Elektr tarmog‘iga ulanganda statorda aylanuvchi doiraviy magnit maydon hosil bo‘ladi. Bu maydon rotorning qisqa tutashtirilgan chulg‘amini kesib o‘tib, unda induksion toklarni yuzaga keltiradi. Amper qonuniga ko‘ra (magnit maydonga joylashtirilgan tokli o‘tkazgichga uni og‘diruvchi kuch ta’sir qiladi), rotor aylana boshlaydi. Stator magnit maydonining aylanish chastotasi ta’minlovchi kuchlanish chastotasiga va magnit qutblari juftlari soniga bog‘liq.

Stator magnit maydonining aylanish chastotasi bilan rotorning aylanish chastotasi orasidagi farq sirpanish deb ataladi. Dvigatel asinxron deyilishining sababi shundaki, stator magnit maydonining aylanish chastotasi rotorning aylanish chastotasiga mos kelmaydi.

Sinxron dvigatel rotorining tuzilishi bilan farq qiladi: uning fazali chulg‘amlari kontakt halqalari va ishga tushirish reostatlari orqali elektr tarmog‘idan quvvat oladi. Sinxron dvigatelda stator va rotor magnit maydonlarining aylanish chastotalari bir xil bo‘ladi. Shuning uchun asinxron mashinadan farqli ravishda sinxron mashinaning qo‘zg‘almas statori o‘z-o‘zidan ishga tusha olmaydi. Uni ishga tushirish uchun yengil qisqa tutashtirilgan ishga tushirish chulg‘ami yoki maxsus ishga tushiruvchi asinxron dvigatel ishlatiladi. Sinxron dvigatellar asinxron dvigatellarga qaraganda murakkabroq va qimmatroq, shu bois asosan ishga tushirish tokini cheklashga qat’iy talab qo‘yiladigan hollarda qo‘llanadi.

Asinxron dvigatellar texnikaning barcha sohalarida keng qo‘llanadi. Ayniqsa, tuzilishi sodda va mustahkam, «olmaxon qafasi» turidagi qisqa tutashtirilgan rotorli uch fazali asinxron dvigatellar ko‘p ishlatiladi. Ular elektr dvigatellari orasida eng ishonchli va arzonlaridan bo‘lib, deyarli parvarish talab qilmaydi. Asinxron dvigatel bir fazali tok tarmog‘ida ham muvaffaqiyatli ishlashi mumkin.

Asinxron elektr dvigatelning statori ham sinxron mashinadagi kabi laklangan halqalar yoki elektrotexnik po‘lat tasmasidan o‘ralgan qatlamlar to‘plamidan iborat. Uning kesib ochilgan pazlariga chulg‘am joylashtiriladi. Uch fazali asinxron dvigatel stator chulg‘amining fazalari fazoda bir-biriga nisbatan 120° ga siljitilgan bo‘lib, ular yulduz, uchburchak yoki aralash usulda ulanadi.

Rasmda ikki qutbli mashinaning prinsipial sxemasi ko‘rsatilgan — har bir fazaga to‘rttadan paz to‘g‘ri keladi. Stator chulg‘amlari uch fazali tarmoqdan quvvatlanganda aylanuvchi maydon hosil bo‘ladi, chunki chulg‘am fazalari fazoda bir-biriga nisbatan 120° ga joylashgan, ulardagi toklar ham faza bo‘yicha bir-biridan 120° ga siljigan.

р juft qutbli elektr dvigatel magnit maydonining nc sinxron aylanish chastotasi tok chastotasi ${\displaystyle f}$: ${\displaystyle n_c=\frac{60f}{p}}$

50 Gts chastotada ${\displaystyle p}$ = 1, 2, 3 (ikki, to‘rt va olti qutbli mashinalar) uchun maydonning sinxron aylanish chastotalari ${\displaystyle n_c}$ = 3000, 1500 va 1000 ayl/min bo‘ladi.

Asinxron elektr dvigatelning rotori ham elektrotexnik po‘lat listlardan yig‘iladi va qisqa tutashtirilgan rotor («olmaxon qafasi») yoki kontakt halqali rotor (fazali rotor) ko‘rinishida tayyorlanishi mumkin.

Qisqa tutashtirilgan rotorning chulg‘ami pazlarga joylashtirilgan metall sterjenlardan (oziq-ovqat sanoatida qo‘llanadigan alyuminiy, kamroq hollarda mis yoki bronzadan) iborat bo‘lib, ularning uchlari qisqa tutashtiruvchi halqalar bilan birlashtiriladi. Biriktirish qattiq kavshar bilan kavsharlash yoki payvandlash usulida bajariladi. Alyuminiy yoki uning qotishmalari ishlatilganda rotor sterjenlari, qisqa tutashtiruvchi halqalar va ularga biriktirilgan ventilyator parraklari bosim ostida quyish usulida tayyorlanadi.

