Nil daryosi haqida

Nil
arab. النيل, ingl. Nile
Карта течения Нила
Nil daryosi oqimining xaritasi
Xususiyatlari
Uzunligi 6670 km
Havzasi 3 349 000 km²
Suv sarfi 2900 m3/s (quyilish joyida)
Daryo
Boshlanish joyi Viktoriya
 • Joylashuvi Uganda, Jinja
 • Balandligi 1134 m
 • Koordinatalari 0°25′03″ sh. k. 33°11′42″ sh. u.HGYaO
Quyilish joyi Oʻrta yer dengizi
 • Joylashuvi Misr
 • Balandligi 0 m
 • Koordinatalari 31°27′55″ sh. k. 30°22′00″ sh. u.HGYaO
Joylashuvi
Suv tizimi Oʻrta yer dengizi

Mamlakatlar
Нил (Африка)
Голубая точка — исток
boshlanish joyi
Синяя точка
quyilish joyi
Логотип Викисклада Vikimedia Commonsʼdagi mediafayllar

Nil (arab. النيل‎, An-Nil; ingl. Nile, qadimgi misrcha jtrw Yatrau yoki ḥꜥpj Xapi, koptcha Ⲫⲓⲁⲣⲟ Fiaro) — uzunligi jihatidan Afrikadagi eng katta daryo (Katta Rossiya ensiklopediyasiga koʻra, 6670 km), shuningdek, dunyodagi eng uzun daryo tizimlaridan biri. «Nil» soʻzi daryoning yunoncha «Neylos» (Νεῖλος).

Daryo Sharqiy Afrika yassitogʻligidan boshlanib, Oʻrta yer dengiziga quyiladi va delta hosil qiladi. Deltaning maydoni 24 ming km². Nilning quyilish joyidagi oʻrtacha yillik suv sarfi 2900 m³/s. Yuqori oqimida yirik irmoqlar — Al-Gʻazal (chap) va Asua, Sobat, Koʻk Nil hamda Atbara (oʻng) daryolarini qabul qiladi. Oʻng irmogʻi Atbara quyilgan joydan pastroqda Nil yarimchoʻl boʻylab oqadi va soʻnggi 3000 km davomida (mavsumiy daryolardan tashqari) irmoqlarga ega emas.

Nil suv tizimi Yer yuzidagi eng uzun daryo tizimi hisoblanadi. Biroq braziliyalik tadqiqotchilarning fikricha, eng uzun daryo tizimi Amazonkaga tegishli: ularning maʼlumotlariga koʻra, uning uzunligi 6992 kilometr, Nil tizimining uzunligi esa 6852 kilometr.

Nil daryosi havzasining maydoni 3349 ming km² ni tashkil qiladi. Daryoning boshlanish joyi Ruandada: bu Kageraga quyiladigan Rukara daryosi. Suv oqimi yil davomida keskin va katta miqyosda oʻzgaradi. Kema qatnovi mumkin boʻlgan qismlarning umumiy uzunligi 3200 km. Daryo suvidan sugʻorish va elektr energiyasi ishlab chiqarishda foydalaniladi. Ushbu daryo atrofida qadim zamonlardan beri sivilizatsiyalar, xususan, Misr sivilizatsiyasi rivojlangan. Nil deltasi va vodiysida hozirgi Misrning deyarli butun aholisi yashaydi hamda iqtisodiy faoliyatining asosiy qismi shu yerda jamlangan. Nil boʻyidagi eng yirik shaharlar — Qohira, Xartum, Asvon, Iskandariya.

Etimologiyasi

Yatrau (jtrw)
iyerogliflarda
it
r
wmw
Xapi (ḥꜥpj)
iyerogliflarda
Ha
p y
N36

«Nil» nomi yunoncha Νεῖλος va lotincha Nilus atamalaridan kelib chiqqan. Dastlabki nom semit tillaridagi nahal oʻzagidan kelib chiqqan boʻlishi mumkin. Bu oʻzak «vodiy», «daryo vodiysi» yoki keng maʼnoda «daryo»ni anglatadi. Nom, shuningdek, liviyalik qabilalar tilidagi «suv» maʼnosini bildirgan lil soʻzidan kelib chiqqan boʻlishi ham mumkin; keyinchalik u quyidagi shaklga oʻzgargan: nil.

