Eruvchan saqlagichlarda ortiqcha tok ta’sirida yemiriladigan tok o‘tkazuvchi element sifatida sof metallar (mis, rux, qo‘rg‘oshin, temir va boshqalar) hamda ayrim qotishmalar — (kovar, po‘lat va boshqalar) ishlatiladi.

Barcha sof metallar va deyarli barcha metall qotishmalarida elektr qarshiligining musbat harorat koeffitsiyenti mavjud, ya’ni harorat oshishi bilan eruvchan elementning qarshiligi ortadi. Aynan qarshilikning musbat harorat koeffitsiyenti eruvchan saqlagichning himoya xususiyatlarini ta’minlaydi. Tok himoyaning nominal qiymatidan past bo‘lganda, eruvchan elementda ajralgan issiqlik atrof-muhitga barqaror ravishda tarqaladi. Bunda element harorati atrof-muhit haroratidan biroz yuqori bo‘ladi. Tok nominal qiymatdan oshsa, eruvchan elementda issiqlik beqarorligi yuzaga keladi: harorat ortishi elementning faol qarshiligini oshiradi va bu uni yanada qizdiradi. Chunki ketma-ket elektr zanjiri tarmog‘idagi quvvat ${\displaystyle I^2\cdot R.}$ Qarshilikning oshishi issiqlik ajralishini kuchaytiradi, ajralgan issiqlik haroratni va qarshilikni oshiradi, natijada ajralayotgan quvvat yana ortib, harorat ko‘tariladi. Jarayon ko‘chkisimon tus oladi: eruvchan elementning harorati uning erish haroratidan oshib, element mexanik jihatdan yemiriladi va elektr zanjiri uziladi.

Eruvchan saqlagichning nominal tokdan tashqari yana bir muhim elektr ko‘rsatkichi himoya parametri bo‘lib, u vaqt-tok tavsifiga ko‘ra aniqlanadi.

Tajribalar shuni ko‘rsatadiki, eruvchan saqlagichning «kuyishiga» sabab bo‘luvchi toklar Dekart koordinatalari tizimidagi tok — ishga tushish vaqti (kuyish, zanjirning uzilishi) grafig‘idagi chiziqdan yuqorida joylashadi. Ushbu chiziq tenglamasi taxminan quyidagi shartga mos keladi:

${\displaystyle I^2\cdot t=k,}$

bu yerda

${\displaystyle I}$ — tok,

${\displaystyle t}$ — kuyish vaqti,

${\displaystyle k}$ — o‘lchamlik A²·s birligidagi parametr bo‘lib, tokning keng o‘zgarish oralig‘ida o‘zgarmas qoladi.

Demak, tok qanchalik katta bo‘lsa, eruvchan saqlagichning «kuyish» vaqti shunchalik qisqa bo‘ladi. ${\displaystyle k}$ ko‘pincha «himoya koeffitsiyenti» yoki «himoya parametri» deb ataladi. Keltirilgan tenglama juda katta toklar uchun bajarilmaydi, chunki bug‘langan eruvchan himoya elementi elektr yoyidagi plazmaning tarqalishi va deionlashuvi ma’lum vaqt oladi. Shuningdek, nominal himoya tokidan kichik toklar uchun «kuyish» vaqti cheksizdir.

Saqlagichlarning professional texnik tavsiflarida ${\displaystyle k}$ odatda aniq ko‘rsatiladi.

Saqlagichning asosiy qismlari: eruvchan qo‘yilma (eruvchan element), u joylashtiriladigan korpus (qo‘yilma kuyganida almashtirilishi mumkin; kichik tokli saqlagichlarda esa qo‘yilma almashtirilmaydi, konstruksiya bir martalik bo‘lib, ishga tushganda tutqichdagi saqlagich to‘liq almashtiriladi), kontakt qismi, yoyni so‘ndiruvchi qurilma va yoyni so‘ndiruvchi muhit.

Patron ichidagi eruvchan qo‘yilma maxsus yoy so‘ndiruvchi muhitga (masalan, kvars qumiga) joylashtiriladi. Qo‘yilma kuyganda bu muhit deionlashga va elektr yoyini tez sovitishga xizmat qiladi va plazmaning korpusdan tashqariga chiqishiga yo‘l qo‘ymaydi. Ayrim saqlagichlar korpusi gaz hosil qiluvchi materialdan (masalan, fibradan) tayyorlanadi. Yoyning issiqligi ta’sirida jadal gaz ajralib chiqadi va hosil bo‘lgan gazlar korpus ichidagi yoyni so‘ndirishga yordam beradi.

