamrohlik qilgan yo‘lboshchi nomi bilan atalgan Yoxanna darasi (ingl. Yohanas` Notch). Cho‘qqining janubi-g‘arbida taxminan 100 000 yil avval sodir bo‘lgan ulkan ko‘chish natijasida G‘arbiy yoriq (ingl. Western Breach) yuzaga kelgan. U Barranko vodiysidan baland ko‘tarilgan (ingl. Barranco Valley).

Mavenzi ba’zan Keniya tog‘idan keyin Afrikadagi uchinchi eng baland cho‘qqi deb hisoblanadi. U eroziya ta’sirida kuchli yemirilgan va hozir Hans Meyer (ingl. Hans Meyer Peak), Purtsheller (ingl. Purtscheller Peak), Janubiy (ingl. South Peak) va Nordek (ingl. Nordecke) cho‘qqilaridan ajralib turadigan to‘g‘onsimon shaklga ega. Ularning etagidan sharq tomonga bir necha daralar, xususan Katta va Kichik Barranko (ingl. Great Barranco, Lesser Barranco) cho‘zilgan. Egar (ingl. The Saddle) — Mavenzi va Kibo orasidagi 3600 ga maydonli yassitog‘lik.

Shira tog‘idan Jonsell nuqtasi (ingl. Johnsell Point) ajralib turadi; Shira yorilgan kraterning yarmidan iborat, undan faqat janubiy va g‘arbiy chetlar saqlanib qolgan. Uning shimoli-sharqida 6200 ga maydonda tog‘ yassitog‘lik shakliga ega. Uch cho‘qqining ikki tomonida shimoli-g‘arb — janubi-sharq yo‘nalishi bo‘ylab taxminan 250 ta kichik konus joylashgan.

Gidrologiyasi

Kilimanjarining muz qoplami Kibo cho‘qqisi bilan cheklangan. 2003-yilda uning umumiy maydoni 2 km² bo‘lgan. U quyidagilardan iborat:

  • yuqori qismida:
  • shimoliy muz maydonida (ingl. Northern Icefield) quyidagi muzliklar:
    • Drigalski (nem. Drygalski),
    • Katta Penk (ingl. Great Penck),
    • Kichik Penk (ingl. Little Penck),
    • Pengalski (nem. Pengalski),
    • Lyorcher-Notch (nem. Lörtscher Notch) va
    • Kredner (ingl. Credner),
  • g‘arbda:
    • Barranko muzliklari (ingl. Barranco)
      • yoki Kichik va Katta yoriqlar (ingl. Little Breach, Big Breach),
    • Strela (ingl. Arrow) va
    • Ulig (ingl. Uhlig),
  • janubiy muz maydonida (ingl. Southern Icefield) quyidagi muzliklar:
    • Baletto (ingl. Balletto),
    • Brilliant (ingl. Diamond),
    • Xaym (nem. Heim),
    • Kersten (nem. Kersten),
    • Deken (nem. Decken),
    • Rebman (ingl. Rebmann) va
    • Ratsel (ingl. Ratzel)
  • va nihoyat, sharqiy muz maydoni (ingl. Eastern Icefield).

Yog‘in va quyosh nuri miqdorining hududlar bo‘yicha farqlanishi muz maydonlarining o‘lchamlari nega turlicha ekanini tushuntiradi.

Ilgari bu muz qoplami uzoqdan yaqqol ko‘rinar edi, ammo hozir u tez erib bormoqda. Uning maydoni quyidagicha bo‘lgan:

  • 1912-yilda — 12,1 km²,
  • 1953-yilda — 6,7 km²,
  • 1976-yilda — 4,2 km²,
  • 1996-yilda — 3,3 km².

XX asr davomida muz qoplami o‘z maydonining 82 % ini yo‘qotgan. Uning qalinligi o‘rtacha 17 metrga kamaygan (1962—2000-yillar oralig‘ida). Muz qatlami tobora siyraklashib bormoqda. Ogayo universiteti professori, NASA bilan hamkorlik qilgan paleoklimatolog Lonni Tompson (ingl. Lonnie Thompson) va boshqa mutaxassislar hisob-kitobiga ko‘ra, u 2020-yilgacha butunlay yo‘qolishi kerak edi; Avstriyaning Insbruk universiteti ilmiy guruhi hisobiga ko‘ra — 2040-yilgacha, Kaliforniya fanlar akademiyasi prognoziga ko‘ra esa — 2050-yilgacha. Ayrim yonbag‘irlardagi muz mahalliy iqlim sharoitlari farqi tufayli bundan ham bir necha yil ko‘proq saqlanishi mumkin.