Nil daryosi turli qismlarida turlicha nomlanadi. Daryoning boshlanishi Kagera deb hisoblanadi. Uning asosiy manbai — Rukara; Rukara Mvogoga, Mvogo Nyavorongoga quyiladi, Nyavorongo esa Ruvuvu bilan qoʻshilib, nihoyat Viktoriya koʻliga quyiladigan Kagerani hosil qiladi. Bu daryolar nomlarining kelib chiqishi aniqlanmagan. Keyingi qism Albert koʻligacha Viktoriya-Nil deb ataladi, undan keyin Asua irmogʻigacha — Albert-Nil, undan soʻng — Bahr al-Jabal (bu nom arabcha «togʻ daryosi» degan maʼnoni anglatadi). Faqat chap irmogʻi Al-Gʻazal qoʻshilganidan keyingina daryo Oq Nil (arabcha Bahr al-Abyad — «oq daryo») deb ataladi.

Daryo eng yirik irmogʻi — Koʻk Nil bilan qoʻshilganidan keyin asosiy nomi — Nil deb ataladi. Oq Nilning uch irmogʻi nomi rang bilan bogʻliq: Sobat (arabcha Bahr al-Asfar — «sariq daryo»), Koʻk Nil (arabcha Bahr al-Azraq — «koʻk daryo»), Atbara (arab. Bahr al-Asvad — «qora daryo»; bu Xartumdan pastda oʻng tomondan qoʻshiladigan irmoqdir. Koʻrinishidan, ranglar bilan bogʻliq nomlar tasodifiy emas va hali aniqlanmagan ramziy maʼnoga ega.

Umumiy xususiyatlari

Misrdagi Nil

Nilning uzunligi koʻpincha Viktoriya koʻlidan (Oq Nilning boshlanishidan) hisoblanadi, garchi unga ancha yirik daryolar ham quyilsa-da. Koʻl dengiz sathidan 1134 m balandda joylashgan. Nilning Viktoriya koʻlidan Oʻrta yer dengizigacha boʻlgan uzunligi taxminan 5600 km.

Nil suv tizimining eng olis nuqtasi sifatida Rukara daryosining boshlanishini olish mumkin. U Kagera daryosini hosil qiluvchi daryolardan biridir. U 2000 m dan balandroq joydagi togʻ massivlaridan birida, Sharqiy Afrikada, ekvatordan janubda boshlanib, Viktoriya koʻliga quyiladi.

Turli maʼlumotlarga koʻra, daryo havzasining maydoni[manba 1615 kundan beri koʻrsatilmagan] 2,8—3,4 mln km² ni tashkil qiladi (havza quyidagi mamlakatlar hududini toʻliq yoki qisman qamrab oladi: Ruanda, Keniya, Tanzaniya, Uganda, Efiopiya, Eritreya, Janubiy Sudan, Sudan va Misr).

Oʻrtacha suv sarfi Asvon yaqinida 2600 m³/s ni tashkil etadi, biroq turli yillarda u 500 m³/s dan 15 000 m³/s gacha oʻzgarishi mumkin[manba 1615 kundan beri koʻrsatilmagan].

Nilning boshlanish joyi masalasi

Qadimgi davr tasavvurlari

Dunyo xaritasi — Gerodot

Nilning boshlanish manbaini aniqlash masalasi Gerodot davridan buyon yevropalik olimlarni oʻylantirib kelgan. Gerodot oʻzining «Tarix» asarida Nilning toshishi uning yuqori oqimida qorlarning erishidan kelib chiqadi degan fikrni rad etgan. Gerodot xaritasida Nil Niger bilan qoʻshiladi. Bundan tashqari, «tarix otasi» Saislik kohinning xabarini keltiradi: unga koʻra, Nil suvlari yer ostidan Siyena (hozirgi Asvon) va Elefantina oraligʻida otilib chiqadi, suvning yarmi janubga, qolgan yarmi esa shimolga oqadi.

Qadimgi davrning mashhur sayyohlaridan hech biri Nil boʻylab Sadd hududidan yuqoriga koʻtarilmagan. Agatarxidning soʻzlariga koʻra, eng janubga Ptolemey II dengizchilari yetib borgan; ular Nilning toshishiga Efiopiya yassitogʻligidagi mavsumiy jalalar sabab boʻlishini aniqlagan. Mumtoz sanʼatda Nil manbalari nomaʼlumligiga ishora sifatida uni boshi yopinchiq bilan oʻralgan iloh qiyofasida tasvirlash odat boʻlgan.

