Amazonka daryosi haqida

Amazonka
portugalcha Amazonas, ispancha Amazonas
Суда на Амазонке
Amazonkada suzayotgan kemalar
Xususiyatlari
Uzunligi 6400/7100 km
Havzasining maydoni 7 180 000 km²
Suv sarfi 230 000 m3/s
Daryo oqimi
Boshlanish joyi quyidagi daryolarning qoʻshilish joyi: Maranʼon va Ukayali
 • Balandligi 110 m
 • Koordinatalari 4°26′25″ j. k. 73°26′50″ gʻ. u.HGYaO
Quyilish joyi Atlantika okeani
 • Balandligi 0 m
 • Koordinatalari 0°35′36″ j. k. 49°57′23″ gʻ. u.HGYaO
Joylashuvi
Suv tizimi Atlantika okeani

Mamlakatlar
Амазонка (Бразилия)
Голубая точка — исток
boshlanish joyi
Синяя точка
quyilish joyi
Логотип Викисклада Vikimedia Commonsʼdagi mediafayllar

Amazonka (ispancha va portugalcha Amazonas) — uzunligi, havzasining maydoni va daryo sifatidagi sersuvligi boʻyicha Yerdagi eng yirik daryo. U Janubiy Amerika hududidan oqib oʻtadi. Amazonkaning uzunligi ilmiy doiralarda bahsli masala boʻlib, turli oʻlchovlarga koʻra, Maranʼon daryosi boshlanish joyidan hisoblaganda taxminan 6400 km, Apacheta daryosi boshlanish joyidan 6992 km, Ukayali daryosi boshlanish joyidan esa taxminan 7100 km ni tashkil etadi. Eng olis boshlanish nuqtasi hisobga olinganda Amazonka Nil bilan birga dunyodagi eng uzun daryo degan maqomga daʼvogarlik qiladi.

Havzasining umumiy maydoni, shu jumladan Tokantins irmogʻi — 7 180 000 km²; bu boshqa yirik daryolar havzalari maydonidan sezilarli darajada katta (Urugvay va Parana birgalikda — 4140 ming km²; Kongo — taxminan 3700 ming km²).

Nomi kelib chiqishi

Ushbu gidronimning kelib chiqishi haqida bir necha taxmin mavjud. Ulardan biriga koʻra, ispan konkistadorlari sarkardasi F. Orelʼyana boshchiligida daryoning taxminan oʻrta oqimiga tushib, ayollar boshchilik qilgan hindular bilan jangga kirishgan. Bu ispanlarga qadimgi yunon afsonasidagi amazonkalar — jangchi ayollarni eslatgan va konkistadorlar daryoni Rio-de-las-Amazonas (portugalcha Rio de las Amazonas) — «amazonkalar daryosi» deb atagan. XX asrdagi ekspeditsiyalar hindular ayollarining janglarda qatnashganini tasdiqlagan boʻlsa-da, zamonaviy tadqiqotchilar amazonkalar haqidagi bu hikoyani toʻqima deb hisoblaydi.

Yana bir fikrga koʻra, portugalcha «Amazonas» nomi hindular tillaridan birida «katta suv» maʼnosini anglatuvchi «amasunu» soʻzidan kelib chiqqan. Ye. M. Pospelov fikricha, bu faraz haqiqatga yaqin, ammo mazkur soʻz Janubiy Amerikadagi boshqa daryolar nomida uchramasligi shubha uygʻotadi. Ayrim mualliflar «amasunu»ni ushbu daryo quyilish joyidagi vayronkor suv qalqishi toʻlqinining mahalliy nomlaridan biri deb hisoblaydi (uning yana bir keng tarqalgan nomi — «pororoka»). Bu talqinni «Amazonas» nomining faqat daryoning Riu-Negru quyilishigacha boʻlgan quyi oqimiga nisbatan ishlatilishi ham tasdiqlaydi; oʻrta oqimda esa u Solimoyns (portugalcha Solimões) deb ataladi. Bu atama hindu qabilasining nomidan olingan: surima yoki sulima.

