Elektromagnit o‘zaro ta’sir

Elektromagnit o‘zaro ta’sir yoki elektromagnetizm — to‘rtta fundamental o‘zaro ta’sirdan biri. U zarralar, elektr zaryadiga ega. Zamonaviy nuqtayi nazarga ko‘ra, zaryadlangan zarralar o‘rtasidagi elektromagnit o‘zaro ta’sir bevosita emas, balki faqat elektromagnit maydon vositasida amalga oshadi.

Nazariy nuqtayi nazardan kvant maydon nazariyasi doirasida elektromagnit o‘zaro ta’sir massasiz bozon — foton (elektromagnit maydonning kvant qo‘zg‘alishi sifatida tasavvur qilish mumkin bo‘lgan zarra) orqali uzatiladi. Fotonning o‘zi elektr zaryadiga ega emas, biroq virtual elektron-pozitron juftliklari almashinuvi orqali boshqa fotonlar bilan o‘zaro ta’sirlashishi mumkin.

Elektromagnit o‘zaro ta’sirda ishtirok etadigan fundamental zarralar orasida elektr zaryadiga ega bo‘lganlari ham bor: kvarklar, elektron, myuon va tau-lepton (тау-лептон) (fermionlar), shuningdek, zaryadlangan kalibrlash W±-bozonlar. Standart modelning qolgan fundamental zarralari (neytrinolarning barcha turlari, neytrinolar, Xiggs bozoni va o‘zaro ta’sir tashuvchilari: kalibrlash Z0-bozon, foton va glyuonlar) elektr jihatdan neytraldir.

Elektromagnit o‘zaro ta’sir kuchsiz va kuchli o‘zaro ta’sirlardan uzoq masofaga ta’sir qilishi bilan farq qiladi — ikki zaryad orasidagi o‘zaro ta’sir kuchi masofaning kvadratiga teskari proporsional ravishda kamayadi (qarang: Kulon qonuni). Masofa ortishi bilan gravitatsion o‘zaro ta’sir ham xuddi shu qonun bo‘yicha kamayadi. Zaryadlangan zarralar orasidagi elektromagnit o‘zaro ta’sir gravitatsion o‘zaro ta’sirdan ancha kuchli. Uning kosmik miqyoslarda kuchli namoyon bo‘lmasligining yagona sababi — moddaning elektr jihatdan neytralligi, ya’ni Koinotning har bir sohasida musbat va manfiy zaryadlar miqdori juda yuqori aniqlik bilan teng bo‘lishidir.

Klassik (kvant bo‘lmagan) yondashuvda elektromagnit o‘zaro ta’sir klassik elektrodinamika orqali tavsiflanadi.

Qisqacha sharh: turli elementar va tarkibiy zarralar oilalari hamda ularning o‘zaro ta’sirini tavsiflovchi nazariyalar. Chap tomondagi elementar zarralar — fermionlar, o‘ng tomondagilari esa — bozonlar. (Atamalar Vikipediya maqolalariga olib boruvchi giperhavolalardir)

Xususiyatlari

Elektromagnit o‘zaro ta’sirda faqat elektr zaryadiga ega obyektlar (jumladan, umuman olganda neytral bo‘lsa-da, zaryadlangan zarralardan tashkil topgan obyektlar) ishtirok etishi mumkin. Bunday obyektlarga ma’lum bo‘lgan fundamental elementar zarralarning aksariyati, xususan, barcha kvarklar, barcha zaryadlangan leptonlar (elektron, myuon va tau-lepton), shuningdek, zaryadlangan kalibrlash bozonlari W± . Zamonaviy tasavvurlarga ko‘ra, elektromagnit o‘zaro ta’sirning tashuvchilari — elektromagnit maydon, kvantlari — fotonlari hisoblanadi.

kuchsiz va kuchli o‘zaro ta’sirlardan farqli ravishda, elektromagnit o‘zaro ta’sir ham gravitatsion o‘zaro ta’sir kabi uzoq masofali xususiyatga ega. Xususan, tinch holatdagi qarama-qarshi zaryadlangan jismlar orasidagi tortishish kuchi katta masofalarda darajali qonun bo‘yicha, ya’ni teskari kvadrat qonuni (qarang: Kulon qonuni). Elektromagnit kuchlarning uzoq masofaga ta’sir qilishi ushbu o‘zaro ta’sir tashuvchilari bo‘lgan fotonlarning massasi yo‘qligi bilan izohlanadi.

