| Poytaxt shahar: Iroq | |||||
| Bag‘dod | |||||
|---|---|---|---|---|---|
| arab. بَغْدَاد kurd. بەخدا | |||||
|
|||||
| 33°21′ sh. k. 44°25′ sh. u.HGYaO | |||||
| Mamlakat |
|
||||
| Muhofaza | Bag‘dod | ||||
| Shahar hokimi | Zikra al-Vish | ||||
| Tarix va geografiya | |||||
| Asos solingan | 762 | ||||
| Maydoni | 673 km² | ||||
| Markazining balandligi | 34 m | ||||
| Vaqt mintaqasi | UTC+3:00 | ||||
| Aholisi | |||||
| Aholisi |
|
||||
| Zichligi | 12 075 kishi/km² | ||||
| Aholisining atalishi | bag‘dodlik, bag‘dodliklar | ||||
| Rasmiy til | kurd tili va arab tili | ||||
| Raqamli identifikatorlar | |||||
| Telefon kodi | +964 1 | ||||
| Pochta indeksi | 10001–10090 | ||||
| amanatbaghdad.gov.iq | |||||
Bag‘dod (arab. بَغْدَاد [bɐʁˈd̪ɑːd̪] fayl haqida, kurd. بەخدا) — Iroqning poytaxti (Iroq), shuningdek, Bag‘dod muhofazasining ma’muriy markazi.
Aholisi 9 milliondan ortiq bo‘lgan (2015) Bag‘dod — mintaqadagi eng yirik shaharlardan biri; bu mintaqa — Yaqin Sharq.
Bag‘dod — Iroqning siyosiy, iqtisodiy va madaniy markazi. Bu yerda hukumat, barcha markaziy davlat va diniy muassasalar, shuningdek, ko‘plab diplomatik vakolatxonalar joylashgan. Shahar muhim transport tugunidir. Unda ko‘plab oliy ta’lim muassasalari, teatrlar, muzeylar va me’moriy yodgorliklar ham mavjud.
Etimologiya

Shahar nomining kelib chiqishi haqida bir necha faraz mavjud. «Bag‘dod» nomi ossuriy mixxat yozuvlarida miloddan avvalgi IX asrda hamda podshoh Navuxodonosor II muhr bosilgan Bobil g‘ishtlarida (miloddan avvalgi VI asr) uchraydi.
Bag‘dod manzilgohining ahamiyati xalifa Abu Ja’far al-MansurXalifa unga Madinat as-Salomnomini berdi; bu arab tilidan tarjima qilinganda « tinchlikshahri» degan ma’noni anglatadi. Bu rasmiy nom tangalarda zarb etilgan va boshqa rasmiy maqsadlarda ishlatilgan, biroq ko‘pchilik eski nomni qo‘llashda davom etgan. XI asrga kelib, «Bag‘dod» shaharning deyarli yagona nomiga aylangan.
Shahar nomi kelib chiqishiga oid eng keng tarqalgan talqinga ko‘ra, u o‘rta fors tilidagi quyidagi so‘zlardan kelib chiqqan: bagh (
«xudo» va dād (
) — «berilgan»; ular birgalikda «xudoning tuhfasi» yoki «xudo bergan» degan ma’noni bildiradi. Bu ma’no qadimgi fors tilidaham kuzatiladi. Kamroq tarqalgan farazga ko‘ra, nom bāgh «bog‘» va dād «berilgan» so‘zlaridan kelib chiqib, «tuhfa etilgan bog‘», «berilgan bog‘» degan ma’noni anglatadi.
Tabiiy-geografik tavsif

Bag‘dod deyarli Iroqningmarkazida, Dajladaryosi bo‘yida, Diyoladaryosining quyilish joyi yaqinida joylashgan. Shahar va uning atrofidagi ob-havo sharoiti subtropik va O‘rta dengiz iqlimi. Yanvarda havoning o‘rtacha harorati taxminan +10 °C, iyulda esa taxminan +34 °C. O‘rtacha yillik yog‘in miqdori 160–180 mm. Eng ko‘p yog‘in dekabr–yanvar oylarida tushadi. Yoz maydan oktabrgacha davom etadi: bu paytda Bag‘dodda juda jazirama ob-havo kuzatiladi (iyulda kunduzi havo harorati o‘rtacha +43 darajaga yetadi), yomg‘ir juda kam yog‘adi. Qish dekabrdan martgacha davom etadi; qishda eng yuqori harorat +18 darajadan oshmaydi. Qor yog‘gan holatlar ham bo‘lgan (so‘nggi marta 2008-yil yanvarida). 21-yanvar 2011-yilda −1 dan −3 gacha sovuq qayd etilgan; bu mutlaq eng past ko‘rsatkichlarga yaqin.