Hozirgi Braziliyada daryo «Amazonas» (portugalcha Amazonas, Rio) deb ataladi; bu amazona — «amazonka» soʻzining koʻplik shaklidir. Rus tilidagi «Амазонка» nomi portugalcha nomning kalka yoʻli bilan yakkalik shakl — «Амазонка» tarzida oʻzlashtirilgan koʻrinishidir. Inglizcha (inglizcha Amazon) va fransuzcha (fransuzcha Amazone) nomlar ham «amazonka» (birlik) maʼnosini bildiradi.

Tavsifi

Daryo Maranʼon va Ukayali daryolarining qoʻshilishidan hosil boʻladi. Riu-Negru quyiladigan joygacha u Solimoyns deb ataladi. Daryoning ushbu qismi uzunligi taxminan 1600 km, suv yigʻish havzasining maydoni esa 2 200 000 km², suv sarfi esa 100 000 m3/s ni tashkil etadi.

Amazonka, asosan, Amazonka pasttekisligidan, ekvatorga yaqin, undan janubroqda deyarli kenglik yoʻnalishida oqib, Atlantika okeaniga quyiladi va dunyodagi eng yiriklardan biri boʻlgan deltani hosil qiladi (maydoni 100 ming km²dan ortiq, uning orollaridan biri — dunyodagi eng katta daryo orollaridan sanaladigan Marajo).

Amazonkaga koʻplab irmoqlar quyiladi. Ularning eng yiriklari: oʻng irmoqlari — Jurua, Purus, Madeyra, Tapajos, Shingu, Tokantins; chap irmoqlari — Putumayo, Japura, Riu-Negru.

Oʻrtacha yillik suv oqimi hajmi — 7280 km3 (taxminan 230 ming m3/s). Bu barcha daryolar oqimi jami miqdorining 18 % ini tashkil etadi; ularning suvi quyiladigan okean — Jahon okeani. Qattiq oqiziqlar miqdori taxminan 900 mln tonnaga teng.

Amazonka yil davomida sersuv boʻladi, chunki uning oʻng va chap irmoqlarida yomgʻirli mavsum turli vaqtlarda boshlanishi suv oqimining mavsumiy oʻzgarishlarini yumshatadi. Shimoliy va janubiy irmoqlarda suv sathi yilning turli davrlarida koʻtariladi. Suv koʻtarilganda daryo keng maydonlarni suv ostida qoldirib, oʻtib boʻlmaydigan botqoqliklarni hosil qiladi.

Suv qalqishi daryo boʻylab yuqoriga taxminan 1000 km masofagacha kirib boradi va quyilish qismida quyidagi hodisa kuzatiladi: pororoka. Daryo boshlanish joyining balandligi dengiz sathidan 110 m. Daryoning nishabligi — 0,016 m/km.[manbada koʻrsatilmagan].

Amazonka havzasining katta qismi Braziliyaga, janubi-gʻarbiy va gʻarbiy hududlari esa Boliviya, Peru, Ekvador va Kolumbiyaga tegishli. Amazonka va uning irmoqlari umumiy uzunligi 25 ming km dan ortiq boʻlgan dunyodagi eng yirik ichki suv yoʻllari tizimlaridan birini hosil qiladi. Amazonkaning asosiy oʻzani 4300 km davomida kemalar qatnoviga yaroqli (And togʻlarigacha). Okean kemalari Manaus shahrigacha (quyilish joyidan 1690 km) koʻtarila oladi. Asosiy portlar (quyidan yuqoriga): Belen, Santaren, Obidus, Manaus, Ikitos (Peru).

Braziliyaning Brazilia universiteti olimlari daryoning yoshi 9 mln yil ekanini aniqlagan.

