| Gers | |
|---|---|
| Гц, Hz | |
| Quyidagi chastotalarda miltillaydi: f = 0,5 Hz (Hz = gers), 1,0 Hz va 2,0 Hz, bunda x Hz — soniyasiga x marta chaqnashni anglatadi. T — vaqt oralig‘i, T = y s (s = soniya) esa y — bitta chaqnash takrorlanguncha o‘tadigan soniyalar sonini bildiradi. Chastota va vaqt oralig‘i doimo o‘zaro teskari proporsional kattaliklardir: f = 1/T; T = 1/f | |
| Kattalik | chastota |
| Tizim | SI |
| Turi | hosila birlik |
| Kimning sharafiga nomlangan | Genrix Rudolf Gers |
Gers (ruscha belgilanishi: Гц, xalqaro belgilanishi: Hz) — o‘lchov birligi bo‘lib, chastotani davriy jarayonlarda (masalan, tebranishlarda) Xalqaro birliklar tizimida (SI), shuningdek, SGS va MKGSS tizimlarida o‘lchash uchun qo‘llanadi. Gers — hosila birlik bo‘lib, maxsus nom va belgilanishga ega. SI asosiy birliklari orqali gers quyidagicha ifodalanadi:
- 1 Hz = 1 с−1.
1 Hz bir soniya ichida davriy jarayonning bir marta sodir bo‘lishini, boshqacha aytganda, soniyasiga bitta tebranishni bildiradi. Masalan, 10 Hz — bir soniyada jarayonning o‘n marta takrorlanishi yoki o‘nta tebranish demakdir.
Bu birlik Genrix Rudolf Gers sharafiga nomlangan. SI birliklarini olimlar nomi bilan atashning umumiy qoidalariga ko‘ra, «gers» birligining to‘liq nomi kichik harf bilan, uning qisqartma belgisi esa bosh harf bilan yoziladi.
Ta’rifi va o‘lchamligi
Gers soniyasiga bitta sikl (yoki bitta davriy hodisa) sifatida ta’riflanadi.
SI tizimidagi vaqtning asosiy birligi bo‘lgan soniya etaloni seziy-133 atomi xossalariga asoslanadi. Soniya 9 192 631 770 ta nurlanish davri davomiyligi sifatida ta’riflanadi; bu nurlanish ikki o‘ta nozik energiya sathi orasida, seziy-133 atomining asosiy holatida ro‘y beradigan o‘tishga mos keladi. Demak, ushbu o‘ta nozik ajralish chastotasi aniq 9 192 631 770 Hz.
Chastotani o‘lchashning boshqa birliklaridan farqi
Garchi chastota (), burchak tezligi (), burchak chastotasi () va radioaktiv manbaning faolligi () bir xil o‘lchamlikka ega: , ammo gers faqat davriy jarayonlar chastotasini ifodalashda ishlatiladi.
- Bekkerel: stoxastik (tasodifiy) hodisalarning sodir bo‘lish tezligi teskari soniyalarda () yoki radioaktiv parchalanish holatida bekkerellarda (Bk) o‘lchanadi. Gers faqat davriy jarayonlarda, bekkerel esa faqat tasodifiy parchalanishda, xususan, radionuklidlar parchalanishida qo‘llanadi. 1 Hz soniyasiga bitta siklni, 1 Bk esa o‘rtacha hisobda soniyasiga bitta parchalanish hodisasini bildiradi. Har ikkala holatda ham teskari soniyadan foydalanish rasmiy jihatdan to‘g‘ri bo‘lsa-da, turli nomdagi birliklarni ishlatish tavsiya etiladi. Chunki birliklar nomidagi farq tegishli fizik kattaliklarning tabiatidagi farqni ta’kidlaydi.
- Radian/soniya: Aylanma harakatlarda ko‘pincha «soniyasiga radian» (rad/s) birligi ishlatiladi. Masalan, soniyasiga 1 marta aylanish tezligiga ega diskning aylanish chastotasi 1 Hz, burchak chastotasi esa 2π rad/s bo‘ladi. (gerslarda) chastota bilan (soniyasiga radianlarda) burchak chastotasi o‘rtasidagi bog‘lanish quyidagi tenglama bilan ifodalanadi: yoki .
Tarixi
Bu birlik germaniyalik olim-fizik (XIX asr) Genrix Gers sharafiga nomlangan. U elektrodinamika rivojiga katta hissa qo‘shgan. Bu nom Xalqaro elektrotexnika komissiyasi (IEC) tomonidan 1930-yilda tasdiqlangan. 1960-yilda SI tizimi joriy etilishi bilan birga XI O‘lchovlar va tarozilar bosh konferensiyasi ushbu nomni SI tizimidagi chastota birligi sifatida qabul qilgan.
