Daniya haqida

Daniya Qirolligi
dan. Kongeriget Danmark
Shior: «Forbundne, forpligtet, for Kongeriget Danmark»
«Daniya Qirolligi yo‘lida birlashgan va fidoyi»
Madhiya: «Der er et yndigt land»
«Bu go‘zal yurt»
Расположение Дании (тёмно-зелёный):— в Европе (светло-зелёный и тёмно-серый)— в Европейском союзе (светло-зелёный)
Daniyaning joylashuvi Daniya (to‘q yashil):
— Yevropada (och yashil va to‘q kulrang)
— Yevropa Ittifoqida (och yashil)
Tashkil topgan X asr
Rasmiy til dan tili
Poytaxt Kopengagen
Eng yirik shaharlar Kopengagen, Orxus, Odense, Olborg, Esbyerg, Ranners, Xorsens, Kolling
Boshqaruv shakli konstitutsiyaviy monarxiya
Davlat tuzilishi unitar davlat
Qirol Frederik X
Bosh vazir Mette Frederiksen
Folketing raisi Syoren Gade
Davlat dini Lyuteranlik
Hududi
 • Jami 43 094 km² (dunyoda 130-o‘rinda)
 • % suv maydoni 1,6
Aholisi
 • Baholash (2024) ↗5 962 689 kishi (113-o‘rinda)
 • Zichligi 138,36 kishi/km²
YAIM (XQP)
 • Jami (2024) 496,696 mlrd AQSH dollari (52-o‘rinda)
 • Aholi jon boshiga 83 454 AQSH dollari (10-o‘rinda)
YAIM (nominal)
 • Jami (2024) 412,293 mlrd AQSH dollari (37-o‘rinda)
 • Aholi jon boshiga 69 273 AQSH dollari (9-o‘rinda)
Inson taraqqiyoti indeksi (2022) ▲ 0,952 (juda yuqori; 5-o‘rinda o‘rin)
Aholi nomlanishi daniyalik erkak, daniyalik ayol, daniyaliklar
Pul birligi Daniya kronasi (DKK, kod 208)
Internet domeni .dk, shuningdek .eu
ISO kodi DK
Telefon kodi +45 (Daniya), +298 Farer orollari, +299 Grenlandiya
Vaqt mintaqasi CET (UTC+1, yozda UTC+2)
Avtomobillar harakati o‘ng tomondan
Логотип Викисклада Vikimedia Commonsdagi mediafayllar

Daniya (dan. Danmark [ˈtænmɑk]), rasmiy nomi — Daniya Qirolligi (dan. Kongeriget Danmark [ˈkʰɔŋəʁiːð̩ ˈtænmɑk]) — Shimoliy Yevropadagi davlat, Birlashgan Daniya Qirolligi hamdo‘stligining asosiy aʼzosi bo‘lib, uning tarkibiga Farer orollari va Grenlandiya avtonom hududi.

Daniya — Skandinaviya mamlakatlarining eng janubidagisi; u Shvetsiyaning janubi-g‘arbida va Norvegiyaning janubida joylashgan, janubda Germaniya bilan chegaradosh. Bundan tashqari, quruqlik orqali Kanada (Xans oroli) bilan chegaradosh. Boltiq va Shimoliy dengizlar suvlari bilan o‘ralgan. Mamlakat hududiga katta yarimorol — Yutlandiya va 409 ta oroldan iborat Daniya arxipelagi kiradi. Ulardan eng mashhurlari — Zelandiya, Fyun, Vensyussel-Ti, Lolland, Falster va Bornxolm.

2024-yil fevral holatiga ko‘ra, aholisi — 5 962 689 kishi. Daniyaning maydoni — 43 094 km². Aholi zichligi — 138,36 kishi/km². Hozirda mamlakat Skandinaviyadagi aholi eng zich joylashgan davlat hisoblanadi.

Poytaxti va eng yirik shahri — Kopengagen, boshqa yirik shaharlari — Orxus, Odense, Olborg va boshqalar. Davlat tili — dan tili; Farer orollarida asosiy til — farer tili, Grenlandiyada esa — grenland tili.

Daniya — unitar davlat va konstitutsiyaviy monarxiya; davlat boshlig‘i — monarx bo‘lib, u qonun chiqaruvchi hokimiyatni bir palatali parlament — Folketing (179 deputat) bilan birgalikda amalga oshiradi. Mamlakat Yevropa Ittifoqiga 1973-yildan buyon aʼzo, ammo hozirgacha Yevrozonaga kirmagan. Daniya NATO va Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot tashkiloti asoschilaridan biridir. 2025—2026-yillar uchun BMT Xavfsizlik Kengashining doimiy bo‘lmagan aʼzosi.

Etimologiyasi

«Daniya» toponimining kelib chiqishi (Danmark) hozircha aniq aniqlanmagan va ilmiy bahslar mavzusi bo‘lib qolmoqda; V—VI asr manbalarida danlar deb atalgan qadimgi german qabilasi tilga olinadi. Ular Yutlandiya yarimorolida yashagan. IX asrda Buyuk Karl imperiyasining chegaradosh yerlarini maʼmuriy tashkil etish jarayonida Danmark — «Daniya markasi» (marka — qadimgi yuqori nemischa «chegara, chegara yerlari») tuzilgan. XI asrda u Danmark davlatiga aylangan.

Geografiyasi

Skagen

Daniya Yutlandiya yarimoroli hamda Fyun, Zelandiya, Falster, Lolland, Bornxolm orollari, Shimoliy Friz orollarining bir qismi va boshqa orollarda joylashgan. Yutlandiya yarimorolining janubida Daniya Germaniya bilan chegaradosh.

Mamlakatni Shimoliy va Boltiq dengizlari yuvib turadi; Skagerrak bo‘g‘ozi Daniyani Norvegiyadan, Kattegat va Eresunn bo‘g‘ozlari esa Shvetsiyadan ajratadi. Rasman dunyodagi eng katta orol — Grenlandiya, shuningdek, Farer orollari ham Daniya tarkibiga kiradi. Biroq bu hududlar o‘zini o‘zi boshqarish huquqiga ega bo‘lib, amalda deyarli mustaqildir.

Quruqlik maydoni — 42 394 km²; suv maydoni — 700 km². Eng baland nuqtasi — Iding-Skovxoy (173 m), eng past nuqtasi — Lammifyord (−7 m). Germaniya bilan chegarasi uzunligi — 67 km. Sohil chizig‘i uzunligi — 7314 km.

Mamlakat landshafti pasttekisliklardan iborat. Relyefi muzliklar izlari saqlangan tekislikdir. Yutlandiyaning g‘arbida qumli va morenali tekisliklar, shimoli va sharqida esa balandligi 173 m gacha yetadigan morena tizmali tepaliklar va ko‘plab ko‘llar mavjud. Asosan kichik daryolar uchraydi, ulardan eng yirigi — Gudeno. Tekisliklarda muzliklar taʼsirida vujudga kelgan ko‘plab kichik oqar ko‘llar joylashgan.

Iqlimi

Iqlimi mo‘tadil, dengiz iqlimi bo‘lib, qishi yumshoq va o‘zgaruvchan, yozi salqin, o‘tish fasllari esa uzoq davom etadi. Fevral oyining o‘rtacha harorati — −1…0 °C, iyulda esa — +15…+17 °C.

O‘simlik va hayvonot dunyosi

Daniyadagi o‘rmon
Orlyak qirqqulog‘i

Daniya landshaftlari uch turga bo‘linadi: qishloq xo‘jaligi yerlari, o‘rmonsiz tabiiy jamoalar (o‘tloqlar, botqoqlar, veresk butazorlari) va o‘rmonzorlar. 2005-yil holatiga ko‘ra, o‘rmonlar mamlakat hududining taxminan 13 % ini egallagan. Mahalliy keng bargli (buk va eman o‘rmonlari hududni o‘zlashtirish jarayonida yo‘q qilingan; hozir har yili qariyb 3000 ga o‘rmon barpo etiladi. Orollarda madaniylashtirilgan eman o‘rmonlari, Yutlandiya yarimorolida esa ignabargli daraxtlar (oddiy qoraqarag‘ay, qarag‘aylar).

Daniya hududida 49 turdagi sutemizuvchi yashaydi, ulardan 19 tasi Daniya Qizil kitobiga kiritilgan. Ularning aksariyati kemiruvchilar va hasharotxo‘rlar. O‘rmonlarda yevropa kiyigi va asl bug‘u saqlanib qolgan, Shimoliy dengiz suvlarida esa Boltiq nerpasi, oddiy tyulen, uzun tumshuqli tyulen uchraydi. 1850-yildan buyon hayvon va o‘simliklarning 350 ga yaqin mahalliy turi yo‘qolgan.

Aholisi

1900-yildan buyon Daniya aholisining million kishidagi soni, har 1000 kishiga tabiiy o‘sish, migratsiya o‘sishi (har 1000 kishiga) va umumiy tug‘ilish koeffitsiyenti (2,1 aholining o‘zini qayta tiklash darajasi).

Texnik sabablarga ko‘ra grafik ko‘rsatilmayapti. Buni tuzatish uchun imkon bo‘lsa, grafikni yangi formatda qayta yarating.
Texnik sabablarga ko‘ra grafik ko‘rsatilmayapti. Buni tuzatish uchun imkon bo‘lsa, grafikni yangi formatda qayta yarating.
Texnik sabablarga ko‘ra grafik ko‘rsatilmayapti. Buni tuzatish uchun imkon bo‘lsa, grafikni yangi formatda qayta yarating.
Yosh-jins piramidasi — Daniya aholisi, 2020-yil
Qishloq, Eryo orolida

2021-yilning ikkinchi choragida Daniya aholisi — 5 843 347 kishi. Eng yirik shaharlar — Kopengagen (1 096 187 kishi), Orxus (219 003 kishi), Odense (145 300 kishi), Olborg (120 059 kishi).