Oʻrganilish tarixi

Janubiy Amerikada amazonkalar qabilasining mavjudligi haqidagi dastlabki maʼlumotlar qirollik amaldorlari Xuan de San Martin va Antonio de Lebrixa shaxsan qatnashgan konkistador Gonsalo Ximenes de Kesadaning Kolumbiya hududiga yurishi haqidagi hisobotda keltirilgan (1539-yil iyul):

Lager joylashgan vodiy — Bogota. Shu yerda biz oʻzlari alohida yashaydigan, yonlarida hindu [erkaklar] istiqomat qilmaydigan ayollar xalqidan xabar topdik; shu sababli ularni amazonkalar deb atadik. Bizga ular haqida soʻzlab berganlarning aytishicha, bu ayollar oʻzlari sotib olgan ayrim qullardan [farzand] koʻrishadi. Agar oʻgʻil tugʻilsa, uni otasiga joʻnatishadi, qiz tugʻilsa esa oʻz jamoalarini koʻpaytirish uchun tarbiyalashadi. Aytishlaricha, ular qullardan faqat farzand koʻrish maqsadida foydalanishadi va shundan soʻng ularni darhol qaytarib yuborishadi; shu bois, kerakli paytda ularni oʻzlariga yuborishadi va xuddi shu tarzda yana yonlarida boʻlishadi.

— Xuan de San Martin va Antonio de Lebrixa. «Yangi Granada qirolligining zabt etilishi haqida hisobot» (1539-yil iyul).

Ximenes de Kesada hindulardan olingan notoʻgʻri maʼlumotlar taʼsirida amazonkalar malikasi Xarativa deb atalganiga ishongan va hatto ukasi Ernan Peres de Kesadani ular yashaydigan hududga joʻnatgan.

Amazonka daryosini konkistador Fransisko de Orelʼyana kashf etgan. Janubiy Amerikaning gʻarbiy qismida boʻlganida u oʻz konkistadorlari bilan kichik daryoni topib, uni Tinch okeaniga quyiladi deb oʻylagan va oʻz otryadi bilan daryo boʻylab oqib tushib Tinch okeaniga yetib olishga qaror qilgan. Biroq bu daryo — Amazonka — Atlantika okeaniga quyilar edi. Natijada Orelʼyana Amazonka boʻylab suzib, yevropaliklardan birinchi boʻlib Janubiy Amerikaning eng keng qismini kesib oʻtdi. Aytishlaricha, 1542-yil yozida uning otryadi afsonaviy amazonkalar qabilasini koʻrgan va ular bilan jangga kirishgan. Bugungi qarashlarga koʻra, ular erkaklar bilan yonma-yon jang qilgan hindu ayollari yoki ispanlar ayol deb oʻylagan uzun sochli hindu erkaklari boʻlgan. Dastlab de Orelʼyana daryoga oʻz nomini berishni istagan, ammo jangdan keyin «Amazonka» nomini tanlagan.

1553-yildayoq amazonkalar [qabilasi] daryosi nomi quyidagi asarda tilga olinadi: «Peru xronikasi» (muallifi — Syesa de Leon):

«Hozir ham shu qadar hayratlanarli darajada ulkan daryolar kashf etilmoqdaki, ular quruqlik boʻylab oqadigan daryolardan koʻra koʻproq dengiz qoʻltiqlariga oʻxshaydi. Buni adelantado Orelʼyana [Orillana] bilan birga borgan koʻplab ispanlarning aytganlaridan ham bilish mumkin: ular Perudan shimoliy dengizga oqib tushadigan daryoning (u odatda amazonka [qabilasi] daryosi (de los Amazonas) yoki Maranʼon (del Maranon) deb ataladi) uzunligi ming ligadan, baʼzi joylardagi kengligi esa 25 ligadan ortiqligini aytishadi».

Yevropaliklar orasida birinchi boʻlib 1639-yilda daryoning quyilish joyidan boshlanish joyigacha butun uzunligi boʻylab suzib oʻtgan kishi portugaliyalik Pedru Teysheyra edi. Uning hamrohlaridan biri, iezuit Kristobal de Akunya, Amazonka boʻylab sayohatning ilk tavsifini nashr qilgan.

Oʻsimlik va hayvonot dunyosi

Amazoniya oʻsimlik va hayvonot dunyosining boyligi bilan hayratga soladi. Bu ulkan hududda oʻsimlik va hayvonlarning milliondan ortiq turi yashaydi; uni jahon genetik fondi deb atash mumkin. Olimlar[kimlar?] taʼkidlashicha, 10 km² tropik oʻrmon maydoniga 1,5 ming turdagi gullar, 750 turdagi daraxt, 125 turdagi sutemizuvchi, 400 turdagi qush va behisob umurtqasiz hayvonlar toʻgʻri keladi. Ularning koʻp turlari hali tavsiflanmagan va aniqlanmagan.