Kontakt halqali elektr dvigatel rotorining pazlarida stator chulg‘amiga o‘xshash uch fazali chulg‘am joylashadi. Ishga tushirish tokini kamaytirish uchun u odatda yulduz usulida ulanadi; chulg‘amlarning boshlang‘ich uchlari valga mahkamlangan uchta kontakt halqasiga ulanadi. Dvigatel ishga tushganda tokning keskin oshib ketishini bartaraf etish uchun rotor chulg‘amlari ishga tushirish reostatlari orqali (kontakt halqalari va cho‘tkalar yordamida) ulanadi. Ayrim hollarda ishga tushirilgandan so‘ng kontakt halqalari qisqa tutashtiriladi. Shunda rotor chulg‘ami qisqa tutashtirilgan rotordagi kabi vazifani bajaradi va dvigatel sirpanish bilan asinxron rejimda ishlaydi.

Asinxron elektr dvigatellar og‘ir sanoatda kompressorlar yoki to‘g‘rilagich qurilmalar uchun yordamchi mashina sifatida keng qo‘llanadi.

Asinxron elektr dvigatellarning kollektorli dvigatellarga nisbatan bir qator afzalliklari bor: kollektor bo‘lmagani sababli yakorning kamroq yeyilishi, foydali ish koeffitsiyentining yuqoriligi va tuzilishining soddaligi^{[manba 2575 kundan beri ko‘rsatilmagan]}.

2018-yilda Aleksandr Xristov boshchiligidagi bolgariyalik ixtirochilar guruhi asinxron dvigatelning samaraliroq turini ishlab chiqdi. Unda rotorning elektr chulg‘amli tashqi qismi ferromagnit o‘zakdan ajratilgan. Rotorning ichki ferromagnit qismi podshipniklar yordamida dvigatel valiga mahkamlanadi va rotorning tashqi qismidan mustaqil aylana oladi. Natijada rotorning tashqi qismi val bilan birga an’anaviy asinxron dvigatellardagi kabi asinxron aylanadi, ichki qismi esa stator hosil qilgan magnit maydon bilan sinxron, ya’ni sinxron dvigatel rotori kabi aylanadi. Shu tariqa rotorning ferromagnit o‘zagida uyurma toklar hosil bo‘lishi va uning uzluksiz qayta magnitlanishi bartaraf etilib, energiya yo‘qotishlari kamaytiriladi.

O‘zgarmas tok dvigateli — fazalar mexanik usulda, dvigatelning o‘zidagi kollektor orqali almashadigan dvigatel. Shu tufayli bunday dvigatel har qanday tokdan, jumladan o‘zgarmas tokdan ham quvvat olishi mumkin. Mexanizmlarni harakatlantira oladigan birinchi kommutatorli o‘zgarmas tok elektr dvigatelini britaniyalik olim Uilyam Sterjen 1832-yilda ixtiro qilgan. Sterjenning ishiga tayangan amerikalik ixtirochi Tomas Devenport va uning rafiqasi Emili Devenport kommutatorli o‘zgarmas tok elektr dvigatelini yaratishdi. Tomas Devenport uni 1837-yilda patentladi. Aylanish yo‘nalishi quvvat manbaiga ulanish tartibiga (+ ni + ga, - ni - ga yoki + ni - ga, - ni + ga) bog‘liq ravishda o‘zgaradi. Agar dvigatelga elektr berilmasa, biroq uning vali aylantirilsa, u generator sifatida ishlay boshlaydi.

Bu guruhdagi dvigatellar fazalarni almashish usuli va teskari aloqa mavjudligiga qarab quyidagilarga bo‘linadi:

1. Kollektorli dvigatellar;
2. Ventilli dvigatellar (kollektorsiz elektr dvigatel).

Cho‘tka-kollektor uzeli mashinaning aylanuvchi qismi zanjirlarini elektr jihatdan sinxron almashishni ta’minlaydi va tuzilishdagi eng ishonchsiz hamda texnik xizmat ko‘rsatish eng qiyin bo‘lgan element hisoblanadi.

Qo‘zg‘atish turiga ko‘ra kollektorli dvigatellar quyidagilarga ajratiladi:

1. Quyidagilar yordamida mustaqil qo‘zg‘atiladigan dvigatellar: elektromagnitlar va doimiy magnitlar;
2. O‘z-o‘zidan qo‘zg‘atiladigan dvigatellar.