  • O‘rtacha umr ko‘rish davomiyligi: erkaklarda — 79,52 yil, ayollarda — 83,51 yil (2021-yil).
  • Yosh tarkibi: 14 yoshgacha — 16,42 %; 15 yoshdan 64 yoshgacha — 63,67 %; 65 va undan katta yoshdagilar — 19,91 % (2020-yil).
  • Aholining o‘rtacha yoshi: umumiy — 42 yosh; erkaklar — 40,9 yosh; ayollar — 43,1 yosh (2020-yil).
  • O‘quvchilar va talabalar — qariyb 1 mln kishi.
  • Oilalar — 2 mln dan ortiq.

Aholining katta qismi skandinav kelib chiqishiga ega. Kichik etnik guruhlarga inuitlar (yoki eskimoslar, Grenlandiyadan), farerliklar, nemislar, frizlar va muhojirlar kiradi. Rasmiy statistikaga ko‘ra, 2003-yilda muhojirlar aholining 6,2 % ini tashkil etgan.

Tillar

Dan tilining talaffuzi

Dan tili Daniyaning yagona davlat tili bo‘lib, u hind-yevropa tillarining german tillari tarmog‘iga mansub. U shved va norveg tillariga yaqin bo‘lib, bir nechta shevaga bo‘linadi. Bu tilda butun mamlakat bo‘ylab so‘zlashadi, biroq Germaniya bilan chegarada yashovchi aholining kichik qismi nemis tilida ham so‘zlashadi. Ko‘plab daniyaliklar, ayniqsa yirik shahar aholisi va maktablarda ingliz tilini o‘rganadigan yoshlar ingliz tilini yaxshi biladi.

Farer orollarida yana bir skandinav tili — farer tilidan foydalaniladi. Avtonom Grenlandiyada esa dan tilidan tashqari mahalliy xalq tili — eskimos-aleut tillari guruhiga mansub grenland tili ham rasmiy maqomga ega.

Din

Roskille sobori — Daniyaning bosh sobori, XVI asrdan buyon Daniya qirollari dafn etiladigan joy. 1995-yilda Jahon merosi YUNESKO
Hamad bin Xalifa sivilizatsiya markazi[ingl.], qurilishni moliyalashtirgan Qatar amiri shayx Hamad bin Xalifa Ol Soniy sharafiga nomlangan. 2014-yilda qurilgan masjid va islom madaniyat markazi Daniyada minorasi bo‘lgan birinchi masjid hamda Yevropadagi eng katta masjidlardan biridir

Rasmiy statistikaning 1-yanvar 2020-yildagi maʼlumotlariga ko‘ra, Daniya aholisining 74,4 % i davlatga qarashli Daniya xalq cherkovi (Den Danske Folkekirke) aʼzosi bo‘lgan. «Daniya cherkovi» nomi bilan ham tanilgan bu cherkov lyuteranlik yo‘nalishiga mansub. Shunga qaramay, 2005-yildagi Yevrobarometr so‘rovi Daniya Chexiya, Estoniya va Shvetsiyadan keyin Yevropa Ittifoqidagi diniy eʼtiqodli aholi ulushi eng past bo‘lgan to‘rtinchi mamlakat ekanini ko‘rsatdi: daniyaliklarning atigi 31 % i Xudoga ishonadi, 49 % i qandaydir ruh yoki hayotiy kuch mavjudligiga ishonadi, 19 % i esa na Xudoga, na biror ruh yoki hayotiy kuchga ishonadi.

2019-yilda aholining diniy tarkibi: 74,7 % — protestantlar, 5,5 % — musulmonlar, 19,8 % — boshqa din vakillari yoki ateistlar yoxud maʼlumoti yo‘qlar.

1-yanvar 2020-yil holatiga ko‘ra, Daniya aholisining 74,4 % i Daniya xalq cherkovi aʼzosi bo‘lgan. Bu ko‘rsatkich 0,4 % ga (2019-yilga nisbatan) va 1 % ga (2018-yilga nisbatan) kamaygan. Aʼzolar ko‘pligiga qaramay, aholining atigi 3 % i yakshanba ibodatlariga muntazam qatnashadi va daniyaliklarning faqat 19 % i dinni hayotining muhim qismi deb hisoblaydi. 1-yanvar 2020-yil holatiga ko‘ra, Kopengagenda Daniya xalq cherkovi aʼzolari ulushi 56,4 % ni tashkil etgan.

Migratsiya siyosati

2001—2011-yillarda hokimiyatda Venstre va Konservativ xalq partiyasidan iborat ozchilik koalitsiyasi bo‘lgan. Uchinchi eng yirik o‘ta o‘ngchi Daniya xalq partiyasi ko‘magi evaziga hukumat immigratsiya qonunchiligini izchil ravishda qatʼiylashtirgan.

Immigratsiyaga qarshi choralar Daniyaga keladigan ayrim toifadagi muhojirlar oqimini sezilarli kamaytirdi. Xususan, 2006-yilda oilani birlashtirish uchun 4198 ta ruxsatnoma berilgan, bu 70 % ga, yaʼni 2001-yildagidan kam. Siyosiy boshpana esa 1098 kishiga berilgan (82,5 % kam). Shu bilan birga, 2001—2006-yillarda o‘qish vizasini olganlar soni 10 mingdan 28,4 mingga (2,8 baravar), ish vizasi bilan kelganlar soni esa 5,9 mingdan 12,8 mingga (100 % o‘sish) yetgan. 2011-yilda choralar yanada keskinlashtirilgan: mamlakatga kirishni istagan muhojirlarning turmush o‘rtoqlari uchun ball tizimi joriy etilgan. Yevropa va xalqaro tashkilotlar bu choralarni Yevropaning inson huquqlari.

to‘g‘risidagi qonunchiligiga zid deb tanqid qiladi. 2021-yil holatiga ko‘ra, Daniya aholisining 86 % ini etnik daniyaliklar, qolgan 14 % ini yoki 817 438 dan ortiq kishini muhojirlar va ularning avlodlari tashkil etgan (199 668 kishi — Daniyada tug‘ilgan ikkinchi avlod muhojirlari).

Tarixi

Qadimgi tarix

Qadimiy daniyaliklar uyi, Eryo orolida
Quyosh aravasi — Trunxolmdan topilgan

Daniya hududida inson mavjudligining ilk izlari Riss—Vyurm muzliklararo davriga (taxminan 100—70 ming yil avval) to‘g‘ri keladi. Ilk manzilgohlar Bromme madaniyatiga ( so‘nggi paleolit oxiri) tegishli. Mezolit davri Maglemoze va Ertebyolle madaniyatlariga oid arxeologik topilmalar bilan ifodalanadi. Miloddan avvalgi taxminan 3900-yilda Daniya hududida dehqonchilik paydo bo‘lgan.

Skandinaviya bronza davri ko‘plab arxeologik topilmalar bilan mashhur. Ulardan eng mashhuri quyosh aravasi bo‘lib, u Trunxolmdan topilgan. Miloddan avvalgi I ming yillik oxirlarida Yutlandiya yarimorolida kimvrlar va tevtonlar.

tevtonlar yashagan. IV asrda Daniya hududiga yutlar va angllar kelib, Xalqlarning buyuk ko‘chishi davrida Britaniyaga ko‘chib o‘tgan; Yutlandiya yarimorolini esa Skandinaviya yarimorolining janubidan kelgan danlar egallagan. Ular haqida dastlabki maʼlumotlar VI—VII asr manbalarida uchraydi. Danlar urug‘-qabila ittifoqlariga birlashgan. IX asr boshlariga kelib, ularda ilk feodal ijtimoiy tuzum shakllana boshlagan: uning tepasida boshliqlar (konunglar), ulardan quyida urug‘ zodagonlari va qurol ko‘tarish huquqiga ega erkin jamoachi dehqonlar (bondlar) turgan.

Vikinglar davri

Vikinglar vikinglar yurishlari sxemasi

Danlar VIII asr oxiridan XI asrgacha davom etgan vikinglar yurishlarida faol ishtirok etgan. Bu davrda Islandiya o‘zlashtirilgan va Grenlandiyada hamda Shimoliy Amerikada (Vinland) manzilgohlar tashkil etilgan. Janubiy Yutlandiyadagi Xedebyu manzilgohi muhim savdo markaziga aylangan.

Danlar yurishlarining asosiy yo‘nalishlari Buyuk Britaniya va Fransiya bo‘lgan. Daniya hukmdori Gudfred quyidagi hukmdorga qarshi urushgan: Buyuk Karl. Konung Yutlandiyalik Ryorikni ayrim tarixchilar Ryurik, rus knyazlari sulolasi asoschisi bilan bir shaxs deb hisoblaydi. Konung Ragnar Lodbrok quyidagi shaharning zabt etilishi bilan bog‘lanadi — Parij; boshqa bir viking — Rollon muvaffaqiyatli yurishdan so‘ng Fransiya shimolidagi yerlarni feod sifatida olgan va birinchi Normandiya gersogiga aylangan. IX asr oxirida daniyaliklar Angliyaga bostirib kirib, Shimoli-sharqiy Angliyaning katta hududlarini zabt etgan. Qirol Buyuk Knud 1028-yilga kelib Daniya, Norvegiya va Angliyani o‘z hokimiyati ostida birlashtirgan. Ammo uning davlati 1035-yildagi vafotidan bir necha yil o‘tib parchalanib ketgan. 1086-yilda Avliyo Knud IV — Buyuk Knudning nabirasi o‘ldirilgan. Daniyada ichki urushlar boshlanib, XII asr o‘rtalarigacha davom etgan.