Bir asarda Ptolemey Nil daryosining boshlanishi Oy togʻlarida joylashganini taʼkidlagan. Bu qarash Yangi davr boshlarigacha saqlanib qolgan.

Yangi davr

Quyidagi Valdzemyuller xaritasida (1513) Nilning boshlanish manbalari Oy togʻlarida koʻrsatilgan

Aynan Yangi davrda, Pero da Kovilyandan keyin portugaliyalik iyezuitlar Efiopiyaga kelgan. Ulardan kamida ikkitasi — Pero Paes (1564—1622) va Jeronimo Lobo (1593—1678) — Koʻk Nilning boshlanish joyini koʻrgan. Biroq ularning maʼlumotlari faqat XX asrda eʼlon qilingan; 1790-yilda esa shotlandiyalik sayyoh Jeyms Bryus oʻzining «Nil manbaini izlab sayohatlar» asarida Koʻk Nilning boshlanish joylarini batafsil tasvirlab bergan.

Oq Nilning kelib chiqishi haqida uzoq vaqt yagona fikr boʻlmagan. Qadimgi mualliflar (masalan, Katta Pliniy) Oq Nilning yuqori oqimi deb Niger daryosini hisoblagan va shu sabab Nil «quyi Mavritaniyadagi togʻdan» boshlanadi deb yozgan. Yangi davrda esa Markaziy Afrikada ulkan koʻl mavjudligi va undan Kongo, Niger hamda Nil boshlanishi haqidagi taxmin ustunlik qilgan.

Viktoriya koʻli — Oq Nil boshlanadigan koʻl — 1858-yilda Jon Henning Spik tomonidan kashf etilgan. Besh yil oʻtgach, u Iskandariyadan Londonga «Nil masalasi hal boʻldi», deb telegraf yuborgan. Spik taklif qilgan «Nil masalasi» yechimining uzil-kesilligiga uning hamrohi Richard Frensis Byorton shubha bildirgan. Spik bilan Byorton bahsi faqat 1871-yilda, jurnalist Genri Morton Stenli Oq Nilning yuqori oqimini oʻrganib, bahsni Spik foydasiga hal qilganidan soʻng yakunlangan. Tadqiqot joyi — Ripon sharsharalari[ingl.].

Nilning eng janubiy manbaini 1937-yilda nemis sayyohi Burxard Valdeker[ingl.] tomonidan topilgan. U Kikizi (Burundi) togʻi etagidan boshlanib, Kagera daryosi suv tizimiga kiradi. Kagera Viktoriya koʻliga quyiladi. 1950—1951-yillarda Jan Laport ekspeditsiyasi ilk bor daryoni Valdeker 1938-yilda ramziy piramida qurgan boshlanish nuqtasidan quyilish joyigacha toʻliq suzib oʻta olgan.

Nilning oqimi

Nil janubdan shimolga oqadi. Uning yuqori oqimi tez va shiddatli, quyi oqimi esa sokin. Daryoda bir necha orollar joylashgan: Agilkiya, Biggex[ingl.] Gezira, Geziret an-Nabotot, Geziret Varroq al-Xadr, Zamalek, Roda, Sexel[ingl.], Sai, Geziret Tuti[frans.], Fila va Elefantina.

Kagera

Kagera — Nyavorongo va Ruvuvu daryolari qoʻshilishida hosil boʻladi

Viktoriya koʻliga quyiladigan Kagera daryosi Tanzaniyada — Bukoba shahri yaqinida joylashgan eng yirik irmoqdir. Biroq Kageraning qaysi boshlanish irmogʻini Nilning asl boshlanishi deb hisoblash borasida fikrlar turlicha. Bu Ruvironza (eng janubiy irmoq) boʻlib, Bururi, Burundi viloyatidan boshlanadi yoki Nyavorongo (eng yirik irmoq) boʻlib, Nyungve, Ruanda oʻrmonlaridan boshlanadi. Ikkala daryo Ruanda va Tanzaniya chegarasidagi Rusumo sharsharasi yaqinida qoʻshiladi.

Kageraning manbalar qoʻshilgan joyidan Viktoriya koʻliga quyilishigacha uzunligi taxminan 420 km, gidrografik tizimining eng olis nuqtasi — Rukara daryosining boshlanishidan hisoblanganda esa taxminan 800 km. Daryo oʻzani keng botqoqlashgan vodiydan oʻtib, koʻplab kichik koʻllarning suvini qabul qiladi.