O‘z-o‘zidan qo‘zg‘atiladigan dvigatellar quyidagilarga bo‘linadi:

1. Parallel qo‘zg‘atishli dvigatellar (yakor chulg‘ami qo‘zg‘atish chulg‘amiga parallel ulanadi);
2. Ketma-ket qo‘zg‘atishli dvigatellar (yakor chulg‘ami qo‘zg‘atish chulg‘amiga ketma-ket ulanadi);
3. Aralash qo‘zg‘atishli dvigatellar (qo‘zg‘atish chulg‘amining bir qismi yakorga ketma-ket, ikkinchi qismi esa talab qilinadigan yuklama tavsifiga qarab yakor chulg‘amiga yoki yakor va birinchi qo‘zg‘atish chulg‘amlarining ketma-ket ulanishiga parallel ulanadi).

Kollektorsiz dvigatellar (ventilli dvigatellar) — fazalari maxsus elektron blok (invertor) orqali almashadigan elektr dvigatellar. Ular rotor holati datchigi yordamida teskari aloqali yoki teskari aloqasiz bo‘lishi mumkin; ikkinchisi amalda asinxron dvigatelga o‘xshaydi.

Pulsatsiyalanuvchi tok dvigateli — pulsatsiyalanuvchi elektr toki bilan quvvatlanadigan elektr dvigatel. Tuzilishi jihatidan o‘zgarmas tok dvigateliga juda yaqin. Undan farqlari: korpusdagi qatlamli qo‘shimcha qismlar, qatlamli qo‘shimcha qutblar, ko‘proq qutb juftlari va kompensatsiya chulg‘amining mavjudligi. O‘zgaruvchan tokni to‘g‘rilash qurilmalari o‘rnatilgan elektrovozlarda qo‘llanadi.

O‘zgaruvchan tok dvigateli — o‘zgaruvchan tok bilan quvvatlanadigan elektr dvigatel. Ishlash prinsipiga ko‘ra bunday dvigatellar sinxron va asinxron dvigatellarga bo‘linadi. Asosiy farq shundaki, sinxron mashinalarda statorning magnit yurituvchi kuchining birinchi garmonikasi rotorning aylanish tezligida harakatlanadi (shu tufayli rotorning o‘zi ham statordagi magnit maydon aylanish tezligida aylanadi), asinxron mashinalarda esa rotor aylanish tezligi bilan statordagi magnit maydon aylanish tezligi o‘rtasida doimo farq bo‘ladi (maydon rotordan tezroq aylanadi).

Sinxron elektr dvigatel — rotori ta’minlovchi kuchlanish hosil qiladigan magnit maydon bilan sinxron aylanuvchi o‘zgaruvchan tok elektr dvigatelidir.

Sinxron elektr dvigatellar quyidagilarga bo‘linadi:

• qo‘zg‘atish chulg‘amli sinxron dvigatel. Bunday dvigatellar odatda katta quvvatlarda (yuzlab kilovatt va undan yuqori) ishlatiladi.
• doimiy magnitli sinxron dvigatel;
• sinxron reaktiv dvigatel;
• gisterezisli dvigatel;
• qadamli dvigatel;
• doimiy magnitli gibrid sinxron reaktiv dvigatel;
• reaktiv-gisterezisli dvigatel.

Rotori muayyan burchakka bosqichma-bosqich buriladigan sinxron dvigatellar ham mavjud — qadamli dvigatellar. Ularda rotorning belgilangan holati tegishli chulg‘amlarga elektr berish orqali ushlab turiladi. Boshqa holatga o‘tish uchun ayrim chulg‘amlardan kuchlanish uzilib, boshqalariga beriladi. Sinxron dvigatellarning yana bir turi — ventilli reaktiv elektr dvigatel bo‘lib, uning chulg‘amlariga elektr ta’minoti yarimo‘tkazgich elementlar orqali shakllantiriladi.

Asinxron elektr dvigatel — o‘zgaruvchan tok dvigateli bo‘lib, unda rotorning aylanish chastotasi ta’minlovchi kuchlanish hosil qiladigan aylanuvchi magnit maydon chastotasidan farq qiladi. Hozirgi vaqtda eng keng tarqalgan dvigatellar shulardir.