Daniyaning xristianlashtirilishi VIII asrda boshlanib, missionerlar Villibrord va Ansgar faoliyati bilan bog‘liq. 960-yillarda qirol Xarald I Ko‘ktish xristianlikni qabul qilib, bu dinni davlat dini deb eʼlon qilgan. 1104-yilda Lundda arxiyepiskoplik tashkil etilgan. XI asrdan boshlab Daniyada feodal munosabatlar shakllangan: urug‘ zodagonlari o‘rnini xizmat evaziga yer oladigan qirolga yaqin kishilar egallagan.

O‘rta asrlar va Reformatsiya

1157-yilda Buyuk Valdemar I qirol bo‘lib, ichki nizolar davri tugagan. U, o‘g‘li Knud VI va nabirasi Valdemar II bosib olgan: Pomeraniyani, Meklenburgni va Golshteynni egallab, mamlakat hududini Boltiq dengizining janubiy sohili hisobiga kengaytirgan. 1241-yilda Valdemar II davrida Daniya huquqi (Yutlandiya qonuni deb ataladigan qonunlar majmuasi) kodifikatsiya qilingan.

XIII asr o‘rtalaridan boshlab monarx qirol hokimiyatini cheklashga intilgan zodagonlarga tez-tez qarshi turishga majbur bo‘lgan. Erik V 1282-yilda qirol hokimiyatini cheklovchi xartiyani imzolagan, biroq oradan to‘rt yil o‘tib o‘ldirilgan. Erik VI olib borgan faol hududiy kengayish siyosati natijasida qirol xazinasi shu qadar bo‘shab qolganki, uning ukasi va vorisi Kristofer II yerlarning katta qismini nemis va shved feodallariga garovga qo‘yishga majbur bo‘lgan. U vafot etgach, Daniya monarxiyasi 8 yilga tugatilgan. Uni Kristofer II ning o‘g‘li Valdemar IV Atterdag tiklagan. Yangi qirol danexof (vakillik organi)ni chaqirib, «Yer tinchligi» deb atalgan bitimni qabul qilgan. Unga ko‘ra, tabaqalar qirolga bo‘ysunishi, qirol esa qonunlarga rioya qilib mamlakatni boshqarishi lozim edi.

Kalmar uniyasi, taxminan 1500-yilda

Valdemar IV ning qizi Margrete Norvegiya qiroli Xokon VI ga turmushga chiqqan. U 1380-yilda vafot etgach, ikki monarxiya birlashgan. 1397-yilda Margrete Shvetsiya taxtiga ham saylangan. Bu ittifoq Kalmar uniyasi deb atalgan va unga Daniya boshchilik qilgan. Natijada butun Skandinaviya Daniya toji hukmronligi ostiga o‘tgan. Biroq ittifoq mustahkam bo‘lmagan va aʼzo davlatlar o‘rtasida harbiy to‘qnashuvlar yuz berib turgan. 1433-yildan qirol qarorgohi Kopengagen.

bo‘lgan. XV—XVI asrlarda hokimiyat Rigsrod (Qirollik kengashi) qo‘lida bo‘lgan. Rigsrod qirolni saylagan; 1448-yildan boshlab qirollar Oldenburg sulolasi vakillari orasidan tanlangan. 1468-yildan Tabaqalar vakillari majlisi — rigsdaga saylovlar o‘tkazilgan. Uning tarkibiga zodagonlar, ruhoniylar, shaharliklar va erkin dehqonlar vakillari kirgan. Biroq majlisning vakolatlari katta bo‘lmagan. 1523-yilda qirol Kristian II taxtdan ag‘darilib, surgun qilingan, uning amakisi Frederik I taxtga chiqqan. Tartibsizliklar Shvetsiyada Kalmar uniyasiga qarshi qo‘zg‘olon bilan bir vaqtga to‘g‘ri kelgan. 1523-yilda Gustav Eriksson Vaza yurish qilib, Stokgolmni egallab, Gustav I nomi bilan toj kiygan. Kalmar uniyasi tugatilgan.

Kristian III

Daniyada lyuteranlikning tarqalishida Lyuterning safdoshi Xans Tausen hal qiluvchi rol o‘ynagan. Uni lyuteranlikka xayrixoh bo‘lgani taxmin qilinadigan Frederik I qo‘llab-quvvatlagan. Katolik cherkovi foydasiga ko‘proq soliq to‘lagan quyi tabaqalar orasida lyuteranlik mashhur bo‘lib, Daniyaning bir qator hududlarida g‘alayonlarga sabab bo‘lgan. Rigsdag qirolni isyonlarni bostirishda yetarlicha qatʼiyat ko‘rsatmaganlikda ayblagan. Bunga javoban Frederik I masala kelgusida chaqirilishi rejalashtirilgan kengashda ko‘rib chiqilguncha har bir fuqaro o‘z dinini tanlash huquqiga ega ekanini eʼlon qilgan. 1530-yilda o‘tkazilgan ochiq munozarada Tausen katolik ruhoniylari ustidan yaqqol g‘alaba qozongan. 1533-yilda Frederik I vafotidan keyin katoliklarni qo‘llovchi Rigsrod yangi qirol saylamay, oligarxik boshqaruv o‘rnatgan. Malmyo va Kopengagenda qo‘zg‘olon ko‘targan shaharliklar hokimiyatni egallagan. Keyingi uch yil tarixshunoslikda «Graflar nizosi» nomi bilan maʼlum. Qo‘zg‘olonchilar surgundagi Kristian II ni yordamga chaqirgan. Shu sababli zodagonlar va ruhoniylar Frederikning o‘g‘li Kristian III ni qirol etib saylashga majbur bo‘lgan. U kelgusidagi diniy siyosat haqida noaniq bayonotlar bergan. 6-avgust 1536-yilda Kristian III Kopengagenni egallagan. Qirol sifatida hokimiyatini mustahkamlagach, cherkov yerlarini dunyoviylashtirish siyosatini amalga oshirib, fuqarolar urushini boshlashda aybdor deb topilgan katolik yepiskoplarini hibsga olgan. 30-oktabrda Daniyada Reformatsiyani rasman tasdiqlovchi qonun qabul qilingan.

Yangi davr

Daniya—Shvetsiya urushi, 1675—1679

1563-yilda Daniya qiroli Frederik II Shvetsiyaga qarshi Shimoliy yetti yillik urushni boshlagan. XIX asrgacha ikki mamlakat o‘rtasida mintaqadagi ustunlik uchun yana bir nechta urush bo‘lib o‘tgan. Keyingi yillarda Frederik II ilm-fan va sanʼat homiysi sifatida mashhur bo‘lgan. 1576-yilda u astronom Tixo Bragega Ven orolini bergan va Uraniborg rasadxonasini qurish uchun mablag‘ ajratgan. Frederik III davrida Daniya mutlaq monarxiyaga aylangan: Rigsrod va Rigsdag tugatilgan, monarxiya merosiy deb eʼlon qilingan, davlat lavozimlariga nafaqat zodagonlar, balki shaharliklar tabaqasi vakillari ham tayinlana boshlagan. Harbiy islohot o‘tkazilib, majburiy harbiy xizmat joriy etilgan. 1662-yilda armiya xarajatlari 1602-yilga nisbatan 40 baravar oshgan. Ammo dehqonlar harbiy safarbarlikdan bo‘yin tovlagani sababli 1680-yilda yollanma armiya qayta tiklangan. 1671-yilda «Martabalar jadvali» joriy qilingan. Keyinchalik Pyotr I uning asosida Rossiyada shunga o‘xshash hujjat. Frederikning vorisi Kristian V davrida kodifikatsiya Daniya qonunchiligi bo‘yicha o‘tkazilgan. XVII asr oxirida Daniyada dastlabki qirollik va xususiy manufakturalar.

XVIII asrda hukmronlik qilgan Kristian VII aqli zaif qirol deb hisoblanadi. Uning davrida qirolicha xizmatga Iogann Struenzeni jalb qilgan. U hokimiyatga erishib, vazir bo‘lgan (aytilishicha, qirolichaning maʼshug‘i ham bo‘lgan), ijobiy islohotlar o‘tkazib, xalq hayotini yaxshilagan, biroq zodagonlar huquqlarini cheklagan. Bundan norozi aristokratlar fitnasi natijasida u qatl etilgan, islohotlarning bir qismi bekor qilingan. 1788-yilda Daniyada krepostnoylik qoldiqlari butunlay tugatilgan.

XVIII asr oxiri — XIX asr boshlarida Daniya Rossiya imperiyasi tashabbusi bilan tuzilgan qurolli betaraflik ittifoqi tarkibida bo‘lgan. Ittifoq 1801-yilda ingliz floti bilan dengiz jangidagi mag‘lubiyatdan so‘ng tarqalgan. 1807-yilda Daniya qitʼa blokadasiga qo‘shilgan, bu Angliya—Daniya urushiga sabab bo‘lgan. Qirol Frederik VI ham qatnashgan: Napoleon urushlarida u Fransiya tomonida bo‘lgan. 1813—1814-yillardagi harbiy yurish davomida Shvetsiya qo‘shinlari janubdan Daniyaga bostirib kirib, Daniya armiyasini tor-mor qilgan. Kil tinchlik shartnomalari va Vena kongressi natijalariga ko‘ra, Daniya Norvegiyani Shvetsiyaga, Gelgoland orolini esa Buyuk Britaniyaga bergan. Shu bilan birga, Daniya o‘z tarkibida Islandiyani, Grenlandiyani, Farer orollarini va Shlezvig-Golshteyn gersogligini saqlab qolgan.