Kilimanjaro muz qoplami taxminan 1850-yildan beri yog‘in miqdorining tabiiy ravishda 150 mm ga kamayishi oqibatida qisqarib keladi, biroq XX asrda bu jarayon ancha tezlashgan. Hozirgiga o‘xshash muzlikning tez va deyarli to‘liq erishi 4000 yil avval, 300 yil davom etgan uzoq qurg‘oqchilik paytida ham kuzatilgan. Janubiy yonbag‘irdagi Lyamungu (ingl. Lyamungu) hududida so‘nggi o‘ttiz yil ichida o‘rtacha sutkalik harorat 3 °C ga ko‘tarilgan; bu joy 1230 m balandlikda joylashgan. Shunga qaramay, muzliklar joylashgan balandliklarda harorat doim 0 °C dan past bo‘lib qolmoqda. Georg Kazer (ingl. Georg Kaser) Insbruk universitetidan, Filipp Mote (ingl. Philip Mote) esa Vashington universitetidan bo‘lib, ular muzliklarning keskin qisqarishi asosan yog‘in kamayishi bilan bog‘liqligini ko‘rsatgan. Bu o‘rmonlarning kesilishi oqibatida o‘simlik qoplami zichligi va atmosfera namligining pasayishiga olib kelgan mahalliy o‘zgarishlar bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. Muz qoplamining qisqarishi va o‘rmon yo‘qolishi sur’atlari, ayniqsa XX asr boshida hamda vaziyat nisbatan barqarorlashgan davrda bir-biriga mos kelgan. Shu bilan birga, muzning o‘ziga xos o‘tkir shakli uning XIX asrdagi bir necha nam o‘n yilliklardan so‘ng quyosh nuri ta’sirida sublimatsiyalanayotganini ko‘rsatadi. XX asrda, ayniqsa 1920—1930-yillarda albedo (yorug‘likni qaytarish xususiyati) biroz pasayishi bu jarayonni tezlashtirgan bo‘lishi mumkin. Muzliklar qisqarishining yana bir sababi — to‘q rangli vulqon jinslarining issiqlikni yutib, uni muzliklar tagiga uzatishi. Natijada muz eriydi, beqarorlashadi va parchalanadi, quyosh nuri ta’siriga ochiq yuza esa kengayadi.

Muz erishidan hosil bo‘lgan suv oqimlari bu hududdagi ikki yirik daryoni to‘yintiradi, biroq yog‘inning 90 % i o‘rmonlarda ushlanib qoladi. O‘rmonlarning kesilishi hamda so‘nggi qirq yilda sug‘orishga olinadigan suv hajmining to‘rt baravar oshishi kabi inson faoliyatidan farqli ravishda, muzliklarning yo‘qolishi mahalliy gidrologik rejimga bevosita ta’sir qilmasligi kerak. Kilimanjaro o‘rmonlari yiliga 1,6 mln kub metr suv oladi, uning 5 % i yog‘in ko‘rinishida tushadi. Suvning uchdan ikki qismi bug‘lanish orqali atmosferaga qaytadi. O‘rmon suv ombori sifatida uch vazifani bajaradi: suvni tuproqda, biomassada va havoda saqlaydi. 1976-yildan beri yog‘in hajmi yiliga o‘rtacha yigirma million kub metrga kamayib bormoqda; uch yillik kamayish hozirgi muz qoplami hajmiga teng. So‘nggi o‘ttiz yilda kamayish 25 % ga yetgan; bu bir million chagga vakilining bir yillik ichimlik suvi iste’moliga teng.

Hozirgi holati

Kilimanjaro cho‘qqisidagi muzlik, 2003-yil avgust

Garchi kuchli vulqon faolligi kuzatilmasa-da, Kilimanjaro so‘nggi paytlarda ko‘plab tadqiqotchilar e’tiborini tortmoqda (vulqonning maydoni 97 ga 64 km).

Tog‘ cho‘qqisini 11 000 yil davomida, so‘nggi muzlik davridan beri qoplab kelgan qor qoplami tez erimoqda. So‘nggi 100 yilda qor va muz hajmi 80 % dan ko‘proqqa kamaygan. 2002-yildayoq ko‘plab mutaxassislar muzlik 15 yil ichida butunlay yo‘qolishini bashorat qilgan edi. 2005-yil mart oyida cho‘qqi so‘nggi 11 000 yil ichida birinchi marta deyarli butunlay muzdan xoli bo‘lgani haqida xabar tarqaldi. Buning sababi harorat o‘zgarishi emas, balki qor yog‘ishi miqdorining kamayishi, deb hisoblanadi. Ko‘rinishidan, o‘tgan asrdagi o‘rmonlarning kesilishi suv bug‘lari Kilimanjaro cho‘qqisiga yetib borib, qor bo‘lib yog‘ishiga jiddiy to‘sqinlik qilgan.

Alpinizm

Uxuru cho‘qqisiga (5895 m, Kibo vulqoni) ko‘tarilish nisbatan oson hisoblanadi, biroq balandlikka moslashish (akklimatizatsiya) uchun vaqt talab etiladi. Cho‘qqiga olib boruvchi asosiy yo‘nalishlar (Lemosho, Machame, Umbve, Marangu va Rongay) orqali deyarli har bir sog‘lom kishi (tibbiy qarshi ko‘rsatmalar bo‘lmasa) maxsus alpinizm tayyorgarligi va jihozlarisiz ko‘tarilishi mumkin. Tog‘ning ekvatorga yaqinligi va balandlik mintaqalanishi sababli ko‘tarilish davomida odam Yerning ko‘plab iqlim mintaqalarini ketma-ket bosib o‘tadi.