Viktoriya-Nil

Nil havzasining kosmosdan koʻrinishi

Viktoriya koʻlidan boshlanadigan daryo Viktoriya-Nil deb ataladi. Uning Jinja yaqinidagi boshlanish joyida yodgorlik oʻrnatilgan. Shu yerda Ouen-Fols va Kiira GESlari joylashgan. Quyiroqda daryo Budjagali sharsharasi va taxminan 15 km pastroqda Budjagali GESidan oʻtadi.

Keyin u Uganda orqali shimol va gʻarbga oqib, mamlakat markazidagi Kyoga koʻlini suv bilan taʼminlaydi, soʻng yana gʻarbga buriladi. Karuma sharsharasi yonida daryo Merchison-Fols milliy bogʻining janubi-sharqiy chekkasida Karuma-Bridj koʻprigi ostidan oqib oʻtadi. Paxta sanoatini qoʻllab-quvvatlash uchun 1963-yilda qurilgan bu koʻprik Parvardigorning qarshilik armiyasi bilan qarama-qarshilik davrida Gulu tomon yoʻlda muhim toʻxtash joyiga aylangan: bu yerda shimolga harbiylar qoʻriqlovida yuboriladigan transport karvonlari tuzilgan. 2009-yilda Uganda hukumati koʻprikdan bir necha kilometr narida quvvati 750 MVt boʻlgan GES qurilishini eʼlon qilgan. Jahon banki quvvati 200 MVt boʻlgan stansiyani moliyalashtirishni tasdiqlagan, biroq Uganda quvvati kattaroq loyihani tanlab, xarajatlar farqini neftdan tushadigan daromadlar hisobidan qoplashni rejalashtirgan.

Daryo Albert koʻliga yetmasdan Viktoriya-Nil eni taxminan 7 m boʻlgan tor kanyonga kiradi, keyin Kabarega (Merchison-Fols) sharsharasini hosil qiladi; u Sharqiy Afrika riftining gʻarbiy tarmogʻi boshlanishini belgilaydi. Daryo Albert koʻliga Moviy togʻlar roʻparasida, Kongo Demokratik Respublikasi yaqinida quyiladi.

Albert-Nil

Albert koʻlidan oqib chiqqach, daryo Albert-Nil deb ataladi. Bu qismdagi yagona koʻprik Nebbi atrofida, Shimoliy Ugandada joylashgan. Adjumani va Moyo oʻrtasida parom qatnaydi; daryoda kichik qayiqlar va kanoelar suzadi.

Bahr al-Jabal

900 kilometrlik, Bahr al-Jabal deb ataladigan qism nomi arabchada «togʻlar daryosi» maʼnosini anglatadi. U Juba va Malakal shaharlari orasida yassitogʻlikdan chiqib, Sadd deb ataladigan keng tekis botqoqli havzadan oqadi.

Botqoqlanish koʻp miqdordagi suvoʻtlar va papirus oʻsimliklari oʻzanni toʻsib qoʻyishi oqibatida yuz beradi. Oʻzan bir necha tarmoqqa boʻlinadi, oqim tezligi pasayadi va togʻlardan keladigan suvning katta qismi atrofga yoyilib, bugʻlanadi yoki suv oʻsimliklari tomonidan oʻzlashtiriladi. «Saddlar» deb ataladigan suv oʻsimliklaridan iborat orolchalar suv koʻpayganda loyqa gruntdan ajralib, oqim boʻylab sekin suzadi. Bir-biri bilan toʻqnashib, qoʻshilib ketganda ular koʻpincha oʻzanni berkitib, kema qatnoviga xalaqit beradi.

Sadd hududidan oʻtishda suvning 2/3 qismigachasi bugʻlanish, suv oʻsimliklarini oziqlantirish va pastqam joylarni toʻldirishga sarflanib yoʻqoladi.

Bu qismdagi manbalari Efiopiyaning gʻarbida boʻlgan eng yirik irmoqlar — Al-Gʻazal («jayronlar daryosi») va Sobat. Uning togʻlardan oqib tushadigan suvida koʻp miqdorda muallaq zarrachalar bor; shu bois suv xira sariq (oqish) tusga ega.