Kichik tokli saqlagichlarda eruvchan qo‘yilmalar ba’zan germetik korpus ichidagi inert gaz muhitiga joylashtiriladi. Bu qo‘yilmaning vaqt o‘tishi bilan oksidlanishini oldini oladi: tok o‘tayotgan qo‘yilma qiziydi va oksidlanish jarayoni tezlashadi.

Yarimo‘tkazgichli asboblarni himoya qiluvchi tezkor saqlagichlar ishga tushishni tezlashtiradigan qo‘shimcha tuzilma elementlariga ega. Bunda saqlagich ichidagi elektr zanjiri elektrodinamik kuchlar va taranglangan prujinalar yordamida uziladi. Saqlagichning tezroq ishga tushishi uchun metallurgik effektdan ham foydalaniladi.

Eruvchan qo‘yilmaning nominal toki va patronning nominal toki bir-biridan farq qiladi (bir patron uchun o‘lchami bir xil, ammo turli tokka mo‘ljallangan bir necha qo‘yilma ishlab chiqariladi).

Eruvchan saqlagichning yemiriladigan himoya elementi yoki shu elementga ega almashtiriladigan ayrim tuzilma odatda qo‘yilma deb ataladi. Kuygan qo‘yilma yangisiga almashtiriladi.

Elektr zanjirlarini qayta-qayta himoyalash uchun iqtisodiy jihatdan avtomatik o‘chirgichlardan, ya’ni maxsus mexanizm orqali zanjirni qayta ulash mumkin bo‘lgan qurilmalardan foydalanish maqsadga muvofiq (avtomatik o‘chirgichlar).

Kichik tokli past kuchlanish zanjirlarida o‘z-o‘zidan tiklanuvchi saqlagichlar ishlatiladi.

Elektr zanjirida eruvchan saqlagich eng zaif qism hisoblanadi. Tok kuchi nominal qiymatdan oshganda u kuyib, zanjirni uzadi va avariyaning keyingi rivojlanishiga yo‘l qo‘ymaydi. Eruvchan saqlagichlar quyidagi turlarga bo‘linadi:

• kichik tokli qo‘yilmalar (kam quvvat iste’mol qiladigan elektr asboblarini himoyalash uchun — 6 A gacha);
  • 3×15 (birinchi son tashqi diametrni mm da, ikkinchisi qo‘yilma uzunligini mm da bildiradi);
  • 4×15, ВП-1 turi;
  • 5×20, ВП-2 turi;
  • 6×32, ПК-30, ПЦ-30 turlari;
  • 7×15;
  • 10×30;
• vilkali saqlagichlar (avtomobillarning elektr zanjirlarini himoyalash uchun);
  • mitti turlari;
  • oddiy vilkali turlari;
• probkali saqlagichlar (nominal toki 63 A gacha bo‘lgan turarjoy elektr tarmoqlarida qo‘llaniladi);
  • DIAZED (SSSRda eng ko‘p tarqalgan turi);
  • NEOZED;
• pichoqli saqlagichlar (1250 A gacha);
  • 000 o‘lchamli tur (100 A gacha);
  • 00 o‘lchamli tur (160 A gacha);
  • 0 o‘lchamli tur (250 A gacha);
  • 1 o‘lchamli tur (355 A gacha);
  • 2 o‘lchamli tur (500 A gacha);
  • 3 o‘lchamli tur (800 A gacha);
  • 4а o‘lchamli tur (1250 A gacha);
• kvars qumi bilan to‘ldirilgan turlari;
• gaz hosil qiluvchi turlari.

Eruvchan saqlagichlar nominal tok oshganda ishga tushishining vaqt-tok tavsiflari bo‘yicha ham farqlanadi.

Eruvchan saqlagichlar bir oz kechikib ishga tushgani sababli professional loyihalangan tarmoqlarda ular ko‘pincha tanlab himoyalash (selektiv himoya) vositasi sifatida ishlatiladi va avtomatik o‘chirgichlar bilan takroran himoyalanadi. Eruvchan qo‘yilmalar o‘rtasidagi selektivlik 1:1,6 nisbat orqali ta’minlanadi. Eruvchan saqlagichning vaqt-tok tavsifi himoya parametrini tanlash bilan belgilanadi. Mazkur parametr: ${\displaystyle I^2\cdot t}$; Elektr qurilmalarini o‘rnatish qoidalari (PUE) havo elektr uzatish liniyalarining himoyasini shunday tartibga soladiki, saqlagich ko‘pi bilan 15 soniyada ishga tushishi kerak (liniya oxiridagi qisqa tutashuv toki saqlagichning nominal tokidan uch baravar katta bo‘lishi lozim). Tok belgilangan qiymatdan oshganda o‘tkazgichning qancha vaqtda uzilishi muhim ko‘rsatkich hisoblanadi. Bu vaqtni qisqartirish uchun ayrim eruvchan saqlagichlarga oldindan taranglangan prujina o‘rnatiladi. Ushbu prujina yemirilgan eruvchan qo‘yilmaning uchlarini tez ajratib, elektr yoyining yonish vaqtini qisqartiradi.