Taʼsis majlisi yig‘ilishi, 28-oktabr 1848-yil, K. Xansen

XIX asrning birinchi yarmida monarxlar bir qator liberal islohotlar o‘tkazgan. 1848-yilda Frederik VII taʼsis majlisini chaqirib, u Daniya konstitutsiyasini ishlab chiqqan. Konstitutsiya ikki palatali parlament (Rigsdag) va qirol oldida masʼul hukumatni nazarda tutgan. Quyi palata — Folketing — 30 yoshdan oshgan barcha erkaklar qatnasha oladigan to‘g‘ridan-to‘g‘ri saylovlar orqali, yuqori palata — Landsting — ko‘p bosqichli saylovlar orqali shakllangan. XIX asrning birinchi yarmi «Daniyaning oltin davri» deb ham ataladi, chunki o‘sha paytda mamlakatda bir qator taniqli madaniyat va ilm-fan namoyandalari, jumladan, haykaltarosh Bertel Torvaldsen, rassomlar Kristoffer Vilgelm Ekkersberg va Kristen Kyobke, fizik Xans Kristian Ersted, faylasuf Syoren Kyerkyegor, yozuvchi Xans Kristian Andersen.

Natijada Prussiya bilan urush (1864-yil) tufayli Daniya Shlezvig, Golshteyn va Saksen-Lauenburgdan ayrilgan.

XIX asrning 2-yarmida Daniyada ko‘ppartiyaviy tizim shakllangan. Eng taʼsirli partiyalar liberal Venstre va konservativ Xyoyre bo‘lgan. 1871-yilda Daniya Sotsial-demokratik partiyasi.

XX va XXI asrlar

1901-yildan Daniyada parlamentarizm tizimi shakllana boshladi: qirol bosh vazir va bir necha muhim vazirni tayinladi, hukumatning qolgan qismini esa saylovda g‘alaba qozongan Venstre deputatlari tuzdi.

Kopengagendagi ish tashlash, 1944-yil

Daniya BMT (24-oktabr 1945-yil) va NATO (4-aprel 1949-yil) asoschilaridan bo‘lgan. Mamlakat urushdan keyin qayta tiklanishida AQSH moliyaviy yordami — 350 mln dollar — muhim rol o‘ynagan. 1953-yilda hozir ham amal qilayotgan konstitutsiya qabul qilindi. U ikki palatali parlamentni bir palataliga almashtirdi va ayollarning taxtni meros qilib olishiga ruxsat berdi.

1948-yilda Farer orollarida, 1979-yilda esa Grenlandiyada o‘zini o‘zi boshqarish joriy etildi. 1961-yilda Daniyaning Yevropa iqtisodiy hamjamiyatiga qo‘shilishi yuzasidan muzokaralar boshlandi. Ular 1963-yilda to‘xtatildi, 1969-yilda qayta boshlandi va 1972-yilda shartnoma imzolanishi bilan yakunlandi. Referendumda mamlakat aholisi qo‘shilishni maʼqulladi va 1-yanvar 1973-yildan Daniya Yevropa iqtisodiy hamjamiyatiga aʼzo bo‘ldi. 1973-yilgi neft inqirozi Daniya iqtisodiyotiga zarba berdi. Natijada ichki siyosiy beqarorlik yuzaga keldi: keyingi o‘n yil ichida birorta partiya uzoq muddatli hukumat koalitsiyasini tuza olmadi. Advokat Mogens Glistrup. 1982-yilda bosh vazir etib Poul Shlyuter — Konservativ xalq partiyasi vakili tayinlandi. U 1993-yilgacha bosh vazir bo‘lib ishladi va inqiroz oqibatlarini bartaraf etishga qaratilgan islohotlarni amalga oshirdi. Biroq iqtisodiy o‘sish faqat 1990-yillar boshida Daniya neftni Shimoliy dengizda qazib ola boshlaganida tiklandi. Shlyuter Daniyaning Yagona Yevropa aktiga qo‘shilishini qo‘llab-quvvatlagan. Parlament aktni ratifikatsiya qilishni rad etgach, Daniyada referendum o‘tkazildi va ko‘pchilik ratifikatsiyani maʼqulladi. 1989-yilda Daniya dunyoda birinchi bo‘lib bir jinsli juftliklarga rasmiy ittifoq tuzish huquqini tan oldi (2012-yilda nikoh tengligi to‘g‘risidagi qonun).

2019-yilda Sotsial-demokratik partiya yetakchisi Mette Frederiksen navbatdagi parlament saylovida g‘alaba qozonib, Daniya bosh vaziri bo‘ldi.

2022-yil iyun oyida nizo hal etildi — Xans oroli borasida Daniya bilan Kanada o‘rtasidagi bahs. Tomonlar orolni shimoldan janubga kesib o‘tuvchi tabiiy jarlik bo‘ylab bo‘lishga kelishib oldi. Daniyaga orolning taxminan 60 % i (sharqiy qismi), Kanadaga esa 40 % i (g‘arbiy qismi) tegdi. Shimoliy qirg‘oqdagi ko‘rfaz, orolga tushish mumkin bo‘lgan yagona joy, umumiy foydalanishda qoldi.

Davlat va siyosiy tuzilishi

Daniyaning davlat boshqaruvi — konstitutsiyaviy monarxiya. 5-iyun 1953-yilda qabul qilingan konstitutsiyaga ko‘ra, davlat boshlig‘i qirol hisoblanadi; 2024-yil yanvaridan buyon bu lavozimda Frederik X — Shlezvig—Golshteyn—Zonderburg—Glyuksburg sulolasi vakili turibdi. Qirol qonun chiqaruvchi hokimiyatni bir palatali parlament — Folketing bilan birgalikda amalga oshiradi.

Daniya qiroli Frederik X

Davlat boshlig‘i

Davlat boshlig‘i — qirol (yoki qirolicha) bo‘lib, u oliy hokimiyatni o‘zi tayinlaydigan hukumat orqali amalga oshiradi: bosh vazir tavsiyasi, parlament raisi yoki parlament fraksiyalari rahbarlari taklifiga binoan bosh vazir va vazirlarni tayinlaydi hamda lavozimidan ozod etadi, parlamentni tarqatib yuborish huquqiga ega.

Qirol (qirolicha) Daniya qurolli kuchlarining oliy bosh qo‘mondoni va rasmiy davlat cherkovining rahbaridir.

Folketing

Parlament

Qonun chiqaruvchi oliy organ — mamlakat fuqarolari tomonidan 4 yilga saylanadigan bir palatali parlament (Folketing). Parlament 179 aʼzodan iborat. Ularning 135 nafari umumiy saylov huquqi asosida 23 saylov okrugida proporsional tizim bo‘yicha saylanadi; 40 ta o‘rin (qo‘shimcha o‘rinlar deb ataladi) okruglarda yetarli ovoz olmagan nomzodlarga taqsimlanadi. Folketingning 2 aʼzosi Farer orollaridan, yana 2 nafari Grenlandiyadan saylanadi.

Ijro etuvchi hokimiyat

Ijro etuvchi hokimiyatni qirol hukumat (regering; vazirlar kengashi (ministerråd)) orqali amalga oshiradi. Hukumat 1971-yildan buyon 19 aʼzodan iborat bo‘lib, unga bosh vazir rahbarlik qiladi.

Hukumat Folketing oldida masʼuldir. Barcha vazirlar yig‘ilishi Davlat kengashini (Statsrådet) tashkil etadi. Unda qirol va taxt vorisi ham qatnashib, eng muhim qonun loyihalari va hukumat tadbirlari muhokama qilinadi. Daniyaning har bir amtiga (hududiy birlikka) qirol tayinlaydigan amtmann rahbarlik qiladi; saylanadigan kengash ham mavjud. Qishloq kommunalarida saylangan rais boshchiligidagi kengashlar, shaharlarda esa burgomistr boshchiligidagi shahar kengashlari saylanadi.

Sud tizimi

Huquqni muhofaza qiluvchi organlar

Daniyada huquqni muhofaza qilish va jazoni ijro etish muassasalarining asosiy qismi Daniya Adliya vazirligi tasarrufida. Jamoat tartibini saqlash va jinoyatlarni tergov qilishni yagona milliy Daniya politsiya xizmati (dan. Politiet), uning tarkibiga Daniyaning o‘zidagi 12 ta politsiya okrugi, shuningdek, Farer orollarida va Grenlandiyada joylashgan ikkita avtonom okrug hamda Maxsus jinoyatlar milliy bo‘limi (NSK) ham kiradi. Bo‘lim 2022-yilda uyushgan, iqtisodiy va kiberjinoyatlarga qarshi kurashish uchun tashkil etilgan.

Jinoiy taʼqibni amalga oshirish va sudda davlat ayblovini qo‘llab-quvvatlash vazifasi Daniya prokuraturasi (dan. Anklagemyndigheden zimmasida. U Bosh prokuror (dan. Rigsadvokaten) boshchiligidagi uch pog‘onali tuzilmaga ega. Kontrrazvedka va ichki xavfsizlik uchun Politsiya razvedka xizmati (PET), tashqi va harbiy razvedka uchun esa Mudofaa vazirligi huzuridagi Harbiy razvedka xizmati (FE) masʼul. Jinoiy jazolarni ijro etish Qamoqxonalar va probatsiya xizmati (dan. Kriminalforsorgen zimmasiga yuklatilgan, politsiya xodimlari faoliyati ustidan mustaqil nazoratni esa avtonom DUP boshqarmasi.

amalga oshiradi. Sud tizimi tarkibiga Oliy sud (Daniya Oliy sudi; 1661-yilgacha — Retterting (dan. rettertinget)), apellyatsiya instansiyasi sifatidagi (Yutlandiya va orollar uchun) 2 ta yer sudi (landsret[dan.]; 1919-yilgacha — yer oliy sudlari, landsoverret[dan.]; 1805-yilgacha — landstinglar) hamda mahalliy sudlar — byuretlar[dan.] (XIX asrgacha — byutinglar[dan.]) va geredstinglar[dan.].

kiradi. Sud tizimining eng yuqori bo‘g‘ini — 1661-yilda tashkil etilgan Kopengagendagi Oliy sud. U rais boshchiligidagi 15 sudyadan iborat. Oliy sud quyi sudlar qarorlari ustidan shikoyatlarni kamida besh nafar sudyadan iborat ikkita hayʼatdan birida ko‘rib chiqadi. Istisno hollarda Oliy sud plenumi chaqiriladi. Mansabdor shaxslarning jinoyatlarini ko‘rib chiqish uchun Oliy sud sudyalari Folketing tayinlagan 15 aʼzo bilan birgalikda Davlat sudini (dan. Rigsret) tashkil etadi. Savdo sudlovidagi oliy instansiya — Dengiz va savdo sudi (dan. Sø- og Handelsretten).