Mikrodunyoda elektromagnit o‘zaro ta’sir intensivligi (effektiv kesim (эффективное сечение)) quyidagi kattalik bilan tavsiflanadi: nozik tuzilish doimiysi (постоянная тонкой структуры) (SGSE tizimida):

,

bu yerda  — elementar elektr zaryadi,  — Plank doimiysi,  — vakuumdagi yorug‘lik tezligi. Yadro reaksiyalari darajasida elektromagnetizm kuch jihatidan kuchli va kuchsiz o‘zaro ta’sirlar. Elektromagnit o‘zaro ta’sir tufayli yuzaga keladigan yemirilishlarning xarakterli davomiyligi taxminan 10−12 — 10−20 s, kuchli o‘zaro ta’sir uchun esa taxminan 10−23 s, kuchsiz o‘zaro ta’sir uchun esa 103 — 10−13 s. Misol tariqasida protonda energiyasi 1 GeV bo‘lgan fotonning sochilish kesimini va pionning unga mos to‘liq energiya bilan massalar markazi sistemasida (системе центра масс) sochilish kesimini taqqoslash mumkin. Proton bilan o‘zaro ta’siri kuchli o‘zaro ta’sir bilan belgilanadigan pion uchun kesim 10 000 marta kattadir.

Elektromagnit o‘zaro ta’sir fazoviy juftlikni (ya’ni P-juftlikni), zaryad juftligini (ya’ni C-juftlikni), shuningdek, kvant sonlarini, jumladan, g‘alatilik (странность), maftunkorlik (очарование), go‘zallik (красота)ni saqlaydi. Bu jihati bilan u kuchsiz o‘zaro ta’sirdan farq qiladi. Shu bilan birga, kuchli o‘zaro ta’sirdan farqli ravishda, adronlar ishtirokidagi jarayonlarda elektromagnit o‘zaro ta’sir adronlar orasida izotopik spin (изотопический спин) saqlamaydi (foton chiqarilishi bilan u ±1 yoki 0 ga o‘zgarishi mumkin) va G-juftlikni buzadi..

Fotonlarning xususiyatlarini hisobga oluvchi saqlanish qonunlari elektromagnit o‘zaro ta’sir ishtirok etadigan jarayonlarga muayyan tanlash qoidalarini qo‘yadi. Masalan, spin foton uchun 1 ga teng bo‘lgani sababli, nolinchi impuls momentiga ega holatlar orasidagi nurlanishli o‘tishlar taqiqlanadi. Zaryad juftligini saqlash zarurati musbat zaryad juftligiga ega tizimlar faqat juft sondagi fotonlarni chiqarib yemirilishiga, manfiy zaryad juftligiga ega tizimlar esa faqat toq sondagi fotonlarni chiqarib yemirilishiga olib keladi. Xususan, parapozitroniy (парапозитроний) ikki fotonga, ortopozitroniy (ортопозитроний) esa uchta fotonga parchalanadi (qarang: pozitroniy).

Tabiatdagi o‘rni

Uzoq masofaga ta’sir qilishi tufayli elektromagnit o‘zaro ta’sir makroskopik miqyosda ham, mikroskopik miqyosda ham yaqqol namoyon bo‘ladi. Aslida, fizik kuchlarning aksariyati, jumladan, klassik mexanikada uchraydigan  — elastiklik kuchlari, ishqalanish kuchlari, sirt taranglik kuchlari va hokazolar elektromagnit tabiatga ega.