Eruvchan saqlagichning tuzilishi

• eruvchan qo‘yilma — elektr zanjirining uziladigan qismini o‘z ichiga oluvchi element (masalan, tok ma’lum qiymatdan oshganda kuyadigan sim);
• eruvchan qo‘yilmani kontaktlarga mahkamlash, saqlagichni elektr zanjiriga ulash va butun saqlagichni o‘rnatishni ta’minlovchi mexanizm.

Eruvchan saqlagichning ishga tushirish mexanizmi

Saqlagichning eruvchan qo‘yilmasi odatda uchlarida kontaktlar joylashgan shisha yoki chinni qobiqdan iborat bo‘ladi. Ishga tushish tokining har bir qiymatiga o‘tkazgichning muayyan ko‘ndalang kesimi mos keladi. Zanjirdagi tok kuchi ruxsat etilgan eng yuqori qiymatdan oshsa, oson eriydigan o‘tkazgich haddan tashqari qiziydi va erib ketadi. Bu zanjirning barcha qismlarini ortiqcha qizish va ehtimoliy yong‘indan himoya qiladi.

Uy xo‘jaliklarida ishlatiladigan probkali saqlagichlarning eruvchan qo‘yilmalari quyidagicha rang bilan belgilanadi (DIN 18015-1):

Nominal tok, A	Indikator rangi	Maksimal quvvat 220 V li tarmoq uchun, Vt
6	Yashil	1200
10	Qizil	2000
16	Kulrang	3200
20	Ko‘k	4000
26	Sariq	5200

Katta tokli zanjirlarda kvars qumi bilan to‘ldirilgan «kvarsli saqlagichlar» va gaz hosil qiluvchi saqlagichlar eng ko‘p tarqalgan.

Kvarsli saqlagichlarda (PK turida) korpus kvars qumi bilan to‘ldiriladi, elektr yoyi esa cho‘zilishi, mayda bo‘laklarga ajralishi va qattiq dielektrikka tegishi natijasida so‘nadi.

Gaz hosil qiluvchi saqlagichlarda yoyni so‘ndirish uchun qattiq gaz hosil qiluvchi materiallar (fibra, viniplast va boshqalar) ishlatiladi. Bunday saqlagichlar ishga tushganda gazni korpusdan chiqaradigan yoki chiqarmaydigan qilib tayyorlanadi. Patrondan gaz chiqaradigan saqlagichlar «otuvchi» saqlagichlar ham deyiladi (masalan, PSN—10 va PS—35), chunki ular ishga tushganda o‘q otilishiga o‘xshash baland tovush eshitiladi. Kuchlanishi 1 kV dan yuqori bo‘lgan saqlagichlar bino ichiga ham, tashqariga ham o‘rnatish uchun ishlab chiqariladi.

• Issiqlik ajratkichi — tok ta’sirida qiziydigan bimetall plastinadan iborat. Tok ruxsat etilgan qiymatdan oshganda bimetall plastina egilib, prujina ilgagini ishga tushiradi va harakatlanuvchi kontaktni chetga surib, elektr zanjirini uzadi. Ishga tushish vaqti tokka bog‘liq (vaqt-tok tavsifi) bo‘lib, bir necha soniyadan bir soatgacha o‘zgarishi mumkin. Issiqlik ajratkichi ishga tushishi kerak bo‘lgan eng kichik tok saqlagichning nominal tokidan 1,13 baravar ko‘p (63 ampergacha bo‘lgan saqlagichlarda), 63 amperdan yuqori saqlagichlarda esa 1,45 baravar ko‘p bo‘ladi. Eruvchan saqlagichdan farqli ravishda, avtomatik saqlagich plastina sovigach qayta ishlatishga tayyor bo‘ladi.

Shunga qaramay, kontaktlarning kuyishi sababli avtomatik saqlagich ko‘rsatkichlari har ishga tushganda o‘zgarishi mumkin. Sanoat qurilmalarida bu xususiyatni hisobga olish kerak.