May–iyun oylarida shimoli-g‘arbdan shamollar esadi; bu vaqtda Bag‘dod va uning atrofida tez-tez chang va qum bo‘ronlari — «xamsinlar» kuzatiladi.
Tabiiy o‘simlik qoplami asosan yulg‘un, xurmo palmasi, qirg‘oqbo‘yi hududlarda esa sho‘rga chidamli o‘tlar, qo‘g‘a, qamish, tolkabi o‘simliklar o‘sadi. Dajla daryosi sohillarida suv qushlari, jumladan, o‘rdaklar, qarqaralar, saqoqushlar, g‘ozlaruya quradi; daryo suvlarida ovlanadigan baliqlar: zog‘orabaliq, laqqa baliq va boshqalar uchraydi. Poytaxt atrofida mayda kemiruvchilar va varanlaruchraydi; zararli hasharotlar, ayniqsa moskitlar va chivinlar, ular bezgak kasalligini tarqatadi.
| Ko‘rsatkich \ Davr | Yan | Fev | Mar | Apr | May | Iyun | Iyul | Avg | Sen | Okt | Noy | Dek | Yil |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Mutlaq eng yuqori t, °C | 24,8 | 27,1 | 30,9 | 38,6 | 43,5 | 48,8 | 50,0 | 49,9 | 47,7 | 40,2 | 35,6 | 25,3 | 50 |
| O‘rtacha eng yuqori t, °C | 15,9 | 18,2 | 24,3 | 31,1 | 37,1 | 41,9 | 44,8 | 46,1 | 41,1 | 35,0 | 27,4 | 18,5 | 31,8 |
| O‘rtacha harorat, °C | 9,7 | 12,0 | 16,6 | 22,6 | 28,3 | 32,3 | 34,8 | 34 | 30,5 | 24,7 | 16,5 | 11,2 | 22,77 |
| O‘rtacha eng past t, °C | 3,8 | 5,5 | 9,6 | 15,2 | 20,1 | 23,3 | 25,5 | 24,5 | 20,7 | 15,9 | 9,2 | 5,1 | 14,9 |
| Mutlaq eng past t, °C | −11 | −10 | −5,5 | −0,6 | 8,3 | 14,6 | 22,4 | 20,6 | 15,3 | 6,2 | −1,5 | −8,7 | −11 |
| Yog‘inlar (me’yor), mm | 27,2 | 19,1 | 22,0 | 15,6 | 3,2 | 0,0 | 0,0 | 0,0 | 0,0 | 3,3 | 12,4 | 20,0 | 122,8 |
| Manba: Climatetemp | |||||||||||||
| Oylik quyosh nuri davomiyligi, soat | |||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Oy | Yan | Fev | Mar | Apr | May | Iyun | Iyul | Avg | Sen | Okt | Noy | Dek | Yil |
| Quyosh nuri davomiyligi, soat | 192.2 | 203.3 | 244.9 | 244.9 | 300.7 | 348.0 | 347.2 | 353.4 | 315.0 | 272.8 | 213.0 | 195.3 | 3240.8 |
Tarix
Arxeologik qazishmalar ma’lumotlariga ko‘ra, hozirgi Iroq poytaxti hududida kichik manzilgohlar miloddan avvalgi XIX–XVIII asrlardayoq mavjud bo‘lgan.
Abbosiylar hokimiyatni egallagach, Arab xalifaligida poytaxtni Damashqdan sharqqa, o‘z tarafdorlarining tayanchi bo‘lgan Xurosongayaqinroq joyga ko‘chirishga qaror qildi. 30-iyul 762-yilda Bag‘dod Dajla daryosining g‘arbiy sohilida poytaxt sifatida Abbosiylar davlati uchun barpo etildi; shaharning dastlabki rejasi doira shaklidabo‘lgan. Qurilish xalifa Abu Ja’far al-Mansurfarmoni bilan boshlandi. Bundan tashqari, yangi poytaxt VII–VIII asrlarda sharqqa tomon chegaralari ancha kengaygan xalifalikning geografik markaziga yaqinroq edi.
836-yilda xalifa al-Mu’tasim ibn Horun davrida mamluklar (turkiy qul-askarlar; ular Abbosiylarxalifaligiga xizmat qilgan) Bag‘dodda qo‘zg‘olon ko‘tarib, xalifani poytaxtni Samarraga ko‘chirishga majbur qildi. Keyinchalik mamluklar yangi xalifalarni o‘zlari taxtga chiqara boshladi va bu «Samarradagi anarxiya»ga olib keldi. Samarra islom olamining poytaxti bo‘lib 892-yilgacha qoldi. O‘sha yili xalifa al-Mu’tamid xalifalik poytaxtini yana Bag‘dodga ko‘chirdi.