Elektromagnit o‘zaro ta’sir makroskopik jismlarning aksariyat fizik xususiyatlarini va, xususan, bu xususiyatlarning bir agregat holatdan boshqasiga o‘tishdagi o‘zgarishini belgilaydi. Elektromagnit o‘zaro ta’sir kimyoviy o‘zgarishlar. Elektr, magnit va optik hodisalar ham elektromagnit o‘zaro ta’sirga borib taqaladi.

Mikroskopik darajada elektromagnit o‘zaro ta’sir (kvant effektlarini hisobga olgan holda) elektron qobiqlarining atomlarning tuzilishini, molekulalarning tuzilishini, shuningdek, yirikroq molekulyar komplekslar va klasterlarning tuzilishini belgilaydi. Xususan, elementar elektr zaryadining qiymati atomlarning o‘lchamlari va molekulalardagi bog‘ uzunligini belgilaydi. Masalan, Bor radiusi (радиус Бора) quyidagiga teng , bu yerda  — elektr doimiysi,  — Plank doimiysi, — elektronning massasi, — elementar elektr zaryadi.

Nazariy tavsif

Klassik elektrodinamika

Ko‘p hollarda makroskopik elektromagnit jarayonlarni zarur aniqlik darajasida klassik elektrodinamika doirasida tavsiflash mumkin. Bunda o‘zaro ta’sirlashuvchi obyektlar quyidagi to‘plam sifatida qaraladi: moddiy nuqtalar, ular massadan tashqari yana elektr zaryadi. Bunda o‘zaro ta’sir quyidagi vosita orqali amalga oshadi, deb hisoblanadi: elektromagnit maydon — alohida turdagi materiya, u butun fazoni qamrab oladi.

Elektrostatika

Elektrostatika tinch holatdagi zaryadlangan jismlarning o‘zaro ta’sirini o‘rganadi. Elektrostatikaning asosiy qonuni — Kulon qonuni, u zaryadlangan ikki moddiy nuqta orasidagi tortishish yoki itarish kuchi, ularning zaryad miqdori va ular orasidagi masofa o‘rtasidagi bog‘lanishni belgilaydi. Kulon qonunining matematik ifodasi quyidagicha:

bu yerda  — kuch, 1-zarraning 2-zarraga ta’sir etish kuchi, — mos ravishda 1- va 2-zarralarning zaryad miqdorlari,  — radius-vektor, 1-zarra joylashgan nuqtadan 2-zarra joylashgan nuqtaga yo‘nalgan ( — ushbu vektorning moduli), — o‘lcham koeffitsiyenti bo‘lib, uning qiymati foydalaniladigan birliklar tizimiga, SGS tizimida u 1 ga teng, SI:

bu yerda  — elektr doimiysi.

Elektrostatika doirasida elektr maydonining nuqtaviy zaryad hosil qiladigan qiymati quyidagi ifoda bilan aniqlanadi:

bu yerda  — elektr maydon kuchlanganligi — ko‘rilayotgan nuqtadagi maydon kuchlanganligi, — ushbu maydonni hosil qilayotgan zarraning zaryad miqdori,  — radius-vektor, zarra joylashgan nuqtadan maydon aniqlanayotgan nuqtagacha yo‘nalgan ( — ushbu vektorning moduli).

Elektr maydoniga joylashtirilgan zaryadlangan zarraga ta’sir qiluvchi kuch quyidagi ifoda bilan aniqlanadi:

bu yerda — zarraning elektr zaryadi miqdori,  — vektorlar yig‘indisi bo‘lib, u barcha zarralar (ko‘rib chiqilayotgan zarradan tashqari) hosil qilgan elektr maydon kuchlanganliklarini zarraning joylashgan nuqtasida jamlaydi.

Agar zaryad zichligi bo‘lgan muayyan hajmda taqsimlangan bo‘lsa, u hosil qiladigan elektrostatik maydonni elektrostatik Gauss teoremasi yordamida topish mumkin; bu teorema SGS tizimida differensial shaklda quyidagicha yoziladi:

Bunday qutblanuvchi (поляризуемой) dielektrik muhitda, erkin zaryadlar hosil qiladigan elektr maydonining qiymati muhit tarkibiga kiruvchi bog‘langan zaryadlar ta’sirida o‘zgaradi. Ko‘p hollarda bu o‘zgarishni muhitning qutblanish vektori va elektr induksiya vektori yordamida ifodalash mumkin. Bunda quyidagi munosabat bajariladi:

Bu holda Gauss teoremasi quyidagicha yoziladi:

bu yerda faqat erkin zaryadlarning zichligi nazarda tutiladi.