• Magnit (ba’zan «tezkor» deb ataladigan) ajratkich harakatlanuvchi o‘zagi prujina ilgagini ishga tushirib, harakatlanuvchi kontaktni ajratadigan solenoiddan iborat. Avtomatik o‘chirgichdan o‘tayotgan tok solenoid chulg‘amidan o‘tadi va belgilangan chegaradan oshganda o‘zakni ichkariga tortadi. Tezkor ajratkich issiqlik ajratkichidan farqli ravishda juda tez (soniyaning ulushlarida), lekin nominal tok ancha ko‘p oshganda — turiga qarab 6 baravar yoki undan ko‘p qiymatda ishga tushadi. Avtomatik o‘chirgichlar ajratkichlarining ishga tushish tavsifiga ko‘ra A, B, C, D, E va K turlariga bo‘linadi.

Kontaktlar ajralayotganda ular orasida elektr yoyi paydo bo‘lishi mumkin. Shu sababli kontaktlar maxsus shaklda yasalib, ko‘pincha yoy so‘ndirish kamerasiga joylashtiriladi.

• Maishiy foydalanuvchi saqlagichni faqat kuchlanish va yuklama uzilgan holatda almashtirishi mumkin. Yuklama ostida saqlagichni almashtirish elektr yoyi paydo bo‘lishiga va buning oqibatida ko‘z jarohatlari, qo‘l kuyishi yoki saqlagich tutqichining shikastlanishiga olib kelishi mumkin. Biroq sovet davrida ishlab chiqarilgan ko‘plab taqsimlash shchitlarida saqlagichni almashtirishdan avval tarmoqni o‘chirish imkoniyati ko‘zda tutilmagan. Buning sababi shuki, probka burab chiqarilayotganda yoki kiritilayotganda kontakt uzilgan paytda ham uning korpusi patronda qoladi va ehtimoliy elektr yoyi foydalanuvchi uchun xavfsiz hisoblanadi. Ammo saqlagich olib tashlanganidan keyin odam probkali saqlagich patronidagi xavfli kuchlanish ostida turgan tok o‘tkazuvchi qismlarga tegishi mumkin, bu esa tok urishi xavfini yanada oshiradi.

Yevropa mamlakatlarida ushbu kamchilikni bartaraf etish uchun probkali saqlagichlarning nominal qiymatlariga mos keladigan xavfsizroq saqlagich ajratkichi qo‘llaniladi.

• 1000 voltgacha bo‘lgan elektr qurilmalarida ochiq tok o‘tkazuvchi qismlari bor saqlagichlarni faqat malakali xodimlar almashtirishi kerak. Bunda yuz va ko‘zni himoyalovchi vositalar, maxsus qisqichlar ishlatiladi, almashtirayotgan xodimning qo‘li esa dielektrik qo‘lqop bilan himoyalangan bo‘lishi shart. Saqlagichlarni almashtirish uchun qisqichlar tikib biriktirilgan dielektrik qo‘lqop ko‘rinishidagi birikma moslama ham qo‘llaniladi.
• Yuqori kuchlanishli saqlagichlarni faqat qurilma o‘chirilgan va yerga ulangan holatda (standart yerga ulash pichoqlari yoki maxsus ko‘chma yerga ulash moslamasi — PZ yordamida) almashtirish mumkin.

Elektr qurilmasida ishlash vaqtida xavfsizlik uchun deyarli har doim kuchlanishni uzish talab etiladi. Sanoat elektr qurilmalarining taqsimlash shchitlarida kommutatsion apparatlar ko‘pincha standart yuritmali yerga ulash pichoqlari bilan jihozlanadi. Maishiy iste’molchilarning shchitlarida esa odatda sodda, faqat avariya yuz berganda zanjirni uzadigan qurilmalar bo‘ladi. Turarjoylarda elektr ishlarini bajarishda ko‘pincha faqat saqlagichni o‘chirish bilan cheklaniladi. Ish davomida o‘chirilgan saqlagich esa hech qanday belgi bilan ajratilmaydi. Begona odam uni tasodifan yoqib yuborsa, o‘chirilgan liniya qismida ishlayotgan xodimlar xavfli kuchlanish ostida qoladi. Shuning uchun maishiy bir fazali tarmoqlarda ishlaganda ikkala kirish liniyasini — faza va nol simini uzish kerak (uch simli tarmoqdagi himoyalovchi nol o‘tkazgichda kommutatsion apparat bo‘lmaydi va u korpuslarga doimiy ulanadi).

Saqlagich sim tizimi va himoyalanayotgan elektr uskunasining texnik imkoniyatlariga qarab tanlanishi kerak.