Lemosho yo‘nalishi bo‘yicha 8 kunlik trekking (ko‘tarilish uchun 6,5 kun, tushish uchun 1,5 kun) balandlikka moslashish jihatidan eng oson va yangi boshlovchilar uchun eng qulay deb hisoblanadi. Shu muddatda ushbu yo‘nalishda yuradiganlarning 95 % i cho‘qqiga (Uxuru cho‘qqisiga) yetib boradi.

Statistikaga ko‘ra, cho‘qqiga chiqishga urinuvchilarning atigi 60 % i muvaffaqiyat qozonadi[manba 3697 kundan beri ko‘rsatilmagan]. Mashhur yo‘nalishlar ichida muvaffaqiyat ko‘rsatkichi eng pasti Marangu yo‘lida kuzatiladi, chunki faqat shu yo‘nalishda besh kunlik ko‘tarilish mumkin va bu ko‘pchilik uchun og‘ir sinov. «G‘arbiy yoriq» (Western Breach) yo‘nalishida bundan ham kam odam ko‘tariladi; u murakkabligi sababli asosan professional alpinistlar uchun qiziqarli.

1978-yilda Rob Teylor va Genri Barber[ingl.] Brich-Uollning eng tik, to‘g‘ridan to‘g‘ri yo‘nalishi — diretissima orqali ko‘tarilishga urinishdi. Ular Baletto[ingl.] muzligidan o‘tib, Daymond muzligiga muzli ko‘prik orqali ko‘tarila boshlaganlarida, muz yorilib ketdi va Teylor pastga qulab, to‘pig‘ini og‘ir sindirib oldi. Shu bilan uning alpinizm faoliyati yakunlandi. Bu haqda eshitgan Raynxold Messner va Konrad Rensler, aslida oddiy sayyohlik yo‘nalishida yurishni rejalashtirgan bo‘lsalar-da, ushbu yo‘lni takrorlashga qaror qilishdi. Ular 12 soatda cho‘qqiga yetishdi. Messnerning so‘zlariga ko‘ra, u bu yo‘lni hech qachon takrorlamas edi: «Xavfni oldindan hisoblash imkonsiz edi. Bu yonbag‘irga ko‘tarilishning texnik qiyinchiliklarini baholay olardim, ammo tepadan tinimsiz qulayotgan muz va tosh bo‘laklarining qayerga tushishini qanday hisobga olish mumkin? Hozir ushlab turgan navbatdagi muz qatlamim vaznimni ko‘tara olishini qayerdan bilaman?». Diretisima bo‘yicha ikkinchi (va yagona takroriy) ko‘tarilishni Skott Fisher va Uesli Krauze 1983-yilda amalga oshirgan. O‘shandan beri 90 metrlik «sumalak» ancha yupqalashgani sababli bu yo‘nalishni endi takrorlab bo‘lmaydi.

Mavenzi-Pik vulqoniga — Kibodan keyingi Kilimanjarining ikkinchi eng baland cho‘qqisiga (5 149 metr, 16 893 fut) ko‘tarilish alpinizm tayyorgarligini talab qiladi. Hayot uchun xavf yuqori bo‘lgani sababli hozir bu faoliyat taqiqlangan. Bu taqiqning katta qismi ommaviy axborot vositalarining Tanzaniyaga sayyohlar oqimiga ta’siri bilan bog‘liq. «Kilimanjarodagi o‘lim» kabi shov-shuvli sarlavhalar o‘quvchilarda butun tog‘ massivi haqida salbiy tasavvur uyg‘otib, professional alpinizm va oddiy piyoda trekking o‘rtasidagi farqni xiralashtiradi[manba 3697 kundan beri ko‘rsatilmagan].

Kilimanjaroga eng tez chiqish va undan tushish bo‘yicha mutlaq rekord shveysariyalik Karl Egloffga (ingl. Karl Egloff) tegishli — 6 soat 42 daqiqa 24 soniya (2014-yil, Umbve yo‘nalishi). Bungacha eng tez ko‘tarilish bo‘yicha rekord ispaniyalik Kilian Jornet Burgada[ingl.] ga tegishli edi. U 7 soat 14 daqiqada ko‘tarilib tushgan (faqat ko‘tarilish vaqti — 5 soat 23 daqiqa 50 soniya) va o‘z navbatida qozog‘istonlik Andrey Puchininning 2009-yildagi Marangu yo‘nalishi bo‘yicha 5 soat 24 daqiqa 40 soniyalik oldingi ko‘tarilish rekordini bir necha daqiqaga yangilagan edi.

Hodisalar

Ommaviy madaniyatda

Havolalar