). Oliy sudning eng katta ish stajiga ega aʼzolari va Folketing tomonidan 6 yilga maxsus saylangan sudyalar davlatga xiyonatda ayblangan vazirlar ishlarini ko‘ruvchi Davlat sudini tashkil qiladi.

Advokatura

Daniya Oliy sudi binosi (dan. Højesteret) Kopengagenda. Bu sudda qatnashish uchun advokat maxsus ruxsatga ega bo‘lishi kerak

Daniyada advokat (dan. advokat maqomi qonun bilan qatʼiy himoyalangan. Kasb tabaqaviy sud vakillaridan Daniya advokatlar palatasi (dan. Advokatsamfundet nazorati ostidagi o‘zini o‘zi boshqaruvchi yagona uyushmaga aylangan. Oddiy huquqshunoslardan (dan. jurist) farqli ravishda, faqat litsenziyali advokatlar sudlarda vakillik qilish uchun mutlaq huquqqa ega bo‘lib, alohida protsessual imtiyozlardan foydalanadi.

Advokatning dastlabki maqomi shahar sudlarida (dan. byret) shaxslar nomidan vakillik qilish huquqini beradi. Yuqori sudlarda (dan. Landsret) va Dengiz va savdo sudida (dan. Sø- og Handelsretten) qatnashish uchun advokat sud ishlarini yuritish bo‘yicha maxsus amaliy imtihon (dan. møderetsprøve) topshirishi, Oliy sudda (dan. Højesteret) qatnashish uchun esa Yuqori sudda kamida 5 yil amaliy ish tajribasiga ega bo‘lishi kerak.

Advokatlarga qatʼiy advokatlik siri, manfaatlar to‘qnashuviga yo‘l qo‘ymaslik, kasbiy javobgarlikni majburiy sug‘urtalash va har yili malaka oshirish talablari tatbiq etiladi. Qoidalarga rioya etilishini Palata kengashi (dan. Advokatrådet) nazorat qiladi. Xulq-atvor yoki xizmat haqi yuzasidan shikoyatlarni mustaqil Intizom kengashi (dan. Advokatnævnet) ko‘rib chiqib, ogohlantirish berishi, jarima solishi yoki advokatlik maqomidan mahrum qilishi mumkin.

Prokuratura

Daniya prokuraturasi (dan. Anklagemyndigheden) — politsiya tergovi materiallari asosida Daniya sudlarida jinoiy taʼqibni amalga oshiruvchi va davlat ayblovini qo‘llab-quvvatlovchi davlat organi. Uning faoliyati Odil sudlov to‘g‘risidagi qonun (dan. Retsplejeloven, 10-bob) bilan tartibga solinadi. Prokuratura Daniya Adliya vazirligi.

tarkibiga kiradi. Daniya Bosh prokuraturasi joylashgan Kopengagendagi bino (Frederiksxolms-Kanal, 16)

Prokuratura tizimi uch pog‘onadan iborat:

  1. Oliy pog‘ona — Bosh prokuror (dan. Rigsadvokaturen) boshchiligidagi Bosh prokuratura (dan. Rigsadvokaten). Bosh prokuror idoraning umumiy faoliyatiga rahbarlik qiladi va Daniya Oliy sudida.
  2. davlat ayblovini qo‘llab-quvvatlaydi. Mintaqaviy pog‘ona — yuqori sudlar (dan. Statsadvokaterne) qoshidagi uchta mintaqaviy prokuratura (dan. Landsret). Ular politsiya faoliyati, shikoyatlar va kompensatsiya masalalarini nazorat qiladi: Viborg prokuraturasi (G‘arbiy Daniya), Kopengagen prokuraturasi (Sharqiy Daniya, Grenlandiya va Farer orollari), shuningdek, Maxsus jinoyatlar prokuraturasi (dan. Statsadvokaten for Særlig Kriminalitet, SSK). So‘nggisi 1-yanvar 2022-yilda murakkab uyushgan, iqtisodiy va kiberjinoyatlarga qarshi kurash islohoti doirasida Maxsus jinoyatlar milliy tezkor-tergov bo‘limi (dan. National enhed for Særlig Kriminalitet, NSK) bilan bir vaqtda tashkil etilgan. Milliy bo‘lim avvalgi ixtisoslashgan tuzilmalarni (jumladan, SØIK).
  3. ) birlashtirgan. Mahalliy pog‘ona — Daniyaning 12 ta politsiya okrugi (shuningdek, Grenlandiya va Farer orollari politsiyasi) tarkibidagi prokuratura bo‘limlari, tuman sudlarida (dan. Byret).

) davlat ayblovini qo‘llab-quvvatlaydi. Prokuraturaning asosiy vazifalari politsiya tergovining va protsessual majburlov choralarining (masalan, suhbatlarni tinglash) qonuniyligini nazorat qilish, jinoyat protsessida fuqarolar huquqlarini himoya qilish, shuningdek, jinoyat qonunchiligini ishlab chiqishda qatnashishdan iborat. Odil sudlov to‘g‘risidagi qonunga ko‘ra, prokuror lavozimiga daʼvogar Daniya universitetining huquq magistri darajasiga (dan. cand.jur.) ega bo‘lishi shart.

Siyosiy partiyalar

O‘ng qanot

Markaziy o‘ng partiyalar

Markazchi partiyalar

Markaziy so‘l partiyalar

So‘l partiyalar

O‘ta so‘l partiyalar

Kasaba uyushmalari

Eng yirik kasaba uyushmalari markazi — Daniya kasaba uyushmalari markaziy tashkiloti (Landsorganisationen i Danmark).

Qurolli kuchlar

2005-yilda mudofaa xarajatlari Daniya byudjetining 3 % ini tashkil etgan. Daniya qurolli kuchlari (Forsvaret) tarkibiga quruqlik qo‘shinlari (Hæren), Daniya harbiy-dengiz floti (Danske Marine) va harbiy-havo kuchlari (Danske Flyvevåben), shuningdek, harbiylashtirilgan ko‘ngillilar tashkiloti — Xemvern (Hjemmeværnet) kiradi. 2006-yilda uning aʼzolari soni taxminan 59 000 kishi bo‘lgan (politsiya hisobga olinmagan). Oliy bosh qo‘mondon monarx, qurolli kuchlarga bevosita rahbarlik qiluvchi esa mudofaa vaziridir. Daniyada majburiy harbiy xizmat mavjud; xizmat muddati 4—10 oy. Biroq o‘rinlarning aksariyatini ko‘ngillilar egallagani (96,9 % 2015-yilda) sababli amalda xizmatga chaqiriladiganlar qurʼa orqali aniqlanadi.

Tashqi siyosat

Daniya tashqi siyosati to‘rt asosiy tayanchga ega: BMT, NATO, Yevropa Ittifoqi va Shimoliy Yevropa davlatlari bilan hamkorlik. Daniya ko‘plab xalqaro tashkilotlar, jumladan, YXHT, Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot tashkiloti, Yevropa Kengashi, Jahon savdo tashkiloti, Shimoliy Kengash.

aʼzosidir. Daniya Yevropa integratsiyasi jarayonlarida ehtiyotkor qatnashadigan davlat sifatida tanilgan. Masalan, Maastrixt shartnomasiga qo‘shilish ikkinchi referendumdagina maʼqullangan, chunki Yevropa Ittifoqining boshqa aʼzolari Daniyani yagona valyuta, yagona fuqarolik va umumiy xavfsizlik tizimidagi ishtirok kabi bir qator majburiyatlardan ozod qilishga rozi bo‘lgan. Shu bilan birga, Yevropa Ittifoqi Kengashiga raislik qilgan Daniya 2002-yilda YI kengayishi bo‘yicha muzokaralarda muhim rol o‘ynagan. Muzokaralar o‘nta yangi aʼzoning qabul qilinishi bilan 2004-yilda yakunlandi.

2014-yilda Daniya Yevropa Ittifoqining Rossiyaga qarshi sanksiyalariga qo‘shildi. Daniya tashqi ishlar vaziri Martin Lidegor: «Biz bosib olingan hududlar maqomini qonuniylashtirishga yo‘l qo‘ymaslik uchun kurashamiz», dedi. Keyinchalik Daniyaning Ukrainadagi elchisi Merete Yul shunday dedi: «Hozir sanksiyalar Rossiyaga taʼsir ko‘rsatishning yagona vositasi, shuning uchun Rossiya Federatsiyasi tegishli tarzda harakat qila boshlagandan keyingina ular bekor qilinadi».

Vladimir Groysman va Lars Lyokke Rasmussen

2015-yil martda Rossiya va Daniya o‘rtasida katta siyosiy mojaro kelib chiqdi. Rossiyaning Daniyadagi elchisi Mixail Vanin «Jyllands-Posten» gazetasiga bergan intervyusida Kopengagenning NATO raketaga qarshi mudofaa tizimiga qo‘shilishi Moskva tomonidan tahdid sifatida qabul qilinishini va «agar bu sodir bo‘lsa, Daniya harbiy kemalari Rossiya yadroviy raketalari uchun nishonga aylanishini» ogohlantirdi.