• Elektr qurilmasini loyihalashda uning zanjiridagi loyihalanayotgan qismlarning qisqa tutashuv toklarini hisobga olish lozim. Saqlagich turi ishlash muhitiga ham mos bo‘lishi kerak. Masalan, xizmat ko‘rsatishda qiyinchilik tug‘dirmasligi uchun maishiy guruh shchitiga pichoqli saqlagichlar o‘rnatish tavsiya etilmaydi.
• Mavjud qurilmaga yangi zanjir qo‘shilganda kontur qarshiligi o‘lchanadi va kuchlanish olingan qiymatga bo‘linadi (ko‘pincha kontur qarshiligini o‘lchash bosqichi e’tiborsiz qoldiriladi). Bunda elektr qurilmasidagi saqlagich nominali energiya taqsimoti yo‘nalishida saqlagichdan keyin joylashgan elektr simlari qismidagi o‘tkazgichlarning uzoq muddat ruxsat etilgan tokidan oshmasligi kerak. Ruxsat etilgan tok simning xususiyatlariga bog‘liq bo‘lib, 1.3.10-banddagi Elektr qurilmalarini o‘rnatish qoidalari (PUE) talablariga muvofiq aniqlanadi. Agar himoyalanayotgan qismda ruxsat etilgan toki yanada kichik elementlar bo‘lsa, saqlagich nominali ularning nominal toki bilan chegaralanadi. Masalan, simlar 25 A ga, rozetkalar esa faqat 16 A ga mo‘ljallangan bo‘lsa, saqlagich 16 A dan katta bo‘lmasligi kerak.

Bu shartlar buzilsa, ortiqcha tok rozetkalar va elektr qurilmasining boshqa qismlarini shikastlashi, shuningdek, yong‘in chiqishiga sabab bo‘lishi mumkin. Eruvchan saqlagich patroni kattaroq nominal qiymatli saqlagichni o‘rnatib bo‘lmaydigan shaklda tayyorlanishi mumkin.

• Juda katta quvvatli elektr asbobini ulash zarur bo‘lsa, avval ayni paytda kerak bo‘lmagan barcha elektr asboblarini o‘chirib qo‘yish maqsadga muvofiq. Bu ko‘pincha saqlagichning ishga tushishiga yo‘l qo‘ymaydi.
• Kutilmagan yoqish/o‘chirishlarda hamda tarmoq kuchlanishining katta tebranishlarida ishdan chiqishi mumkin bo‘lgan qurilmalarga ham e’tibor berish kerak: elektr motorlari (jumladan, muzlatkichlardagi kompressor motorlari), kompyuterlar, rangli televizorlar (kineskopning magnitsizlantirish g‘altagi bilan jihozlangan) va videomagnitofonlar.
• Quvvatli yarimo‘tkazgich ventillarini: diodlarni, tiristorlarni himoyalash uchun ba’zan tokni cheklovchi tavsifga ega maxsus tezkor saqlagichlar qo‘llaniladi.

Ba’zan zarur saqlagich bo‘lmaganda yoki himoyani ataylab chetlab o‘tish uchun saqlagich kontaktlari yoki uning tutqichi kontaktlari orasiga tok o‘tkazuvchi ko‘prik qo‘yiladi. Uni jargonda «juchok» deb atashadi.

Simning ko‘ndalang kesimi maxsus jadvallar asosida hisoblanadi yoki mis sim uchun empirik formuladan foydalanish mumkin:

${\displaystyle I_f=80\cdot D^{3/2},}$

bu yerda

${\displaystyle I_f}$ — himoyaning nominal toki, amperda,

${\displaystyle D}$ — simning diametri, mm da.

Biroq bunday «himoya» ancha ishonchsizligini yodda tutish kerak. Saqlagichning qayta-qayta kuyishi elektr zanjirida jiddiyroq nosozliklar, xususan, qisqa tutashuv, quvvatli yarimo‘tkazgich kalitlari joylashgan impulsli quvvat manbalarida ularning ishdan chiqishi yoki filtrning elektrolitik kondensatorlari teshilishi va boshqa nosozliklar borligidan dalolat beradi.

Zavodda ishlab chiqarilgan saqlagichni noto‘g‘ri tarzda «juchok» bilan almashtirish qisqa tutashuv yoki nosozlik vaqtida zanjirdan o‘tishi mumkin bo‘lgan eng katta tokning ortishiga olib keladi. Natijada o‘tkazgichlar, qurilmaning qimmatroq elektr qismlari ishdan chiqishi va/yoki tarmoq simlari yoxud qurilmaning o‘zi yonib ketishi mumkin. Bu holat ko‘pincha yong‘inlarga sabab bo‘ladi.