Elektromagnit — magnit maydonini o‘zidan elektr toki o‘tganda hosil qiladigan qurilma. Odatda elektromagnit chulg‘am va ferromagnit o‘zakdan iborat bo‘lib, o‘zak chulg‘amdan elektr toki o‘tganda magnit xossalariga ega bo‘ladi. Asosan mexanik kuch hosil qilish uchun mo‘ljallangan elektromagnitlarda kuchni uzatuvchi yakor (ya’ni magnit o‘tkazgichning harakatlanuvchi qismi) ham mavjud bo‘ladi.
Elektromagnitlarning chulg‘ami izolyatsiyalangan alyuminiy yoki mis simdan tayyorlanadi, biroq o‘ta o‘tkazuvchan elektromagnitlar ham mavjud. Magnit o‘tkazgichlar magnit jihatdan yumshoq materiallardan — odatda elektrotexnik yoki yuqori sifatli konstruksion po‘latdan, quyma po‘lat va cho‘yandan, shuningdek, temir-nikel hamda temir-kobalt qotishmalaridan tayyorlanadi. Uyurma toklar (Fuko toklari) tufayli yuzaga keladigan yo‘qotishlarni kamaytirish uchun magnit o‘tkazgichlar alohida listlar to‘plamidan yasaladi.
Tarixi
1825-yilda ingliz muhandisi Uilyam Sterjen ilk elektromagnitni yaratdi. U qalin mis simdan yasalgan chulg‘am o‘ralgan, yumshoq temirdan tayyorlangan egik sterjendan iborat edi. Sterjen chulg‘amdan izolyatsiyalash uchun lok bilan qoplangan edi. Tok o‘tkazilganda temir sterjen kuchli magnit xossalariga ega bo‘lar, tok uzilganda esa bu xossalarni darhol yo‘qotar edi. Elektromagnitlarning aynan shu xususiyati ularni texnikada keng qo‘llash imkonini berdi.
Sanoatda qo‘llanishidan tashqari, magnitlar tibbiyotda ham keng ishlatila boshladi. Hatto XIX asr oxiri — XX asr boshlarida «Brokgauz va Yefron ensiklopedik lug‘ati» M. E. Mendelson ushbu lug‘at sahifalarida shunday deb yozgan: «elektromagnit ko‘z bo‘shlig‘idan yot jismlarni chiqarib olishning eng yaxshi usuli bo‘lib xizmat qiladi».
Tasnifi
Magnit oqimini hosil qilish usuliga ko‘ra elektromagnitlar uch turga bo‘linadi.
- Neytral o‘zgarmas tok elektromagnitlari
O‘zgarmas magnit oqimi chulg‘amdagi o‘zgarmas tok ta’sirida hosil bo‘ladi. Bunda tortish kuchi faqat tokning kattaligiga bog‘liq bo‘lib, chulg‘amdagi tokning yo‘nalishiga bog‘liq bo‘lmaydi.
- Qutblangan o‘zgarmas tok elektromagnitlari
Bunday elektromagnitlarda ikkita mustaqil magnit oqimi — ishchi va qutblovchi oqim mavjud bo‘ladi. Birinchisi ishchi (yoki boshqaruvchi) chulg‘amda hosil qilinadi. Qutblovchi oqim ko‘pincha doimiy magnitlar, ba’zan esa qo‘shimcha elektromagnitlar yordamida hosil qilinadi va ishchi chulg‘am o‘chirilganida ham tortish kuchini saqlash uchun xizmat qiladi. Umuman olganda, bunday elektromagnitning ishlashi ishchi chulg‘amdagi elektr tokining ham kattaligiga, ham yo‘nalishiga bog‘liq.
- O‘zgaruvchan tok elektromagnitlari
Bunday elektromagnitlarning chulg‘ami o‘zgaruvchan tok manbayidan quvvat oladi. Magnit oqimi kattaligi va yo‘nalishi bo‘yicha davriy ravishda o‘zgaradi, bir yo‘nalishli tortish kuchi esa faqat kattaligi bo‘yicha o‘zgaradi. Natijada tortish kuchi noldan maksimal qiymatgacha ta’minlovchi tok chastotasidan ikki baravar yuqori chastotada pulsatsiyalanadi. Ular elektrotexnikada, maishiy texnikadan tortib elektromagnit plitalar bilan jihozlangan dastgohlargacha, shuningdek, magnit kukunli buzmasdan nazorat qilish usulida keng qo‘llaniladi.
Boshqa tasniflari
Elektromagnitlar boshqa bir qator belgilariga ko‘ra ham farqlanadi: chulg‘amlarni ulash usuliga ko‘ra — parallel yoki ketma-ket ulangan chulg‘amli; ishlash xususiyatiga ko‘ra — uzoq muddatli, uzlukli va qisqa muddatli rejimlarda ishlaydigan; ishga tushish tezligiga ko‘ra — tez ishlaydigan yoki sekin ishlaydigan; doimiy yoki o‘zgaruvchan magnit maydonini hosil qiladigan turlarga va hokazolarga bo‘linadi.
Adabiyotlar
- Gershun A. L. Elektromagnit // Brokgauz va Yefron ensiklopedik lug‘ati : 86 jild (82 jild va 4 qo‘shimcha jild). — Sankt-Peterburg, 1890—1907.
- «Elektromagnit» — Kichik sovet ensiklopediyasidagi maqola; 2-nashr; 1937—1947-yillar.
Havolalar
- O‘zgarmas va o‘zgaruvchan tok elektromagnitlarini taqqoslash.
- Elektromagnit // Katta Rossiya ensiklopediyasi : [35 jildda] / bosh muharrir Yu. S. Osipov. — M. : Katta Rossiya ensiklopediyasi, 2004—2017.