Bahr al-Jabal Juba — Janubiy Sudan poytaxti va Nil tizimidagi eng janubiy kema qatnovi nuqtasidan, soʻngra Kodok — Fashoda inqirozi (1898) sodir boʻlgan va Afrikani mustamlakalarga boʻlib olish davrining yakunini bildirgan joydan oʻtadi. Keyin daryo shimolga, Sudan orqali oqadi va Xartum — Sudan poytaxti yaqinida Koʻk Nil bilan qoʻshilib, asl Nil daryosini hosil qiladi.

Oq Nil

Sobat quyilgan joydan pastroqda daryo Oq Nil (Bahr al-Abyad) deb ataladi; botqoqlar ortda qolib, u keng vodiydagi yarimchoʻl hududidan sokin oqib, Xartumgacha yetib boradi va Koʻk Nil bilan qoʻshiladi. Shu yerdan Oʻrta yer dengizigacha daryo Nil deb ataladi (Al-Bahr). Koʻk Nil Oq Nildan ancha qisqa boʻlsa-da, Xartumdan pastda Nilning suv rejimini shakllantirishda ancha muhim rol oʻynaydi. Koʻk Nil Efiopiya yassitogʻligidan, yaʼni Tana koʻlidan oqib chiqadi. Nilning soʻnggi sersuv irmogʻi Atbara ham shu yassitogʻlikdan keladi.

Oq Nilning oʻz uzunligi 957 km, oʻzanining eni 1—2 km, suv yigʻish havzasining maydoni 1059 ming km². Yuqori oqimida suv sarfi bir maromda (yiliga oʻrtacha 453 m³/s), Sobat quyilgan joydan keyin esa sezilarli ortadi. Xartum yaqinidagi oʻrtacha suv sarfi 808 m³/s (eng yuqorisi oktabrda — 1354 m³/s). Toshqin davrida (iyundan sentabrgacha) Oq Nil umumiy Nil oqimining 30 % dan kamini beradi. Suv kamayadigan davrda (apreldan maygacha) umumiy oqimning taxminan 80 % ini taʼminlaydi. Xartumdan 40 km yuqorida Jabal Avliyo toʻgʻoni joylashgan boʻlib, u quyi Nil oqimini tartibga solish uchun qurilgan. Kosti shahri yaqinida ochilib-yopiladigan temiryoʻl koʻprigi mavjud. Daryo suvidan sugʻorishda foydalaniladi. Jubadan quyilish joyigacha kema qatnovi mumkin.

Oq Nil nomi unga irmogʻi olib keladigan oq loyning koʻpligi bilan bogʻliq. Bu irmoq — Sobat.

XIX asrda yevropalik tadqiqotchilar Nilning boshlanish manbaini izlashda asosan Oq Nilga eʼtibor qaratganlar. Uning boshlanish joyi Tropik Afrikaning keng hududlarida nomaʼlumligicha qolgan edi. XX asrgacha Oq Nilning boshlanishi Viktoriya koʻli deb hisoblangan, biroq 1937-yilda nemis tadqiqotchisi Burxard Valdeker koʻl havzasini oʻrganib, Oq Nilning manbai sifatida quyidagi daryoni belgilagan: Kagera.

Yoʻqolib ketgan irmoq

Vadi Xovar zamonaviy Sudan xaritasida

«Atlantika optimumi» davrida chap tomondan yana bir yirik irmoq — «Sariq Nil» mavjud boʻlgan. U Darfur yassitogʻligidan boshlanib, oʻsha paytda dasht boʻlgan hududlar orqali oʻtgan va Eski Dongola yaqinida Nilga quyilgan. Taxminan uch ming yil avval iqlimning uzluksiz quruqlashuvi va choʻllarning kengayishi sababli u yoʻqolgan. Hozir undan faqat vadi Xovar[ingl.] qolgan: uning yuqori qismi Chad va Shimoliy Darfur oʻrtasidagi chegaraning bir qismini tashkil etadi, quyi qismi esa Liviya choʻli qumlarida yoʻqolib ketadi.

Soʻnggi yirik irmoq (Atbara) quyilgan joydan pastroqda, Xartumdan taxminan 300 km uzoqlikda Nubiya choʻli boshlanadi.

Bu yerda Nil katta burilish yasab, qattiq platoni kesib oʻtadi; u qumtoshlardan tuzilgan (qarang: Jabal as-Silsila) va daryo qator ostonalarni (kataraktalarni) kesib oʻtadi. Hammasi boʻlib Xartum va Asvon orasida 6 ta ostona bor. Ulardan birinchisi, quyilish joyiga eng yaqini, Asvon yaqinida, Asvon toʻgʻonidan shimolda joylashgan.