Ko‘p hollarda ko‘rib chiqilayotgan maydonlar atom ichidagi maydonlarga qaraganda ancha kuchsiz bo‘ladi. Shu sababli qutblanish vektori bilan ayni nuqtadagi elektr maydon kuchlanganligi o‘rtasida chiziqli bog‘lanish mavjud. Izotrop muhitlar uchun bu holat matematik jihatdan quyidagi tenglik bilan ifodalanadi:

bu yerda — qutblanuvchanlik (поляризуемость) koeffitsiyenti bo‘lib, ushbu dielektrik uchun berilgan harorat va bosim sharoitida. Xuddi shuningdek, kuchlanganlik va induksiya o‘rtasida ham chiziqli bog‘lanish mavjud:

bu yerda koeffitsiyenti dielektrik singdiruvchanlik (диэлектрическая проницаемость).

deb ataladi. Qutblanuvchi muhit hisobga olinganda, yuqorida keltirilgan elektrostatik o‘zaro ta’sir kuchi va elektrostatik maydon kuchlanganligi formulalari quyidagi ko‘rinishga keladi:

Magnitostatika

Magnitostatika qiymati o‘zgarmas va fazoda qo‘zg‘almas bo‘lgan elektr toklarining o‘zaro ta’sirini o‘rganadi. Bu toklar mohiyatan zaryadlangan zarralar oqimidir. Magnitostatikaning asosini Bio — Savar — Laplas qonuni (закон Био — Савара — Лапласа) va Amper qonuni tashkil etadi. Bio — Savar — Laplas qonuni tokning kichik elementidan hosil bo‘ladigan magnit maydonAgar uzunligi bo‘lgan chiziqli tok elementidagi tok kuchi quyidagiga teng: bo‘lsa, u atrofdagi fazoda magnit maydon hosil qiladi; uning induksiyasi quyidagi ifoda bilan aniqlanadi:

bu yerda  — radius-vektor, tok elementi joylashgan nuqtadan magnit maydon aniqlanayotgan fazodagi nuqtagacha yo‘nalgan ( — ushbu radius-vektorning moduli), — uzunligi ga teng bo‘lgan va yo‘nalishi tok yo‘nalishi bilan mos keladigan vektor (tok yo‘nalishi musbat zaryadlangan zarralar harakati bilan belgilanadi, deb hisoblagan holda), — tanlangan birliklar tizimiga bog‘liq doimiy: SI ( — magnit doimiysi), SGS tizimida esa SGS ( — vakuumdagi yorug‘lik tezligi). Bu yerda va quyida kvadrat qavslar ichidagi × belgisi vektor ko‘paytmasini.

Amper qonuni magnit maydonning tok elementiga ta’sir qiluvchi kuch qiymatini aniqlaydi:

bu yerda — ko‘rilayotgan nuqtadagi magnit maydon qiymati; u boshqa barcha toklar hosil qilgan magnit maydonlarning vektorlar yig‘indisiga teng, — tanlangan birliklar tizimiga bog‘liq koeffitsiyent: SI tizimida u birlikka teng, SGS tizimida esa ( — vakuumdagi yorug‘lik tezligiga teng).

teng. Amper qonuni Lorens kuchining magnit tashkil etuvchisi uchun yozilgan ifodadan bevosita kelib chiqadi — bu elektromagnit maydonning zaryadlangan zarraga ta’sir etuvchi kuchidir:

bu yerda — zarraning zaryadi, — uning tezligi.

