Kalit (Switch) nima?
Kalit (switch) — televizor, kir yuvish mashinasi, chiroqlar, ventilyatorlar va hokazo uskunalarni yoqish va o‘chirish uchun ishlatiladigan elektr komponentidir. Kalit o‘chiq bo‘lsa, zanjir ochiq bo‘ladi va tok oqimi bo‘lmaydi. Zanjir yopiq bo‘lganda tok oqadi, ya’ni buning uchun kalit yoqilgan bo‘lishi kerak.
Odatda, elektr zanjirida ishlatiladigan kalitlar ikki turga bo‘linadi:
-
- Elektron kalitlar (Electrical switches): ular yarim o‘tkazgichlar (semiconductors) ta’sirida ishlaydi.
- Mexanik kalitlar (Mechanical switches): ishlashi uchun kalit bilan qo‘lda (manual) bevosita aloqa qilish talab etiladi va ular qutblar (poles — kalitga ulanadigan kirish zanjirlari soni) hamda yo‘nalishlar (throws — tok oqishi mumkin bo‘lgan yo‘llar soni) ga qarab turli turlarga ajratiladi.
Elektron kalitlar turlari (Types of Electrical Switches)
| Bipolyar tranzistorlar (Bipolar Transistors) |
| Quvvat diodi (Power Diode) |
| MOSFET |
| IGBT |
| SCR |
| TRIAC |
| DIAC |
| Gate Turn-Off tiristor (Gate Turn-Off Thyristor) |
Bipolyar tranzistorlar (Bipolar Transistors)
Tranzistorning ishlashi odatdagi kalitnikiga o‘xshaydi. Tranzistorning faol sohasi (active region) kommutatsiya (switching) qo‘llanmalarida ishlatilmaydi. Tranzistor to‘yinganlik sohasida (saturation region) ishlaganda u “yoqilgan (on)” bo‘ladi, uzilish (cut-off region) sohasida ishlaganda esa “o‘chiq (off)” bo‘ladi. NPN va PNP tranzistorlar kalit sifatida “yoqilgan” holatda ishlashi uchun baza toki (base current) berilishi kerak.
Quvvat diodi (Power Diode)
Quvvat diodi (power diode) tayyorlashda kremniy (silicon) ishlatiladi. Quvvat diodining PN o‘tishi (PN junction) to‘g‘ri qutblanganda (forward biased) u “yoqilgan kalit” kabi ishlaydi, PN o‘tish teskari qutblanganda (reverse biased) esa “o‘chirilgan kalit” kabi ishlaydi.
MOSFET
MOSFET — Metal Oxide Semiconductor Field Effect Transistor (metall–oksid–yarim o‘tkazgichli maydoniy effekt tranzistori) degani bo‘lib, u bir qutbli (unipolar) kommutatsiya qurilmasidir. U uchta chiqishga ega: drain (dren — chiqish), source (manba — umumiy), va gate (zatvor — kirish). Qurilma kuchlanish bilan boshqarilgani (voltage controlled) sababli, qurilmaning yoqilgan va o‘chirilgan holatini kirish kuchlanishi hamda dren va manba orasidagi qarshilikni (resistance) boshqarish orqali aniqlash mumkin.
Mexanik kalitlar turlari (Types of Mechanical Switches)
| Yakka qutbli — yakka yo‘nalishli (Single Pole Single Throw) |
| Yakka qutbli — ikki yo‘nalishli (Single Pole Double Throw) |
| Ikki qutbli — yakka yo‘nalishli (Double Pole Single Throw) |
| Ikki qutbli — ikki yo‘nalishli (Double Pole Double Throw) |
| Ikki qutb — olti yo‘nalish (Two Poles Six Throw) |
| Oniy boshqariladigan kalitlar (Momentary control switches) |
Oniy boshqariladigan kalitlar (momentary control switches) yana quyidagilarga bo‘linadi:
- Bosma tugma (Push-button)
- Bosim kaliti (Pressure switch)
- Harorat kaliti (Temperature switch)
- Tumblir kalit (Toggle switch)
- Aylanuvchi kalit (Rotary switch)
Yakka qutbli — yakka yo‘nalishli (Single Pole Single Throw)
Bu kalitning eng sodda ko‘rinishi bo‘lib, “qutb (pole)” deb ataladigan bitta kirish klemmasi va “yo‘nalish (throw)” deb ataladigan bitta chiqish klemmasiga ega. Bu kalit bitta kontur (single loop) yoki bitta yopiq yo‘l (one closed path) bo‘lgan zanjirlarda ishlatiladi.
Yakka qutbli — ikki yo‘nalishli (Single Pole Double Throw)
Unda bitta kirish klemmasi va ikkita chiqish klemmasi bo‘ladi. U selektor kalit (selector switch) sifatida ham ishlatilishi mumkin, ya’ni tokni ikki konturga (two loops) uzatishimiz mumkin.
Ikki qutbli — yakka yo‘nalishli (Double Pole Single Throw)
Bular bir vaqtning o‘zida ikkita zanjirni boshqarish uchun ishlatiladi. Unda ikkita kirish klemmasi va ikkita chiqish klemmasi bor. Bu turdagi zanjirlarda ikki kalit bitta richag (lever) orqali bog‘langan bo‘lib, bir vaqtda ishlaydi.
Ikki qutbli — ikki yo‘nalishli (Double Pole Double Throw)
Bu turdagi kalit olti klemmani o‘z ichiga oladi: ikkita kirish klemmasi (qutblar — poles) va to‘rtta chiqish klemmasi (yo‘nalishlar — throws). Har bir qutb uchun ikkita chiqish klemmasi bo‘ladi. Bunda chiqish (throw) klemmasining bir jufti kirish (pole) ning ikkita klemmasi bilan ulanadi.
Ikki qutb — olti yo‘nalish (Two Pole Six Throw)
Har bir qutb (pole) uchun bitta kirish klemmasi va oltita chiqish klemmasi (throw) bo‘ladi. Demak, jami 12 ta chiqish klemmasi mavjud. Bu kalit zanjirdagi bir xil kirish klemmasi uchun turli funksiyalarni almashtirish (changing over features) maqsadida ishlatiladi.
Bosma tugma kaliti (Push Button Switch)
Tugma bosilganda zanjir yopiladi va tok oqishi boshlanadi. Tugmadan bosim olib tashlanganda kontakt uziladi va tok oqimi to‘xtaydi.
Bosim kaliti (Pressure Switch)
Bu kalit belgilangan qiymat (set point) dan bosimni oshirish yoki kamaytirish uchun ishlatiladi. U C-shaklli membranadan (C-shaped diaphragm) iborat bo‘lib, sanoatda havo, suv yoki moy bosimini sezish uchun qo‘llanadi.
Harorat kaliti (Temperature Switch)
Bu kalit haroratni sezadigan qarshilikli harorat qurilmasi (resistance temperature device) dan iborat bo‘lib, o‘lchanayotgan harorat qiymatiga qarab ishlaydi.
Tumblir kalit (Toggle Switch)
Unda yoqish (ON) va o‘chirish (OFF) uchun yuqoriga-pastga harakatlantiriladigan richag (lever) bo‘ladi va u uy-ro‘zg‘or qurilmalarida ishlatiladi.
Aylanuvchi kalit (Rotary Switch)
Bu kalitning vazifasi deyarli o‘z-o‘zidan tushunarli: u kanal tanlash (channel selector), diapazon tanlash (range selector) yoki diapazon/band tanlash (band selector) uchun ishlatiladi. Bu yerda kalit bitta liniyani ko‘plab liniyalardan bittasiga ulash uchun qo‘llanadi.