Toʻgʻon: Asvon suv ombori

1960-yillargacha (yaʼni Misr hududida Yuqori Asvon toʻgʻoni Sudan–Misr chegarasidan 270 km uzoqlikda qurilguniga qadar) ostonalar daryoda uzluksiz kema qatnoviga jiddiy toʻsiq boʻlgan. Ostonalarda yil davomida faqat qayiqlarda suzish mumkin edi. Muntazam kema qatnovi Xartum bilan Juba, Asvon bilan Qohira, Qohira bilan Nilning quyilish joyi oraligʻida amalga oshirilgan.

Hozir bu hududda sunʼiy suv ombori (Nosir koʻli — بحيرة ناصر) hosil boʻlgan. Undan Nil yana shimolga, kengligi 20—50 km boʻlgan unumdor vodiy orqali oqadi; antropogen davrining boshida bu vodiy Oʻrta yer dengizining qoʻltigʻi boʻlgan.

Natijada Sudanda Merove toʻgʻoni[ingl.] 2000-yillarda qurilgach, 4-ostona suv ostida qolgan.

Ostonalar bilan Qohira oʻrtasidagi 900 kilometrlik qismning nishabligi kichik, uning atrofini eni 20—25 km gacha boʻlgan vodiy oʻrab turadi.

Delta

Nil deltasi

Misr poytaxtidan 20 km shimolroqda — Qohiradan — Nilning tobora kengayib borayotgan deltasi boshlanadi. Koʻplab tarmoqlari, oʻzanlari va koʻllari bilan u Oʻrta yer dengizi sohili boʻylab 260 km, Iskandariyadan boshlab Port-Saidgacha choʻzilgan. Bu yerda Nil 9 ta yirik va ulardan ancha koʻp mayda tarmoqlarga boʻlinadi. Kema qatnovi uchun asosiy tarmoqlar Dumyat (Damyetta; sharqiy) va Rashid (Rozetta; gʻarbiy) boʻlib, har birining uzunligi taxminan 200 km. Deltaning shimolida Menzala, Burullus va Maryut laguna koʻllari joylashgan. Delta vaqt oʻtishi bilan daryo yotqiziqlari toʻldirgan qadimgi dengiz qoʻltigʻi oʻrnida shakllangan. Nil deltasining maydoni (24 ming km²) deyarli Qrim yarimorolining maydoniga teng.

Nilning quyilish joyini «delta» deb yunon geograflari atagan. Ular uning uchburchak shaklini yunon alifbosidagi Δ harfiga qiyoslagan va shu tariqa Yer yuzidagi barcha daryo deltalariga shu nom berilgan. Nil Oʻrta yer dengiziga olib chiqadigan choʻkindilar Sharqiy Oʻrta yer dengizidagi baliqlar uchun boy ozuqa manbaini yaratadi.

Kanallar

Ikki kanal — Ibrohimiya va Yusuf — Nil suvini Qorun koʻliga yetkazish, shuningdek, vohani, yaʼni Fayyumni, sugʻorish uchun xizmat qiladi. Ismoiliya kanali Nilning chuchuk suvini Suvaysh kanali atrofiga yetkazadi. Mahmudiya kanali Iskandariya va unga tutash hududlarni chuchuk suv bilan taʼminlaydi.

Yusuf kanali

Ehtimol, hali Oʻn ikkinchi sulola davridayoq firʼavn Senusert III Nilni gʻarbdan sharqqa yoʻnalishda vadi Tumilat orqali Merid koʻliga bogʻlaydigan kanalni Punt bilan erkin savdo qilish uchun qazdirgan. Kanalni miloddan avvalgi 500-yil atrofida Buyuk Doro, fors podshohi va Misrni zabt etgan hukmdor tomonidan bitkazilgan. Bu voqea xotirasiga Doro Nil boʻyida, jumladan Karbet yaqinida ham granit stelalar oʻrnatgan.

Hayvonot dunyosi

Nilning hayvonot dunyosi juda xilma-xil. Bu yerda timsohlar, toshbaqalar, shuningdek, ilonlarning koʻplab turlari, jumladan, ikki turdagi kobra, Nil olabugʻasi uchraydi. Nil olabugʻasining vazni 140 kg gacha yetishi mumkin. Bundan tashqari, ovlanadigan baliqlar orasida koʻppatli baliqlar, yoʻlbarsbaliq, laqqabaliqlar, tishli karp va Afrika karpi.