Bio — Savar — Laplas qonunini tok zichligi :

uchun quyidagi ko‘rinishda qayta yozish mumkin: — hajmiy tok elementining hajmini bildiradi. Bio — Savar — Laplas qonunining ushbu ko‘rinishidan magnit induksiya sirkulyatsiyasi teoremasi (теорема о циркуляции магнитной индукции) keltirib chiqarish mumkin; uning differensial shakli quyidagicha:

Magnit muhit (ya’ni magnitlanish (намагничиванию) qobiliyatiga ega muhit) mavjud bo‘lganda, uning ta’siri muhitning magnitlanish (намагниченности) vektori va magnit maydon kuchlanganligi vektorlari bilan tavsiflanadi. Bunda quyidagi bog‘lanish o‘rinli:

— SI tizimida,
— SGS tizimida.

Chiziqli izotrop muhitlarda magnitlanish qiymati bilan qo‘yilgan magnit maydon o‘rtasida oddiy bog‘lanish mavjud. (Fizik jihatdan magnitlanishni magnit induksiya qiymati bilan bog‘lash to‘g‘riroq bo‘lardi, biroq tarixiy sabablarga ko‘ra u odatda magnit maydon kuchlanganligi orqali ifodalanadi. Bu kattaliklar o‘rtasida chiziqli bog‘lanish mavjudligi sababli, bu va kattaliklaridan qaysi birini ishlatish prinsipial ahamiyatga ega emas):

bu yerda koeffitsiyenti muhitning magnit qabul qiluvchanligi (магнитная восприимчивость) deb ataladi. Ko‘pincha magnit singdiruvchanlik (магнитная проницаемость) kattaligi ham qo‘llanadi; u quyidagicha aniqlanadi:

— SI tizimida,
— SGS tizimida.

Bu holda quyidagi munosabatlar o‘rinli:

— SI tizimida,
— SGS tizimida.

Ferromagnitlar (ферромагнетики) tubdan nochiziqli muhitlar hisoblanadi. Xususan, ularda gisterezis (гистерезис) hodisasi kuzatiladi, shu sababli yuqorida keltirilgan sodda munosabatlar ularga tatbiq etilmaydi.

Magnit muhitlarda sirkulyatsiya teoremasi quyidagi ko‘rinishga ega:

Maksvell tenglamalari

Kvant elektrodinamikasi

Nazariya tarixi

Hans Kristian Ersted

Antik davrda elektr va magnetizm haqidagi tasavvurlar

Elektr va magnit hodisalari haqidagi dastlabki ma’lumotlar miloddan avvalgi VI-III asrlarda yashagan qadimgi yunon olimlarining asarlaridayoq uchraydi. Masalan, Miletlik Fales miloddan avvalgi VI asrda ishqalangan qahrabo yengil jismlarni tortish xususiyatiga ega ekaniga e’tibor qaratgan. U bu hodisani qahrabo tarkibidagi o‘ziga xos “elektr ruhi” bilan izohlagan. Miloddan avvalgi V asrda Demokrit magnitni tashkil etuvchi zarralar muayyan yo‘nalishga ega bo‘lib, shu tufayli bir-birini tortadi, degan taxminni ilgari surgan. Miloddan avvalgi IV asrda Arastu magnitning temir jismlarni tortish xususiyatini tasvirlab, magnetizmni materiyaning o‘ziga xos “sifati” deb hisoblashni taklif qilgan.

Dastlabki kuzatishlarga qaramay, antik davrda elektr va magnit hodisalari faqat ayrim tabiiy materiallarning qiziqarli xususiyatlari sifatida qaralgan. Elektr va magnetizmni tizimli o‘rganish ancha keyin boshlandi.

Elektrostatika va galvanizmning rivojlanishi

Elektr hodisalarini o‘rganishda sezilarli taraqqiyot XVII-XVIII asrlarda yuz berdi. 1600-yilda ingliz olimi Uilyam Gilbert “Magnit haqida” nomli risolasini nashr etdi. Unda u ishqalangan qahraboning tortish xususiyatlarini ifodalash uchun ilk bor “elektrik” atamasini kiritdi. Shuningdek, Yerning o‘zi ulkan magnit ekanini aniqladi.