Amazoniyaning yomgʻirli oʻrmonlari

Amazonka havzasida dunyodagi eng katta nam tropik oʻrmon ham joylashgan. Bu oʻziga xos tabiiy oʻsimlik qoplamini Aleksandr fon Gumboldt 1799—1804-yillarda Janubiy Amerika boʻylab sayohati davomida tasvirlab, uni gileya (yunoncha «gileston» — oʻrmon) deb atagan. Doim yashil ekvatorial oʻrmon iqlimi issiq va namdir. Yil davomida harorat 25—28 °C oraligʻida oʻzgaradi va hatto tunda ham 20 °C dan pasaymaydi. Bu yerda yogʻingarchilik nihoyatda koʻp: yillik miqdori 2000—4000 mm ga yetadi, baʼzan bundan ham ortadi. Oʻrmon ichida shamol deyarli esmaydi — faqat boʻron paytida daraxtlarning uchlari tebranadi. Qalin barglar va chirmashib ketgan lianalar orasidan daraxt shox-shabbalari ostiga juda oz yorugʻlik kiradi. Oʻsimliklarning gʻoyat zich oʻsishi harakatni qiyinlashtirib, yoʻnalishni aniqlashni ham mushkul qiladi. Hatto ozgina masofani bosib oʻtish uchun ham koʻpincha yoʻl ochishga toʻgʻri keladi.

Bu joylarning eng xos xususiyati — lianalarning koʻpligidir. Ular uzunligi 100 m gacha yetadigan ingichka, tez oʻsuvchi poyalarga ega. Lianalar daraxtlarning tanasi va shoxlariga chirmashib, yashash uchun zarur yorugʻlikni topadigan shox-shabbalargacha yetadi; oʻsha yerda shoxlanadi, gullaydi va meva tugadi. Daraxtlarga koʻtarilib, ularda ushlanib turishiga turli moslamalar (jingalak moʻylovchalar, tikanlar) yordam beradi. Oʻsimliklar olamining chinakam moʻjizasi — Victoria regia nomli ulkan suv nilufari boʻlib, uning barglari odam vaznini ham koʻtara oladigan darajada mustahkam.

Nikolay Vavilov, Amazonka boʻylab Belen yaqinida 1933-yilda sayohat qilib, daryo qirgʻoqlarida ayniqsa palmalarning xilma-xilligi katta ekanini aytgan: bu yerda ularning 800 ga yaqin turi uchraydi. Palmalar katta guruhlar holida ham, yakka-yakka ham oʻsadi. U shunday yozgan:

«Bu tom maʼnoda palmalar saltanatidir. Dunyoning hech bir joyida bu yerdagidek xilma-xillikni, bunchalik katta oʻzgaruvchanlikni koʻrib boʻlmaydi. Ayniqsa, ingichka tanali, shox-shabbasi baland koʻtarilgan, yorqin rangli mevalari soyabon yoki roʻvak shaklida toʻplangan katta palma guruhlari juda taʼsirli koʻrinadi. Ular tropik mintaqaning boshqa hech bir joyida uchramaydigan mutlaqo oʻziga xos manzarani hosil qiladi».:156

Piraniyalar

Daryolar yaqinida koʻpincha kapibara — dunyodagi eng yirik kemiruvchini (tana vazni taxminan 50 kg) uchratish mumkin. U tashqi koʻrinishidan dengiz choʻchqachalariga oʻxshaydi. Suv ichish uchun kelgan hayvonlarni qirgʻoqda anakondalar poylab turadi. Bu boʻgʻma ilonlar, ilonlarning eng yiriklari, suvda ham ov qilib, hatto kaymanni ham boʻgʻib oʻldira oladi. Amazoniyaning boy hayvonot dunyosida chuchuk suvda yashovchi daryo delfini — iniya va nutriya ham bor (Yevropada nutriya moʻynachilik fermalarida boqiladi). Amazonka qirgʻoqlarida tapirni uchratish mumkin. U juda yaxshi suzadi, garchi vazni 200 kg gacha yetsa ham. Odatda daryo yaqinidagi soʻqmoqlarda yakka holda yuradi. Barg, novda, meva va koʻplab suv oʻsimliklari bilan oziqlanadi. Junglining eng xavfli jonzotlaridan biri, mushuksimonlar oilasining suvni eng yaxshi koʻradigan, hatto shoʻngʻiy oladigan vakili — yaguardir. Guarani qabilasi hindulari ham uni «d’iaguar» deb ataydi — xuddi biz kabi.