2016-yil boshida Daniya vakillarining Rossiya haqidagi bayonotlari ohangi ancha o‘zgardi. Jumladan, Daniya tashqi ishlar vaziri Kristian Yensen Ukrainada islohotlar amalga oshirilmayotgani Rossiyaga qarshi sanksiyalar bekor qilinishi bilan qanday bog‘liq ekanini tushuntirdi. Uning so‘zlariga ko‘ra, Ukraina islohotlarni kechiktirishda davom etsa, G‘arbning Rossiyaga qarshi sanksiyalari bekor qilinishi mumkin. «Agar Ukraina Minsk jarayoni bilan bog‘liq islohotlarni amalga oshirmasa, Yevropaning Rossiyaga qarshi sanksiyalar masalasida yakdil bo‘lishi juda qiyinlashadi»..

Mette Frederiksen va Donald Tramp

2016-yil martda Daniyaning Rossiyadagi elchisi Tomas Vinkler BusinessLife.Today nashriga bergan intervyusida ikki mamlakat o‘rtasidagi munosabatlarni quyidagicha taʼrifladi: «Kundalik diplomatik munosabatlar haqida gapiradigan bo‘lsak, biz barcha siyosiy nozikliklarni hisobga olgan holda o‘z faoliyatimizni professional tarzda olib boramiz. Tashqi ishlar vazirimiz aytganidek, Rossiya bilan munosabatlarda ikki yo‘nalishli siyosat yuritamiz: bir tomondan, Rossiya Federatsiyasining fikrimizcha amalga oshirmasligi kerak bo‘lgan harakatlariga munosabat bildiramiz, boshqa tomondan esa munosabatlarimizda umumiy manfaat nuqtalarini topish uchun muloqotni davom ettiramiz»..

Suhbat davomida elchi Rossiya Federatsiyasi bilan hamkorlikning asosiy yo‘nalishlarini ham belgiladi: «Biz rejalashtirayotgan ishlarning uch yo‘nalishini alohida taʼkidlagan bo‘lardim. Birinchisi — siyosiy va diplomatik darajadagi muloqotni, jumladan, Ukraina va Suriyadagi inqirozlar yuzasidan suhbatlarni davom ettirish. Ikkinchisi — Daniya va Rossiya umumiy pozitsiyada bo‘lgan soha: terrorizmga qarshi kurash. Uchinchisi — Rossiyada Daniya biznesini hamda boshqa faoliyat turlarini, xususan, katta tajribamiz bo‘lgan madaniyat sohasidagi hamkorlikni rivojlantirish»..

Maʼmuriy bo‘linishi

Daniya va uning avtonom hududlari
Daniya mintaqalari

1-yanvar 2007-yilgacha Daniya hududi 14 ta maʼmuriy birlik — amtga bo‘lingan bo‘lib, ularga amt kommunalari (dan. amtskommune) mos kelgan. Amt kommunalari savdo shaharlari kommunalari (dan. købstadskommune) va cherkov jamoasi kommunalari (dan. sognekommune)ga bo‘lingan. 2007-yilgi munitsipal islohot natijasida amtlar 5 ta yirik maʼmuriy mintaqaga aylantirildi: Xovedstaden, Zelandiya (yoki Selandiya), Shimoliy Yutlandiya, Markaziy Yutlandiya va Janubiy Daniya. Har bir mintaqa o‘z navbatida shaharlar va kommunalardan (dan. Kommune iborat; shaharlar shahar okruglariga (dan. bydel).

) bo‘linishi mumkin. Mintaqalardagi vakillik organlari — mintaqaviy kengashlar (dan. regionsråd) bo‘lib, ular aholi tomonidan saylanadi. Ijro etuvchi hokimiyatni esa mintaqaviy kengash raislari (dan. regionsrådsformand) amalga oshiradi; ular mintaqaviy kengashlar tomonidan saylanadi.

Poytaxtdagi vakillik organi — fuqarolar vakillari kengashi (dan. borgerrepræsentation)) bo‘lib, aholi tomonidan saylanadi. Poytaxtda ijro etuvchi hokimiyatni bosh burgomistr amalga oshiradi; u fuqarolar vakillari kengashi tomonidan saylanadi.

Shaharlardagi vakillik organlari — aholi tomonidan saylanadigan shahar kengashlari (dan. byråd). Ijro etuvchi hokimiyatni burgomistrlar (baʼzi shaharlarda magistratlar (dan. magistrat)) amalga oshiradi. Magistratlar burgomistr va ratmanlardan (dan. rådmand) iborat bo‘lib, shahar kengashlari tomonidan saylanadi.

Kommunalardagi vakillik organlari — kommunal boshqaruv kengashlari (dan. kommunalbestyrelse), 1970-yilgacha — cherkov jamoalari kengashlari (dan. sogneråd)) bo‘lib, aholi tomonidan saylanadi. Kommunalarda ijro etuvchi hokimiyatni jamoa kengashlari tomonidan saylanadigan burgomistrlar amalga oshiradi.

Shahar okruglaridagi vakillik organlari — shahar okruglari kengashlari (dan. bydelsråd)).

. 2006-yilgacha amtlar mavjud bo‘lgan; ularning vakillik organlari — aholi saylaydigan amt kengashlari (amtsråd), ijro organlari — amt kengashlari saylaydigan amt burgomistrlari (amtsborgmester), markaziy hokimiyat vakillari esa amtmannlar (amtmand).

) bo‘lgan. 2007-yilgacha mamlakatda 270 ta munitsipalitet mavjud edi. Islohot natijasida ular yiriklashtirilib, soni 98 taga kamaytirildi, munitsipalitet aholisining o‘rtacha soni esa 55 000 kishini tashkil etdi. Ertholmen arxipelagi alohida maqomga ega: u hech qaysi mintaqa yoki munitsipalitet tarkibiga kirmaydi va Daniya Mudofaa vazirligi tomonidan boshqariladi.

Farer orollari va Grenlandiya avtonomiya huquqiga hamda o‘z qonun chiqaruvchi organlari — Lyogting va Landstingga ega. Farer orollarida markaziy hokimiyat tashqi siyosat, mudofaa, pul-kredit siyosati, politsiya va sud tizimini tartibga soladi. Grenlandiyaning avtonomiyasi uzoq vaqt shunga o‘xshash bo‘lgan, biroq 2008-yilgi referendumda uning vakolatlari yanada kengaytirildi.

Iqtisodiyoti

Umumiy tavsif

2017-yil holatiga ko‘ra, Daniyada o‘rtacha oylik ish haqi 38 596 kr (€5169,86; soliqlar ushlanmasidan oldin) va 24 315 kr (€3256,87; soliqlardan keyin)ni tashkil etgan.

Afzalliklari: past inflyatsiya (2,4 %) va ishsizlik (5 %). To‘lov balansining katta profitsiti (2004-yilda 4,14 mlrd AQSH dollari). Gaz va neft zaxiralari. Kuchli va daromadli yuqori texnologiyali ishlab chiqarish. Yuqori malakali ishchi kuchi.

Kamchiliklari: yuqori soliqlar. Yuqori ish haqi va kuchli krona tufayli raqobatbardoshlikning pasayishi.

Daniya yuqori darajada rivojlangan sanoat-agrar mamlakat. Milliy daromadda sanoatning ulushi 40 % dan ortiq. Aholi jon boshiga tashqi savdo aylanmasi bo‘yicha dunyoda birinchi o‘rinni egallaydi.

Konstruktor kubiklari — Lego. Ishlab chiqaruvchi kompaniya: Lego Group

Eksportning asosiy tovarlari: mashinasozlik mahsulotlari, go‘sht va go‘sht mahsulotlari, sut mahsulotlari, baliq, dori vositalari, mebel.

Yetakchi tarmoqlar: metallga ishlov berish, mashinasozlik (ayniqsa, elektrotexnika va radioelektronika), oziq-ovqat, kimyo, selluloza-qog‘oz, to‘qimachilik sanoati. Qishloq xo‘jaligida go‘sht-sut yo‘nalishidagi chorvachilik.

yetakchi o‘rinda turadi. Daniya cho‘chqalar soni bo‘yicha dunyoda 7-o‘rinda — 25 mln bosh; shundan 87 % i eksport qilinadi.

2009-yilgi hisobotda Yevropa statistika agentligi «Eurostat» tahlilchilari Daniyani eng qimmat mamlakat deb atagan: bu yerda yashash xarajatlari Yevropa o‘rtacha ko‘rsatkichidan 41 % yuqori bo‘lgan.

Valyuta

Daniya Yevrozona tarkibiga kirmaydi va o‘z pul birligi — Daniya kronasiga ega. 2000-yilda Daniyada yevroga o‘tish masalasida referendum bo‘lib o‘tdi, ammo aholining 53 % i qarshi, 47 % i tarafdor bo‘ldi. Shunga qaramay, Daniya Yevropa valyuta ittifoqi tavsiyalariga amal qiladi va milliy iqtisodiyotning Maastrixt mezonlariga. mos kelishini taʼminlaydi. Daniya Milliy banki

kronaning yevroga nisbatan qatʼiy belgilangan almashuv kursini saqlab turadi. Farer orollarida Daniya kronasidan tashqari mahalliy valyuta — Farer kronasi ham muomalada. Grenlandiyada yangi valyuta kiritish rejalashtirilgan: Grenlandiya kronasi. Biroq bu taklif rad etilgan.

Sanoat va energetika

Ilgari poytaxt mintaqasida joylashgan ishlab chiqarish quvvatlarining katta qismi mamlakat g‘arbiga — Yutlandiyaning g‘arbiy qismiga va Fyun oroliga ko‘chirilgan. 2005-yilda eksportga chiqarilgan mahsulot ulushi ishlab chiqarilgan mahsulotlarning 58 % ini tashkil etgan.