Karrali va ulushli birliklar
O‘nli karrali va ulushli birliklar standart SI old qo‘shimchalari yordamida hosil qilinadi.
| Karrali birliklar | Ulushli birliklar | ||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| qiymat | nomi | belgisi | qiymat | nomi | belgisi | ||
| 101 Hz | dekagers | даГц | daHz | 10−1 Hz | detsigers | дГц | dHz |
| 102 Hz | gektogers | гГц | hHz | 10−2 Hz | santigers | сГц | cHz |
| 103 Hz | kilogers | кГц | kHz | 10−3 Hz | milligers | мГц | mHz |
| 106 Hz | megagers | МГц | MHz | 10−6 Hz | mikrogers | мкГц | µHz |
| 109 Hz | gigagers | ГГц | GHz | 10−9 Hz | nanogers | нГц | nHz |
| 1012 Hz | teragers | ТГц | THz | 10−12 Hz | pikogers | пГц | pHz |
| 1015 Hz | petagers | ПГц | PHz | 10−15 Hz | femtogers | фГц | fHz |
| 1018 Hz | eksagers | ЭГц | EHz | 10−18 Hz | attogers | аГц | aHz |
| 1021 Hz | zettagers | ЗГц | ZHz | 10−21 Hz | zeptogers | зГц | zHz |
| 1024 Hz | yottagers | ИГц | YHz | 10−24 Hz | yoktogers | иГц | yHz |
| 1027 Hz | ronnagers | РнГц | RHz | 10−27 Hz | rontogers | рнГц | rHz |
| 1030 Hz | kvettagers | КвГц | QHz | 10−30 Hz | kvektogers | квГц | qHz |
| foydalanish tavsiya etiladi foydalanish tavsiya etilmaydi amalda ishlatilmaydi yoki kam qo‘llanadi | |||||||
Qo‘llanilishi
Tovush
Tovush — tarqaluvchi bo‘ylama to‘lqin bo‘lib, u bosim tebranishlaridan iborat. Psixoakustikada tovush chastotasi inson tomonidan tovush balandligi sifatida qabul qilinadi: har bir musiqa notasiga gerslarda ifodalanadigan muayyan chastota mos keladi. Inson qulog‘i 20 Hz dan 20 000 Hz gacha bo‘lgan chastotalarni eshita oladi (bolalarda). O‘rtacha katta yoshli insonda eshitishning yuqori chegarasi taxminan 16 000 Hz gacha pasayadi. Eshitish diapazonidan yuqori chastotali tebranishlar ultratovush, undan past chastotalilari esa infratovush.
Musiqa
Chastota (nota lya , birinchi oktava) xalqaro standart bo‘yicha 440 Hz ni tashkil etadi. Bu chastota kamertonning asosiy chastotasidir (birinchi oktavadagi lya notasi musiqa asboblarini sozlash etaloni hisoblanadi). Shuningdek, lya notasi uchun 440 Hz dan yuqori yoki past bo‘lgan boshqa sozlash chastotalari ham tez-tez qo‘llanadi.
Elektromagnit nurlanish
Elektromagnit nurlanish bir-biriga perpendikulyar elektr va magnit maydonlarining tebranish chastotasi bilan tavsiflanadi.
- Radiochastotalar: Odatda kHz, MHz yoki GHz birliklarida o‘lchanadi. GHz diapazoni mikroto‘lqinli nurlanish diapazoni deb ham ataladi.
- Teragers nurlanishi: Yuqori chastotali radioto‘lqinlar bilan infraqizil nurlanish oralig‘ini egallaydi.
- Optik diapazon: Ko‘rinadigan yorug‘lik 395 THz dan 790 THz gacha bo‘lgan oraliqda joylashgan. Infraqizil nurlanish bu diapazondan pastda (o‘nlab THz, 1012 Hz), ultrabinafsha nurlanish esa yuqorida (PHz, 1015 Hz) joylashadi.
- Yuqori energiyali nurlanish: Rentgen va gamma-nurlanish chastotalari yanada yuqori bo‘lib, eksagers (EHz, 1018 Hz) darajasiga yetadi.
Optikada va yuqori energiyalar fizikasida elektromagnit nurlanish tarixan chastotadan ko‘ra ko‘proq to‘lqin uzunligi yoki foton energiyasi orqali tavsiflanadi.
Hisoblash texnikasi
Kompyuter texnologiyalarida markaziy protsessorlarning (CPU) va ma’lumotlar shinalarining ishlash tezligi ko‘pincha takt chastotasi bilan belgilanadi va megagers (MHz) yoki gigagers (GHz) da ifodalanadi. Bu qiymat CPU asosiy takt signalining — mantiqiy «0» va «1» darajalari o‘rtasida almashinadigan elektr signalining (odatda to‘rtburchak shaklli) chastotasini bildiradi.
Shaxsiy kompyuterlarning takt chastotalari taxminan 1 MHz (1970-yillarning oxiri) darajasidan zamonaviy mikroprotsessorlardagi bir necha GHz gacha oshdi.
Gersdagi chastotadan unumdorlikning yagona ko‘rsatkichi sifatida foydalanish mutaxassislar tomonidan tanqid qilinadi. Protsessorlarning turli arxitekturalari bir taktda har xil miqdordagi amallarni bajarishi yoki, aksincha, bitta amalni bajarishga bir necha takt sarflashi mumkin. Shu sababli turli protsessor oilalarining takt chastotalarini to‘g‘ridan-to‘g‘ri taqqoslash noto‘g‘ri.
Unicode belgilari
| Belgilanishlar Unicode tizimida. | ||
|---|---|---|
| Belgi | Nomi | Unicode kodi |
| ㎐ | Gers (Square HZ) | U+3390 |
| ㎑ | Kilogers (Square KHZ) | U+3391 |
| ㎒ | Megagers (Square MHZ) | U+3392 |
| ㎓ | Gigagers (Square GHZ) | U+3393 |
| ㎔ | Teragers (Square THZ) | U+3394 |