Amazonka va uning irmoqlarida ajoyib xilma-xillikka ega boʻlgan 2 mingdan ortiq baliq turi yashaydi. Akvariumlarda mashhur koʻplab baliqlar, masalan, guppi, skalyariya va zirhli laqqasimon baliqlar shu yerdan kelib chiqqan. Faqat shu hududda tambaki (Colossoma macropomum) baliqlari yashaydi. Ular suvga tushgan kauchuk daraxtlarining urugʻlari va mevalari bilan oziqlanadi. Bu yerda lepidosirenlar — Yer yuzida saqlanib qolgan ikki xil nafas oluvchi baliqlarning soʻnggi turlaridan ayrimlari, shuningdek, arovana ham uchraydi. Uzunligi bir metrga yetadigan arovana suvdan sakrab chiqib, suv ustiga osilib turgan shoxlardagi qoʻngʻizlarni tutadi. Amazonkaning eng mashhur jonzotlaridan biri — piraniyalardir. Uzunligi 13 dan 40 sm gacha boʻlgan bu kichik baliqlar nihoyatda ochkoʻz va yirtqich hayot kechiradi. Ular daryodan oʻtayotgan katta hayvonlarga (ilonlar yoki sutemizuvchilarga) ham hujum qilishi mumkin. Odamlar uchun ham xavfli: qon hidiga jalb etilgan baliq toʻdalari oʻljaga tashlanib, tishlari bilan goʻsht boʻlaklarini yulib oladi va qurbonini suyagigacha kemiradi.

Baʼzi baliqlar, masalan, yassi boshli laqqa va xaraki (ikkinchisi Amazonkada ovlanadigan asosiy baliq), daryo ustidan eshitiladigan baland tovushlar chiqaradi. Aftidan, Amazonkada «kuylovchi» baliqlarning koʻp va xilma-xil boʻlishi daryo suvining ohaktosh va chirindi aralashmalari tufayli juda loyqa ekanligi bilan bogʻliq. Bunday sharoitda baliqlar koʻrish orqali oʻzaro aloqa qila olmaydi, shu sababli tovushdan foydalanadi.

Ekologik muammolar

Daryo taksisi

Amazonka selvasi — oʻrnini hech narsa bosa olmaydigan ekotizim boʻlib, unga ommaviy daraxt kesilishi tahdid solmoqda. Manaus bilan daryo quyilish joyi oraligʻidagi ikki qirgʻoq eng koʻp zarar koʻrgan. XX asrning 70-yillarida katta oʻrmon maydonlari yaylovlarga aylantirilgan, bu esa tuproq eroziyasiga olib kelgan. Ushbu hududlarda endi qoʻl tegmagan junglilar qolmagan. Kesilgan yoki yoqib yuborilgan oʻsimliklarni qayta tiklashga harakat qilinayotgan boʻlsa-da, oʻzgargan oʻrmonlarda dastlabki tur xilma-xilligining faqat bir qismi saqlanib qoladi.

Oʻrmonlardan foydalanish oqibatida koʻplab oʻsimlik va hayvon turlari nobud boʻlmoqda. Hozir Ptesonura brasilensis nomli suvsar juda kam uchraydi. Yoʻqolib ketish xavfi ostidagi turlar roʻyxatiga Rio Palenque nomli qizil yogʻoch va braziliyalik palisandr ham kiritilgan. Ularning sifatli yogʻochidan qimmatbaho mebellar tayyorlanadi.

