Gers — chastota birligi

Gers
Гц, Hz
Мигают с частотой f = 0,5 Гц (Гц = герц), 1,0 Гц и 2,0 Гц, где x Гц означает x вспышек в секунду. Т — интервал, и Т = y с (с = секунда) означает, что y — число секунд, спустя которые появляется одна вспышка. Частота и интервал всегда являются величинами обратно пропорциональными: f = 1/T; T = 1/f
Quyidagi chastotalarda miltillaydi: f = 0,5 Hz (Hz = gers), 1,0 Hz va 2,0 Hz, bunda x Hz — soniyasiga x marta chaqnashni anglatadi. T — vaqt oralig‘i, T = y s (s = soniya) esa y — bitta chaqnash takrorlanguncha o‘tadigan soniyalar sonini bildiradi. Chastota va vaqt oralig‘i doimo o‘zaro teskari proporsional kattaliklardir: f = 1/T; T = 1/f
Kattalik chastota
Tizim SI
Turi hosila birlik
Kimning sharafiga nomlangan Genrix Rudolf Gers
Логотип Викисклада Vikiombordagi mediafayllar

Gers (ruscha belgilanishi: Гц, xalqaro belgilanishi: Hz) — o‘lchov birligi bo‘lib, chastotani davriy jarayonlarda (masalan, tebranishlarda) Xalqaro birliklar tizimida (SI), shuningdek, SGS va MKGSS tizimlarida o‘lchash uchun qo‘llanadi. Gers — hosila birlik bo‘lib, maxsus nom va belgilanishga ega. SI asosiy birliklari orqali gers quyidagicha ifodalanadi:

1 Hz = 1 с−1.

1 Hz bir soniya ichida davriy jarayonning bir marta sodir bo‘lishini, boshqacha aytganda, soniyasiga bitta tebranishni bildiradi. Masalan, 10 Hz — bir soniyada jarayonning o‘n marta takrorlanishi yoki o‘nta tebranish demakdir.

Bu birlik Genrix Rudolf Gers sharafiga nomlangan. SI birliklarini olimlar nomi bilan atashning umumiy qoidalariga ko‘ra, «gers» birligining to‘liq nomi kichik harf bilan, uning qisqartma belgisi esa bosh harf bilan yoziladi.

Ta’rifi va o‘lchamligi

Gers soniyasiga bitta sikl (yoki bitta davriy hodisa) sifatida ta’riflanadi.

SI tizimidagi vaqtning asosiy birligi bo‘lgan soniya etaloni seziy-133 atomi xossalariga asoslanadi. Soniya 9 192 631 770 ta nurlanish davri davomiyligi sifatida ta’riflanadi; bu nurlanish ikki o‘ta nozik energiya sathi orasida, seziy-133 atomining asosiy holatida ro‘y beradigan o‘tishga mos keladi. Demak, ushbu o‘ta nozik ajralish chastotasi aniq 9 192 631 770 Hz.

Chastotani o‘lchashning boshqa birliklaridan farqi

Garchi chastota (f), burchak tezligi (ω), burchak chastotasi (ω) va radioaktiv manbaning faolligi (A) bir xil o‘lchamlikka ega: T−1, ammo gers faqat davriy jarayonlar chastotasini ifodalashda ishlatiladi.

  • Bekkerel: stoxastik (tasodifiy) hodisalarning sodir bo‘lish tezligi teskari soniyalarda (с−1) yoki radioaktiv parchalanish holatida bekkerellarda (Bk) o‘lchanadi. Gers faqat davriy jarayonlarda, bekkerel esa faqat tasodifiy parchalanishda, xususan, radionuklidlar parchalanishida qo‘llanadi. 1 Hz soniyasiga bitta siklni, 1 Bk esa o‘rtacha hisobda soniyasiga bitta parchalanish hodisasini bildiradi. Har ikkala holatda ham teskari soniyadan foydalanish rasmiy jihatdan to‘g‘ri bo‘lsa-da, turli nomdagi birliklarni ishlatish tavsiya etiladi. Chunki birliklar nomidagi farq tegishli fizik kattaliklarning tabiatidagi farqni ta’kidlaydi.
  • Radian/soniya: Aylanma harakatlarda ko‘pincha «soniyasiga radian» (rad/s) birligi ishlatiladi. Masalan, soniyasiga 1 marta aylanish tezligiga ega diskning aylanish chastotasi 1 Hz, burchak chastotasi esa 2π rad/s bo‘ladi. f (gerslarda) chastota bilan ω (soniyasiga radianlarda) burchak chastotasi o‘rtasidagi bog‘lanish quyidagi tenglama bilan ifodalanadi: ω=2π⋅f yoki f=ω2π.