Ahamiyati

Qohiradagi Nil

Nil — Shimoliy Afrikadagi yagona daryo boʻlib, Sahro choʻlidan oqib oʻtadi va suvini Oʻrta yer dengizigacha yetkazadi. U suvsiz choʻlda hayot manbaidir. Nilning doimiy oqishi janubroqda yogʻadigan yogʻinlar va ular bilan toʻyinadigan boshlanish irmoqlari hisobiga taʼminlanadi. Ekvatorial mintaqadan boshlanadigan Oq Nil yil davomida yogʻadigan yomgʻirlardan suv oladi. Yuqori oqimida uning sathi yuqori va nisbatan barqaror boʻlib, koʻllar uni tartibga soladi. Biroq Yuqori Nil botigʻida (Sadd) suvning katta qismi bugʻlanib ketadi. Shu sabab Xartumdan pastda Nilni toʻyintirishda yozgi yogʻinlardan soʻng koʻp suv olib keladigan Koʻk Nil muhimroq oʻrin tutadi. Bu yogʻinlar Habashiston yassitogʻligiga yogʻadi. Quyi Nilning shu davrdagi maksimal suv sarfi 5 baravar yuqori boʻladi — suv kamaygan davrdagiga nisbatan.

Nilning suv resurslaridan qadim zamonlardan buyon dalalarni sugʻorish va tabiiy oʻgʻitlash uchun, baliqchilik, suv taʼminoti va kema qatnovi maqsadida foydalaniladi. Hozir gidroenergiyadan ham foydalaniladi. Nilning gidroenergetik salohiyati 50 GVt deb baholanadi. Kema qatnovi mumkin boʻlgan qismlarning jami uzunligi 3,2 ming km. Oʻrta oqimida Xartumdan Jubagacha va Nimuledan Albert koʻligacha kemalar qatnay oladi; undan yuqorida esa faqat ayrim qismlarda suzish mumkin. Suv transporti Nilning oʻzi bilan birga Yusuf, Ibrohimiya, Mansuriya va Ismoiliya kanallaridan, shuningdek, Viktoriya, Kyoga, Albert va Tana koʻlidan ham foydalanadi.

Misr uchun ahamiyati

Nil daryosi Misr uchun ayniqsa muhim: daryo boʻyidagi kengligi 10—15 km boʻlgan hududda mamlakat aholisining taxminan 97 % i yashaydi. Nil quyi oqimida vaqti-vaqti bilan toshib, butun vodiyni suv bosadi. Habashiston yassitogʻligidan oqib tushadigan irmoqlar toshqin paytida choʻkadigan katta miqdorda loyqa olib keladi. Bu muntazam tabiiy oʻgʻitlash Misr dehqonchiligida nihoyatda muhim rol oʻynaydi.

Felukalar Nil daryosida

Bunyod etilgan Asvon gidroinshootlar majmuasi Nil oqimini koʻp yillar davomida boshqarish imkonini berdi, halokatli toshqinlar xavfini bartaraf etdi (ilgari toshqin paytida Qohira yaqinida suv sathi 8 m gacha koʻtarilgan) va sugʻoriladigan yerlar umumiy maydonini koʻpaytirdi. Biroq Yuqori Asvon toʻgʻoni va GES 1970-yilda qurib bitkazilgach, bahorgi toshqinlar toʻxtadi, shu bilan birga Misr qishloq xoʻjaligi eng muhim tabiiy oʻgʻit — loyqadan mahrum boʻldi. Shunga qaramay, suv oqimini nazorat qilish yil davomida sugʻorishga sharoit yaratdi va hozir ayrim hududlarda yiliga hatto uch marta hosil olish mumkin.

Nil boʻyida yirik shaharlar: Xartum, Asvon, Luksor (Fiva), shuningdek, Qohira—Giza shahar aglomeratsiyasi; deltada esa Iskandariya. Nil daryosining Asvondan shimoldagi qismi mashhur sayyohlik yoʻnalishi hisoblanadi.

Nil (Iteru — qadimgi misr tilida) tosh davridayoq qadimgi Misr sivilizatsiyasi uchun hayot manbai boʻlgan. Aynan uning vodiysida Misrning barcha shaharlari joylashgan va hozir ham mamlakat aholisining deyarli barchasi shu yerda istiqomat qiladi.

Adabiyotlar