Oʻrmonlarning kesilishi Amazonkaning tropik oʻrmonlarini zaiflashtirib, quritmoqda. 2016-yilda sunʼiy yoʻldosh kuzatuvlariga koʻra, Amazonka oʻrmonlaridagi yongʻin oʻchoqlari soni 80 % ga oshgani qayd etilgan.

Yerosti «daryosi»

2011-yil avgustida Braziliya geofizika jamiyatining Rio-de-Janeyrodagi yigʻilishida Amazonka ostida yerosti suv oqimi kashf etilgani eʼlon qilindi. Ushbu oqim norasmiy ravishda Hamza (portugalcha Rio Hamza, inglizcha Hamza River) deb, Valiya Hamza[inglizcha] sharafiga nomlangan. U Hindistonda tugʻilgan va 45 yildan ortiq vaqt davomida Amazonka daryosini oʻrgangan olimdir. Yerosti «daryosi»ni Amazonka havzasidagi foydalanilmayotgan neft quduqlarida harorat oʻlchovlarini oʻtkazgan Valiya Hamza boshchiligidagi olimlar guruhi kashf etgan. Oʻlchovlar 241 ta quduqda bajarilgan va ularning tahlili katta chuqurlikda suvning gorizontal yoʻnalishda harakatlanishini aniqlagan. Oqim tezligi juda kichik boʻlgani uchun uni bevosita kuzatish qiyin kechgan. Kashfiyotchilarning dastlabki hisob-kitoblariga koʻra, Hamza Amazonkaga parallel ravishda gʻovak tuproqlar orasidan yer ostida taxminan 4 km chuqurlikda oqadi. Hamzaning uzunligi taxminan 6 ming km, kengligi 400 km gacha, suv sarfi esa taxminan 3100 m3/s, suvning harakatlanish tezligi yiliga 100 m gacha. Hamza suvlari Atlantika okeaniga quyilib, qirgʻoqdan 150 km masofagacha suvning shoʻrligini kamaytiradi. Geolog Xorxe Figeyredu matbuotda gʻovak tuproqlar orasidan juda sekin oʻtadigan suv harakatiga «daryo» atamasini qoʻllash nooʻrinligini aytib, tanqidiy fikr bildirganidan soʻng, Valiya Hamza oʻzi kashf etgan oqim soʻzning umumqabul qilingan maʼnosida daryo emasligiga rozi boʻlgan.

Faktlar

  • Amazonka daryosining butun uzunligi boʻylab uning ustidan oʻtadigan birorta ham koʻprik yoʻq.
  • Amazonkaga taxminan 10 ming irmoq quyiladi. Ularning 100 dan ortigʻida kemalar qatnay oladi, 17 tasining uzunligi esa 1600 km dan ortiq.
  • 2011-yilda oʻtkazilgan umumjahon tanlovi natijalariga koʻra, Amazonka dunyoning yetti tabiiy moʻjizasidan biri deb topilgan.
  • Braziliya Milliy observatoriyasi geofizika boʻlimi maʼlumotlariga koʻra, Amazonka bilan bir yoʻnalishda, ammo 4 km chuqurlikda yerosti daryosi — Hamza (Hamza) oqadi. U yerosti suvlari bilan toʻyinadi. Uning suv sarfi 3 ming m3/s deb baholanadi.
  • Amazonka havzasining maydoni Avstraliya.
  • maydoniga yaqin (undan biroz kichik). Britaniyalik Ed Stafford Amazonkaning boshlanish joyidan quyilish joyigacha piyoda yetib borgan birinchi odam boʻlgan. 6400 km masofani bosib oʻtish uchun u ikki yildan koʻproq — 859 kun (2008-yil apreldan 2010-yil avgustgacha) sarflagan.
  • Amazonka boʻylab suzish rekordi sloveniyalik Martin Strelga tegishli. U 1-fevral 2007-yilda, 52 yoshida, Perudagi Atalayya shaharchasida, junglida yoʻlga chiqqan va 66 kun davomida daryo boʻylab 5268 km masofani bosib oʻtib, rekord urinishini Braziliyaning Belen.[manba 1925 kundan beri koʻrsatilmagan]

Adabiyotlar

Havolalar