Tarixi

Bu birlik germaniyalik olim-fizik (XIX asr) Genrix Gers sharafiga nomlangan. U elektrodinamika rivojiga katta hissa qo‘shgan. Bu nom Xalqaro elektrotexnika komissiyasi (IEC) tomonidan 1930-yilda tasdiqlangan. 1960-yilda SI tizimi joriy etilishi bilan birga XI O‘lchovlar va tarozilar bosh konferensiyasi ushbu nomni SI tizimidagi chastota birligi sifatida qabul qilgan.

Karrali va ulushli birliklar

O‘nli karrali va ulushli birliklar standart SI old qo‘shimchalari yordamida hosil qilinadi.

Karrali birliklar Ulushli birliklar
qiymat nomi belgisi qiymat nomi belgisi
101 Hz dekagers даГц daHz 10−1 Hz detsigers дГц dHz
102 Hz gektogers гГц hHz 10−2 Hz santigers сГц cHz
103 Hz kilogers кГц kHz 10−3 Hz milligers мГц mHz
106 Hz megagers МГц MHz 10−6 Hz mikrogers мкГц µHz
109 Hz gigagers ГГц GHz 10−9 Hz nanogers нГц nHz
1012 Hz teragers ТГц THz 10−12 Hz pikogers пГц pHz
1015 Hz petagers ПГц PHz 10−15 Hz femtogers фГц fHz
1018 Hz eksagers ЭГц EHz 10−18 Hz attogers аГц aHz
1021 Hz zettagers ЗГц ZHz 10−21 Hz zeptogers зГц zHz
1024 Hz yottagers ИГц YHz 10−24 Hz yoktogers иГц yHz
1027 Hz ronnagers РнГц RHz 10−27 Hz rontogers рнГц rHz
1030 Hz kvettagers КвГц QHz 10−30 Hz kvektogers квГц qHz
 foydalanish tavsiya etiladi  foydalanish tavsiya etilmaydi  amalda ishlatilmaydi yoki kam qo‘llanadi

Qo‘llanilishi

Tovush

Tovush — tarqaluvchi bo‘ylama to‘lqin bo‘lib, u bosim tebranishlaridan iborat. Psixoakustikada tovush chastotasi inson tomonidan tovush balandligi sifatida qabul qilinadi: har bir musiqa notasiga gerslarda ifodalanadigan muayyan chastota mos keladi. Inson qulog‘i 20 Hz dan 20 000 Hz gacha bo‘lgan chastotalarni eshita oladi (bolalarda). O‘rtacha katta yoshli insonda eshitishning yuqori chegarasi taxminan 16 000 Hz gacha pasayadi. Eshitish diapazonidan yuqori chastotali tebranishlar ultratovush, undan past chastotalilari esa infratovush.

Musiqa

Chastota (nota lya , birinchi oktava) xalqaro standart bo‘yicha 440 Hz ni tashkil etadi. Bu chastota kamertonning asosiy chastotasidir (birinchi oktavadagi lya notasi musiqa asboblarini sozlash etaloni hisoblanadi). Shuningdek, lya notasi uchun 440 Hz dan yuqori yoki past bo‘lgan boshqa sozlash chastotalari ham tez-tez qo‘llanadi.

Elektromagnit nurlanish

Elektromagnit nurlanish bir-biriga perpendikulyar elektr va magnit maydonlarining tebranish chastotasi bilan tavsiflanadi.

Optikada va yuqori energiyalar fizikasida elektromagnit nurlanish tarixan chastotadan ko‘ra ko‘proq to‘lqin uzunligi yoki foton energiyasi orqali tavsiflanadi.

Hisoblash texnikasi

Kompyuter texnologiyalarida markaziy protsessorlarning (CPU) va ma’lumotlar shinalarining ishlash tezligi ko‘pincha takt chastotasi bilan belgilanadi va megagers (MHz) yoki gigagers (GHz) da ifodalanadi. Bu qiymat CPU asosiy takt signalining — mantiqiy «0» va «1» darajalari o‘rtasida almashinadigan elektr signalining (odatda to‘rtburchak shaklli) chastotasini bildiradi.

Shaxsiy kompyuterlarning takt chastotalari taxminan 1 MHz (1970-yillarning oxiri) darajasidan zamonaviy mikroprotsessorlardagi bir necha GHz gacha oshdi.

Gersdagi chastotadan unumdorlikning yagona ko‘rsatkichi sifatida foydalanish mutaxassislar tomonidan tanqid qilinadi. Protsessorlarning turli arxitekturalari bir taktda har xil miqdordagi amallarni bajarishi yoki, aksincha, bitta amalni bajarishga bir necha takt sarflashi mumkin. Shu sababli turli protsessor oilalarining takt chastotalarini to‘g‘ridan-to‘g‘ri taqqoslash noto‘g‘ri.

Unicode belgilari

Belgilanishlar Unicode tizimida.
Belgi Nomi Unicode kodi
㎐ Gers (Square HZ) U+3390
㎑ Kilogers (Square KHZ) U+3391
㎒ Megagers (Square MHZ) U+3392
㎓ Gigagers (Square GHZ) U+3393
㎔ Teragers (Square THZ) U+3394