1972-yildan buyon Daniya neft va gaz konlarini Shimoliy dengizda o‘zlashtirib kelmoqda (jami 19 ta kon). Qazib olingan mahsulotning bir qismi eksport qilinadi. Neftning asosiy xaridorlari Shvetsiya va Niderlandiya, gazniki esa Germaniya va Niderlandiya. . Daniyada ko‘mir qazib olinmaydi, u chet eldan import qilinadi. Asosiy yetkazib beruvchilar — , Janubiy Afrika Respublikasi, Rossiya, Polsha.

Daniya dunyoda qayta tiklanuvchi energiya manbalaridan, ayniqsa shamol energiyasidan foydalanish bo‘yicha yetakchilardan biri. 2011-yilda u qayta tiklanuvchi energiyadan olingan daromadlarning YAIMdagi ulushi bo‘yicha dunyoda birinchi o‘rinda bo‘lgan. Bu ulush 3,1 % yoki 6,5 mlrd yevroni tashkil etgan.

Sanoat mahsulotlari savdosining chorak qismini mashinasozlik tashkil qiladi. «Vestas Wind Systems A/S» kompaniyasi 2009-yilda jahon bozorining taxminan 12,5 % ini egallagan. Uning mahsuloti — shamol generatorlari. Sovitish uskunalarining yirik ishlab chiqaruvchilari «Danfoss A/S» va «Vestfrost A/S» kompaniyalaridir. «GN Store Nord» kompaniyalar guruhi elektron mahsulotlarning yirik ishlab chiqaruvchisi. Xolding tarkibidagi «GN Mobile A/S» va «GN Netkom A/S» kompaniyalari simsiz telekommunikatsiya texnologiyalarining yetakchi ishlab chiquvchilari, «GN ReSound» esa eshitish apparatlarini ishlab chiqish bo‘yicha jahon yetakchilaridan biridir. Daniya sanoatining yetakchi tarmoqlaridan biri uzoq vaqt kemasozlik, ammo so‘nggi yillarda Daniyaning jahon ishlab chiqarishidagi ulushi kamaygan (3 % 1980-yilda, 0,8 % 2004-yilda). «A.P. Moller-Maersk Group» kemasozlik quvvatlariga ega bo‘lib, dunyodagi eng yirik konteyner tashish operatori va uchinchi yirik port operatori hisoblanadi. «A.P. Moller-Maersk Group»ning Odensedagi kemasozlik zavodida 2006-yilda o‘sha davrda dunyodagi eng katta konteyner tashuvchi kema — «Emma Mærsk» qurilgan. Odensedan tashqari, Kopengagen va Olborg.

ham kemasozlik markazlaridir. Transport

Eresunn ko‘prigi

Daniya strategik transport uzelidir. 2000-yilda Eresunn ko‘prigi ochilib, Kopengagen bilan Shvetsiyaning Malmyo shahrini bog‘ladi. Natijada Skandinaviya va Markaziy Yevropa o‘rtasida avtomobil va temiryo‘l aloqasi yo‘lga qo‘yildi. Daniya Germaniya, Shvetsiya va Norvegiya bilan muntazam parom qatnovlari orqali bog‘langan.

2011-yil boshida Daniyada 74 171 km avtomobil yo‘llari, jumladan, 1130 ta tezkor avtomagistral mavjud bo‘lgan. Katta Belt va Kichik Belt bo‘g‘ozlari ustidagi ko‘priklar Daniyaning materik qismi bilan mos ravishda Fyunning va Zelandiya orollarini bog‘laydi.

Mamlakat temiryo‘l tarmog‘ining katta qismiga davlatning «Danske Statsbaner» kompaniyasi xizmat ko‘rsatadi, xususiy temiryo‘l tashuvchilari ham mavjud. Kopengagen va uning chekka hududlarida «S-tog» shahar atrofi poyezdlari tizimi, poytaxtda esa mamlakatdagi yagona metro.

ishlaydi. Daniyada 28 ta aeroport bor, shundan 10 tasi muntazam yo‘lovchi tashishni amalga oshiradi. Eng katta aeroport — Kastrup (Kopengagen); 2010-yilda u 21,5 mln yo‘lovchiga xizmat ko‘rsatgan. Eng yirik aviatashuvchi — «SAS».

» aviakompaniyasi. Ijtimoiy soha

Sog‘liqni saqlash

2005-yilda sog‘liqni saqlash xarajatlari Daniya jami davlat xarajatlarining 13,6 % ini tashkil etgan. 1973-yilda tibbiy sug‘urta tizimi bekor qilingan, hozir kasalxonada davolanish va umumiy amaliyot shifokori xizmati bepul. Sog‘liqni saqlashni moliyalashtirishning asosiy manbalari davlat va mahalliy soliqlardir. 1999-yilda pulli tibbiy xizmatlar jami tushumlarning 16,2 % ini, ixtiyoriy tibbiy sug‘urta 1,4 % ini taʼminlagan (aholining taxminan 30 % i undan foydalanadi). Kasalxonalar va qariyalar uylari asosan munitsipalitetlarga tegishli bo‘lib, munitsipal idoralar tomonidan boshqariladi (xususiy kasalxonalar o‘rinlarning taxminan 1 % ini tashkil qiladi). Hukumatning vazifasi davlat siyosatining asosiy yo‘nalishlarini ishlab chiqish va qonunchilik orqali tartibga solish bilan cheklanadi.

Taʼlim

Eski bino — Kopengagen universiteti

2005-yilda taʼlim xarajatlari Daniya jami byudjetining 14,8 % ini tashkil etgan. Amaldagi taʼlim tizimi 2003-yilgi Taʼlim to‘g‘risidagi qonun bilan belgilangan. U maktabgacha taʼlim muassasalari (yaslilar va bolalar bog‘chalari), umumiy o‘rta maktablar, gimnaziyalar, kattalar uchun xalq maktablari va oliy taʼlim muassasalarini o‘z ichiga oladi.

Majburiy maktab taʼlimi uch bosqichdan iborat: tayyorlov sinfi (bir yil), asosiy maktab (to‘qqiz yil) va gimnaziyada yoki oliy o‘quv yurtiga kirish tayyorlov kurslarida o‘qishni davom ettirishni istaganlar uchun qo‘shimcha sinf. Daniyada davlat, xususiy va qisman davlat tomonidan moliyalashtiriladigan maktablar mavjud. 2005-yil holatiga ko‘ra, bolalarning 88 % i davlat maktablarida o‘qigan.

Oliy taʼlim muassasalariga universitetlar, ixtisoslashgan oliy maktablar va kollejlar hamda texnika institutlari kiradi. Kopengagen universiteti 1479-yilda, Daniya texnika universiteti esa Lyungbyu-Torbekda 1829-yilda tashkil etilgan. 1916-yildan Kopengagen universitetining nazariy fizika kafedrasiga XX asrning eng yirik fiziklaridan biri Nils Bor rahbarlik qilgan; 1920-yilda u Nazariy fizika institutini tashkil etgan. Keyinchalik institut Bor nomi bilan atalgan. Ikkinchi jahon urushiga qadar Daniya atom fizikasi.

sohasidagi dunyo markazlaridan biri edi. Madaniyat

Yens Peter Myollerning kartinasi
Inshootlar — Nestved

Diqqatga sazovor joylar

Qadimiy uylar — Torsxavn shahri

Qadimgi vikinglar davridan qolgan yodgorliklar — Trelleborg qalʼalari (dan. Trelleborg), Aggersborg (dan. Aggersborg), Fyurkat (dan. Fyrkat) va Linnxolm-Xoye (dan. Lindholm Høje).

. X asrdan yog‘och, XI asrdan esa tosh bazilikalar qurila boshlagan. Eng mashhur soborlar Viborg va Ribeda, cherkov Kalunborgda, Seborg va Vordingborg qalʼalari esa roman uslubida, Roskille va Odense soborlari esa gotika uslubida.

barpo etilgan. Frederiksborg qalʼasi Xilleryod shahri yaqinida va Kronborg qalʼasi Xelsingyorda (Elsinor) joylashgan bo‘lib, Shekspir «Hamlet».

» pyesasi voqealarini shu yerda tasvirlagan. Kristian IV (1588—1648) davrida barokko uslubidagi, biroz keyin esa rokoko uslubidagi uylar paydo bo‘lgan. Qirol Amsterdam meʼmorchiligiga qoyil qolgan va unga taqlid qilgan.

Kopengagenda madaniy yodgorliklar sifatida Sanʼat akademiyasi (1745), Kristiansborg saroyi, Sitadel qalʼasi, Rozenborg ov saroyi (XVII asr) va boshqalar eʼlon qilingan. Kopengagen portidagi Andersen ertagi qahramoni — Suv parisi haykali ham dunyoga mashhur bo‘lib, Parijdagi Andersen, Parijdagi Eyfel minorasi singari mamlakat ramziga aylangan.

Adabiyot

Xans Kristian Andersen

Daniya adabiyotining ilk yodgorliklari lotin tilida yaratilgan. Ular orasida «Danlarning qilmishlari» — Sakson Grammatikning asari — bo‘lib, ushbu yilnomada Daniya tarixi va qadimgi sagalar.

bayon etilgan. Dan tilidagi adabiyot rivojiga Reformatsiya katta taʼsir ko‘rsatdi. 1550-yilda Kristyern Pedersen dan tiliga Bibliyani tarjima qildi. Uning safdoshi, lyuteran yepiskopi Peder Palladius «Tashriflar kitobi» asarini yozgan; unda Daniya viloyatlarining madaniy hayoti tasvirlangan. Shu davrda maktab dramasi ham keng tarqalgan. XVII asrda barokko sheʼriyati, ko‘pincha diniy mavzulardagi asarlar ommalashgan. Uning vakillari Tomas Kingo, Anders Bording va Anders Arrebo bo‘lgan. XVIII asrda Daniya adabiyotida klassitsizm. Lyudvig Xolberg Daniya teatrining asoschisi deb hisoblanadi. Komediyalari unga «daniyalik Molyer» laqabini keltirgan. Shoir va dramaturg Yoxan Vessel ko‘plab satirik asarlar muallifi bo‘lgan. Uning «Paypoqsiz muhabbat» komediyasi fransuz klassitsizm tragediyalaridagi qoliplarni hajv qiladi.