1729-yilda ingliz fizigi Stiven Grey elektr zaryadi o‘tkazgichlar orqali ancha uzoq masofalarga uzatilishi mumkinligini ko‘rsatgan bir qator tajribalar o‘tkazdi. Uning tajribalari elektrostatika fanining rivojlanishiga asos bo‘ldi. 1733-yilda nemis olimi Georg Vilgelm Rixman elektr zaryadi miqdorini o‘lchash uchun shkala taklif qildi.

1745-yilda nemis fizigi Evald Yurgen fon Kleyst va golland olimi Piter van Mushenbruk bir-biridan mustaqil ravishda elektr zaryadlarini to‘plash va saqlashga qodir bo‘lgan ilk kondensator — “Leyden bankasi”ni ixtiro qildilar. Bu qurilma elektr hodisalarini yanada aniqroq o‘rganish imkonini berdi.

XVIII asrda elektrostatikaning rivojlanishi bilan bir qatorda, elektrokimyoviy jarayonlar haqidagi ta’limot — galvanizm (гальванизм) ham shakllandi. 1786-yilda italiyalik shifokor Luidji Galvani qurbaqa mushaklari turli metallar bilan tutashtirilganda qisqarishini aniqladi. Bu tajribalar “hayvon elektri” haqidagi tasavvurlarga asos bo‘ldi. 1800-yilda Volta dunyodagi birinchi galvanik elementni — zamonaviy elektr batareyasining dastlabki namunasini yaratdi.

Elektromagnit induksiyaning kashf etilishi

Elektr va magnit hodisalari o‘rtasidagi bog‘liqlikni anglashda muhim yutuq 1820-yillarda qo‘lga kiritildi. 1820-yilda daniyalik fizik Hans Kristian Ersted o‘tkazgichdan oqayotgan elektr toki magnit strelkaning og‘ishiga sabab bo‘lishini aniqladi. Bu elektr va magnetizm o‘rtasidagi bog‘liqlikning ilk tajribaviy isboti edi.

Erstedning kashfiyoti boshqa olimlarni ham keyingi tadqiqotlarga ilhomlantirdi. 1825-yilda fransuz fizigi Andre-Mari Amper elektr toki oqayotgan o‘tkazgichlarning o‘zaro ta’sir qonunlarini ifodalab, elektr toklar o‘z atrofida magnit maydonlar hosil qilishini isbotladi. Amper, shuningdek, magnetizm modda ichidagi elektr zaryadlarining harakati bilan bog‘liq, degan gipotezani ilgari surdi.

Andre-Mari Amper

Muhim voqea 1831-yilda ingliz fizigi Maykl Faradey tomonidan elektromagnit induksiyaning kashf etilishi bo‘ldi. Faradey magnit maydonning o‘zgarishi shu maydonga joylashtirilgan o‘tkazgichda elektr toki paydo bo‘lishiga sabab bo‘lishini aniqladi. Bu hodisa generatorlar, transformatorlar va boshqa ko‘plab elektr qurilmalarining ishlash tamoyiliga asos bo‘ldi.

Maykl Faradey

Klassik elektrodinamikaning rivojlanishi

Elektr, magnit va induksion hodisalarning nazariy umumlashtirilishi 1860-yillarda britaniyalik fizik Jeyms Klerk Maksvell tomonidan amalga oshirildi. U o‘zidan oldingi olimlar — Faradey, Amper, Kulon va elektromagnetizmning boshqa kashshoflari ishlarini sinchiklab o‘rgandi hamda elektr va magnit maydonlarning o‘zaro bog‘liqligini tavsiflovchi elektromagnetizmning fundamental tenglamalarini ifodaladi. 1865-yilda Maksvell o‘zining mashhur “Elektromagnit maydonning dinamik nazariyasi” maqolasini nashr etdi. Unda u elektr, magnit va optik hodisalarni yagona nazariy asosda tavsiflashga ilk bor urindi. U elektromagnetizmni elektromagnit maydon konsepsiyasiga asoslangan yaxlit nazariya sifatida taqdim etdi. 1873-yilda Maksvell “Elektr va magnetizm haqida risola” nomli fundamental asarini yozib tugatdi. Bu kitobda u elektr va magnit maydonlar o‘rtasidagi bog‘liqlikni tavsiflovchi tenglamalar tizimini ifodaladi. Bugungi kunda Maksvell tenglamalari deb ataladigan bu tenglamalar klassik elektrodinamikaning matematik asosini tashkil etadi. Maksvell, shuningdek, 1864-yildayoq chekli tezlik bilan tarqaladigan elektromagnit to‘lqinlar mavjudligini bashorat qilgan edi. Tenglamalarini sinchiklab tahlil qilib, u bu to‘lqinlarning tarqalish tezligi yorug‘lik tezligiga tengligini keltirib chiqardi. Shu asosda yorug‘lik elektromagnit to‘lqinlarning bir turi degan xulosaga keldi.