Fazalar soniga ko‘ra o‘zgaruvchan tok dvigatellari quyidagilarga bo‘linadi:

• bir fazali — qo‘lda ishga tushiriladi, ishga tushirish chulg‘ami, fazani siljituvchi zanjir yoki ekranlangan qutblarga ega bo‘ladi;
• ikki fazali — jumladan kondensatorli;
• uch fazali;
• ko‘p fazali;

Universal kollektorli elektr dvigatel — o‘zgarmas va o‘zgaruvchan tokda ham ishlay oladigan kollektorli elektr dvigatel. U faqat ketma-ket qo‘zg‘atish chulg‘ami bilan, 200 Vt gacha quvvatda ishlab chiqariladi. Stator maxsus elektrotexnik po‘latning alohida plastinalaridan yig‘iladi (qatlamli tuzilma). Qo‘zg‘atish chulg‘ami o‘zgaruvchan tokda qisman, o‘zgarmas tokda esa to‘liq ulanadi. O‘zgaruvchan tok uchun nominal kuchlanishlar 127, 220 V, o‘zgarmas tok uchun 110, 220 V. Maishiy qurilmalar va elektr asboblarda qo‘llanadi.

Sanoatdagi 50 Gts chastotali tarmoqdan quvvat oladigan o‘zgaruvchan tok dvigatellarida aylanish chastotasini 3000 ayl/min dan yuqoriga yetkazib bo‘lmaydi. Shuning uchun yuqori aylanish chastotalarini olishda shu quvvatdagi o‘zgaruvchan tok dvigateliga nisbatan yengilroq va ixchamroq bo‘lgan kollektorli elektr dvigatel ishlatiladi yoki mexanizmning kinematik parametrlarini kerakli qiymatgacha o‘zgartiradigan maxsus uzatish mexanizmlari — multiplikatorlar qo‘llanadi.

Chastota o‘zgartirgichlardan foydalanilganda yoki yuqori chastotali (100, 200, 400 Gts) tarmoq mavjud bo‘lganda o‘zgaruvchan tok dvigatellari kollektorli dvigatellardan yengilroq va kichikroq bo‘ladi (kollektor uzeli ba’zan joyning yarmini egallaydi). O‘zgaruvchan tokli asinxron dvigatellarning xizmat muddati kollektorli dvigatellarnikidan ancha uzun bo‘lib, asosan podshipniklar va chulg‘am izolyatsiyasining holatiga bog‘liq.

Rotor holati datchigi va invertorga ega sinxron dvigatel o‘zgarmas tokli kollektorli dvigatelning elektron muqobilidir.

Aniqroq aytganda, universal kollektorli dvigatel — maishiy elektr tarmog‘idagi o‘zgaruvchan tokda ishlash uchun moslashtirilgan, qo‘zg‘atish (stator) chulg‘amlari ketma-ket ulangan o‘zgarmas tokli kollektorli elektr dvigateldir. Bunday dvigatel beriladigan kuchlanish qutblarining qandayligidan qat’i nazar bir yo‘nalishda aylanadi, chunki stator va rotor chulg‘amlarining ketma-ket ulanishi tufayli ularning magnit maydon qutblari bir vaqtda almashadi va natijaviy aylantiruvchi momentning yo‘nalishi o‘zgarmaydi. O‘zgaruvchan tokda ishlashi uchun stator qayta magnitlanishga qarshiligi, ya’ni gisterezisi kichik bo‘lgan magnit jihatdan yumshoq materialdan tayyorlanadi. Uyurma toklardagi yo‘qotishlarni kamaytirish maqsadida stator bir-biridan izolyatsiyalangan plastinalardan yig‘iladi. Bunday dvigatelning aynan o‘zgaruvchan tokda (xuddi shunday kuchlanishdagi o‘zgarmas tokda emas) ishlashiga xos jihat, ko‘p hollarda afzallik, shuki, aylanishlar soni kam bo‘lganda (ishga tushirish va ortiqcha yuklama rejimida) stator chulg‘amlarining induktiv qarshiligi iste’mol qilinadigan tokni va shunga mos ravishda dvigatelning maksimal momentini taxminan nominal qiymatning 3—5 baravarigacha cheklaydi (ayni dvigatel o‘zgarmas tokda ishlaganda bu ko‘rsatkich 5—10 baravarga yetadi). Umumiy maqsadli dvigatellarning mexanik tavsiflarini bir-biriga yaqinlashtirish uchun stator chulg‘amlarini seksiyalarga ajratish, ya’ni o‘zgaruvchan tokni ulash uchun alohida chiqishlar va stator chulg‘amining kamroq o‘ramlaridan foydalanish mumkin.

Uning ishlash prinsipi shundan iboratki, dvigatelning harakatlanuvchi qismi shtokka mahkamlangan doimiy magnitlardan tashkil topadi. Qo‘zg‘almas chulg‘amlardan o‘zgaruvchan tok o‘tkazilganda, chulg‘amlar hosil qilgan magnit maydon ta’sirida doimiy magnitlar shtokni ilgarilanma-qaytma harakatlantiradi.