Daniya romantizmining boshlanishi shoir Yoxannes Evald ijodi bilan bog‘lanadi. U nemis adabiyotidagi «Bo‘ron va shiddat» oqimidan taʼsirlangan. Ko‘plab romantik yozuvchilar Skandinaviya mifologiyasi va Daniya tarixiga murojaat qilgan, jumladan, Bernxard Ingeman va Adam Elenshleger. Bu davr va butun Daniya adabiyotining eng yirik namoyandasi Xans Kristian Andersen bo‘lgan. Uning eng mashhur asarlari — ertaklar bo‘lib, ular xristian axloqi va chuqur falsafiy mazmun bilan sug‘orilgan. XIX asrning ikkinchi yarmida Daniya adabiyotida realizm hukmron yo‘nalishga aylandi. Uning rivojida adabiyotshunos va jamoat arbobi Georg Brandes katta rol o‘ynagan. O‘sha davrning taniqli yozuvchilari orasida Yens Peter Yakobsen, Nobel mukofoti sovrindori Karl Adolf Gyellerup va Yakob Knudsen.

bor. XX asr o‘rtalarida Xans Kristian Brannerning psixologik nasri va Karen Bliksenning fantastik novellalari jahon miqyosida eʼtirof etildi. XX—XXI asrlar chegarasida realizm anʼanalarini uslubiy tajribalar bilan uyg‘unlashtirgan adib — Peter Xyog. Inson hayotining ekzistensial jihatlarini yoritishda zamonaviy adabiyotning turli janrlaridan foydalangan adib — Stig Dalager.

Musiqa

O‘rta asrlarda Daniyada skaldlarning qo‘shiqlari ommabop bo‘lgan. Keyinchalik mamlakat xristianlashuvi bilan Grigorian xorallari.

keng tarqalgan. XVI asrda Daniyada klassik musiqa Niderlandiya maktabi taʼsirida rivojlangan. O‘sha paytda dastlabki saroy kapellalari tashkil etilgan. XVIII asr oxirigacha Daniya musiqasida chet elliklar yetakchi o‘rinni egallagan. Barokko davrining yirik bastakori Ditrix Bukstexude bo‘lgan. Dan tilidagi dastlabki operalarni esa Juzeppe Sarti yaratgan. XIX asrda milliy madaniyatga tayanish bilan ajralib turadigan Daniya musiqiy romantizmi shakllangan. Uning yorqin vakillari Nils Gade va Yoxann Xartman bo‘lgan. 1867-yilda Daniya Qirollik konservatoriyasi tashkil etilgan. Daniya musiqasining klassigi va XX asr Daniya bastakorlik maktabining asoschisi Karl Nilsen.

hisoblanadi. XX asr oxiri — XXI asr boshlarida Daniyaning eng muvaffaqiyatli musiqachilari — pop-guruhlar «Aqua» va «Alphabeat», rok-guruhlar «Mew», «Kashmir» va «Michael Learns to Rock», og‘ir metal ijrochisi King Diamond. Daniya 1956-yildan beri Yevrovideniye tanlovida qatnashib, uch marta g‘olib bo‘lgan: 1963-yilda birinchi o‘rinni Grete va Yorgen Ingmann dueti, 2000-yilda Olsen Brothers dueti, 2013-yilda esa Emmeli de Forest.

egallagan. Hozir Daniyaning eng mashhur va muvaffaqiyatli xonandalaridan biri Aura Dion (Aura Dione).

Kinematografiya

XX asr boshlarida Daniya jahon kinematografiyasi yetakchilaridan biri bo‘lgan. 1906-yilda «Nordisk Film» kompaniyasi tashkil etilgan va u hozir ham faol. 1919-yilda rejissyor sifatida Karl Teodor Dreyer debyut qilgan. U XX asr birinchi yarmidagi eng yorqin Yevropa rejissyorlaridan biri edi. Ovozsiz kino yulduzi aktrisa Asta Nilsen bo‘lgan. 1920-yilda Daniyaning birinchi multfilmi — «Uch odamcha» yaratilgan. 1930-yillarda kino ishlab chiqarish qisqardi, chunki Gollivud.

mahsulotlari bilan raqobatlashish qiyin bo‘ldi. Ikkinchi jahon urushidan keyin Daniyaning natsistlar tomonidan bosib olinishi haqida ko‘plab filmlar suratga olindi. «Qizil o‘tloqlar» filmi rejissyorlaridan Bodil Ipsen va Lau Lauritsen-kichik mukofotga sazovor bo‘lgan — Kann kinofestivalida. 1970-yillar oxirida kinematografiyani davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlash to‘g‘risidagi qonun qabul qilinib, kino ishlab chiqarish rivojlandi. 1980-yillar oxirida suratga olingan «Pelle — zabt etuvchi» va «Babetta ziyofati» filmlari butun dunyoda ko‘plab mukofotlarga sazovor bo‘ldi. Daniyalik rejissyorlar Lars fon Trier va Tomas Vinterberg, «Dogma 95» manifesti mualliflari, kam byudjetli kinoni yangi bosqichga olib chiqdilar.

Sport

Gandbolchi Xans Lindberg Xorvatiya terma jamoasi darvozasiga hujum qilmoqda — 2010-yilgi Yevropa chempionatida

Daniyada eng ommabop sport turlari — futbol, badminton, gandbol, yengil atletika, yelkanli sport, velosport. Daniya futbol terma jamoasining eng katta yutug‘i — 1992-yilgi futbol bo‘yicha Yevropa chempionatidagi g‘alaba. Eng mashhur klublar — «Brondbyu» va «Kopengagen». UEFA (1990-yildan) va FIFA musobaqalarida Farer orollari terma jamoasi mustaqil qatnashadi. Daniya ayollar gandbol terma jamoasi 1996 va 2004-yilgi Olimpiya o‘yinlarida g‘alaba qozongan. Erkaklar milliy jamoasi esa 2008-yilgi Yevropa chempionatida g‘olib bo‘lgan, 1967 va 2011-yilgi jahon chempionatlarida ikkinchi o‘rinni egallagan.

Daniya Milliy olimpiya qo‘mitasi 1905-yilda tuzilgan. Daniya terma jamoasi yozgi Olimpiya o‘yinlarining 1904-yilgisidan tashqari barchasida va qishki Olimpiya o‘yinlarining 1948-yildan boshlab barchasida qatnashgan. Milliy terma jamoa yozgi Olimpiya o‘yinlarida jami 171 ta medal, jumladan, 42 ta oltin medal, qishki Olimpiya o‘yinlarida esa bitta kumush medal olgan. Yachtsmen Paul Elvstryom sakkizta Olimpiadada qatnashib, to‘rt marta g‘olib bo‘lgan.

Asli keniyalik bo‘lgan yengil atletikachi Uilson Kipketer Daniya fuqaroligini olgan va 1990-yillarda 800 metrga yugurish bo‘yicha uch marta jahon chempioni bo‘lgan. O‘z davrining eng kuchli shaxmatchilari qatoriga Aron Nimsovich va Bent Larsen kirgan. Tennischi Karolina Voznyatski 2010 va 2011-yillar yakunida WTA.

reytingida birinchi o‘rinni egallagan. Daniyada turli davrlarda velosport bo‘yicha jahon chempionatlari, baydarka va kanoeda eshkak eshish, ot sporti, yelkanli sport, sport gimnastikasi bo‘yicha jahon chempionatlari o‘tkazilgan; har yili tennis va shaxmat turnirlari tashkil etilgan. Kopengagendagi «Parken» stadionida futbol bo‘yicha Kubok egalari kubogi va UEFA kubogi final o‘yinlari bo‘lib o‘tgan.

2018-yilda Daniyada tarixda ilk bor xokkey bo‘yicha jahon chempionati.

o‘tkazilgan. Daniyalik avtopoygachi Tom Kristensen «Le-Man 24 soati» poygasida 9 marta g‘olib bo‘lgan. «24 soat Le-Man» poygasining yana bir g‘olibi — Daniya avtopoygachisi Jon Nilsen. Bir qancha daniyalik avtopoygachilar Formula-1 jahon chempionatida qatnashgan. Ular orasida eng muvaffaqiyatlisi — seriyaning amaldagi poygachisi Kevin Magnussen, ilk poygasida 2-o‘rinni egallagan — 2014-yilgi Avstraliya Gran-prisida.

Ommaviy axborot vositalari

Teleradioeshittirishlar jamoat va tijorat turlariga bo‘linadi. Jamoat teleradioeshittirish tashkiloti — DR («Danmarks Radio» — «Daniya radiosi») tarkibiga DR1 (butun mamlakatda) va DR2 (Poytaxt mintaqasida) telekanallari, DR P1, DR P2, DR P3 va DR P4 radiostansiyalari kiradi. TV 2 tarkibiga shu nomdagi telekanal (Markaziy Yutlandiyada) kiradi. Tijorat telekanallari — Kanal København (Poytaxt mintaqasida) va 6’eren (Poytaxt mintaqasi va Markaziy Yutlandiyada). Tijorat radiostansiyalari — Nova fm (butun mamlakatda), Radio24syv (Poytaxt mintaqasi, Markaziy Yutlandiya va Fyunningda), The Voice (Markaziy Yutlandiya va Fyunningda), Radio 100 (Fyunningda), Radio Update va Pop FM (Poytaxt mintaqasida).

Adabiyotlar

Havolalar