Elektromagnit to‘lqinlarning mavjudligi 1888-yilda nemis fizigi Genrix Gers tomonidan tajribada tasdiqlandi. U laboratoriya sharoitida elektromagnit to‘lqinlarni hosil qilish, nurlantirish va qabul qilishga muvaffaq bo‘ldi. Shu tariqa fizika tarixida yangi sahifa ochildi.

Gersning kashfiyoti radiotexnikaning yaratilishiga turtki bo‘ldi. 1895-yilda rus fizigi Aleksandr Popov dunyodagi ilk radioaloqa tizimini namoyish etdi. Ko‘p o‘tmay italiyalik muhandis Gulyelmo Markoni birinchi tijoriy radiotelegrafni ixtiro qildi.

XIX asr oxirida Maksvell-Gers klassik elektrodinamikasining rivojlanishi elektr, magnit va optik hodisalarni birlashtirgan fundamental fizik nazariya sifatida elektromagnetizmning shakllanishini yakunladi.

Kvant elektrodinamikasidagi kashfiyotlar

XX asr boshida klassik elektrodinamikaning yutuqlari kvant mexanikasi sohasidagi inqilobiy kashfiyotlar bilan to‘ldirildi. 1905-yilda Albert Eynshteyn yorug‘lik kvantlari — fotonlar mavjudligini postulat qilib, fotoelektrik effekt (фотоэлектрический эффект)ni tushuntirdi. Bu kvant elektrodinamikasining shakllanishiga asos soldi.

1927-yilda sovet fizigi Pyotr Kapitsa suyuq geliyning o‘ta oquvchanlik (сверхтекучесть) hodisasini aniqlab, moddaning yangi kvant holatini kashf etdi. 1947-yilda amerikalik fiziklar Jon Bardin, Uolter Bratteyn va Uilyam Shokli birinchi yarimo‘tkazgichli tranzistorni ixtiro qilib, zamonaviy mikroelektronika asoslarini yaratdilar.

1940-1950-yillarda kvant elektrodinamikasining keyingi rivojlanishi Richard Feynman, Julian Shvinger va Sin-Itiro Tomonaga ishlari bilan bog‘liq. Ular kvant effektlarini hisobga olgan holda elektromagnit maydonning zaryadlangan zarralar bilan o‘zaro ta’sirini izchil tavsiflovchi nazariyani yaratdilar.

Zamonaviy yutuqlar va istiqbollar

Zamonaviy kvant elektrodinamikasi eng aniq fizik nazariyalardan biridir. U subatom darajadagi elementar o‘zaro ta’sirlardan tortib, kosmik miqyosdagi murakkab jarayonlargacha bo‘lgan keng ko‘lamli elektromagnit hodisalarni yuqori aniqlik bilan bashorat qilish va tavsiflash imkonini beradi.

Elektromagnetizm sohasidagi bilimlar elektronika va radiotexnikadan tortib astrofizika hamda kosmonavtikagacha bo‘lgan turli yo‘nalishlarda qo‘llanadi. Elektromagnit nazariyaning keyingi rivoji yuqori texnologiyali qurilmalarni yaratish, zamonaviy texnologiyalarni takomillashtirish va atrofimizdagi olamni chuqurroq anglash uchun yangi imkoniyatlar ochadi.

Adabiyotlar