IX–X asrlarda Bag‘dod Yaqin Sharq hududlariningeng yirik madaniy va iqtisodiy markaziga aylandi. Bu yerda hunarmandchilik ishlab chiqarishi va boshqa mamlakatlar bilan savdo tez va muvaffaqiyatli rivojlandi. Bag‘dodga turli mahsulotlar va qimmatbaho tovarlar Arabistondan, Hindistondan hamda uzoq Yevropa mamlakatlaridan keltirilar edi. IX asr oxirida arab olimi Ibn Xurdodbeh tuzgan tarixiy hujjatlarda Bag‘dodning ar-Rus (ruslar) savdogarlari bilan savdo aloqalari haqida so‘z yuritilgan.\r\nAbbosiylar hukmronligi davrida (VIII–XIII asrlar) Bag‘dod Arab (ayrim manbalarda Bag‘dod) xalifaligining poytaxti bo‘lgan.
Abbosiylar davlati parchalangach, shaharning siyosiy va ma’muriy roli ancha pasaydi, ammo uning madaniy ahamiyati barcha arab mamlakatlari uchun hanuz katta bo‘lib qoldi. Bag‘dod qisqa vaqt ichida yirik ilmiy markazmaqomiga erishdi: XIII asr boshlaridayoq bu yerda 30 dan ortiq kutubxonaochilgan edi. 945-yilda shahar Buvayhiylarsulolasi mulklariga qo‘shildi, 1055-yildan esa Saljuqiylar davlati hududida bo‘ldi.
1258-yilda xon Huloku boshchiligidagi mo‘g‘ul bosqinchilari Bag‘dodga bostirib kirdiva shaharni talon-toroj qilib vayron etdi. Bag‘dod Eronning Hulukuiylar Ilxonligi nazoratiga o‘tdi.
1356–1411-yillarda Bag‘dod mo‘g‘ul sulolasi sultonligining viloyat markazi bo‘lgan. Bu sulola — Jaloyiriylar.
XIV asr oxirida, so‘ng XV asr boshlarida Bag‘dodga barlos hukmdori va fotih Amir Temurbostirib kirdi. Natijada shahardagi ko‘plab binolar vayron etilib, boyliklar talon-toroj qilindi. 1393–1405-yillarda Bag‘dod Amir Temur imperiyasi tarkibida bo‘lgan.
1411–1469-yillarda Bag‘dod viloyat markazi bo‘lgan; sultonlikning hukmron sulolasi — Qoraqo‘yunlilar.
1469–1508-yillarda Bag‘dod davlat viloyatining markazi bo‘lgan; hukmron sulola — Oqqo‘yunlilar.
1508–1523-yillarda Bag‘dod viloyat markazi sifatida quyidagi davlat tarkibida bo‘lgan: Safaviylar sulolasi davlati.
1523–1529-yillarda Bag‘dod quyidagi xalq vakillarining hokimiyati ostida bo‘lgan: kurdlar.
1529–1534-yillarda Bag‘dod yana Safaviylar davlati viloyatining markazi bo‘lgan.
1535-yilda turk-fors urushi davrida Bag‘dod yangi imperiya tarkibiga qo‘shib olindi — Usmonliylar imperiyasi.
1624-yilda navbatdagi turk-fors urushi davrida Bag‘dod Safaviylar nazoratiga yana o‘tdi , ammo 1638-yilda 40 kunlik qamaldan so‘ng uzil-kesil quyidagi imperiya tarkibiga qo‘shib olindi: Usmonliylar imperiyasi; shahar 1917-yilgacha shu imperiya tarkibida qoldi.
1917-yilda Bag‘dodga bostirib kirgan qo‘shinlar Buyuk Britaniyaga tegishli edi va shaharni egalladi. 1920-yilda inglizlar Iroqdaiqtisodiy hukmronlikni qo‘lga kiritib, Bag‘dodni mandat ostidagi hududning ma’muriy markazi deb e’lon qildi. 1921-yilda esa davlat suvereniteti tan olingach, Bag‘dod Iroq Qirolliginingpoytaxtiga aylandi. 1923-yilda shaharda Iroq muzeyi tashkil etildi. Unda asosan yirik arxeologik to‘plamlar — Qadimgi Bobil va Ossuriyatarixi hamda madaniyatiga oid yodgorliklar, Parfiya podsholigi hududidan topilgan san’at asarlari, Sosoniylar davlati va boshqa yerlarga oid buyumlar joylashtirildi.
1941-yilda shaharda natsistlar tarafdori va Britaniya tarafdori kuchlar o‘rtasidagi kurash sharoitida qisqa muddat hokimiyat bo‘shlig‘i yuzaga keldi. Shu vaziyatda Farhudnomi bilan ma’lum qonli pogrom sodir bo‘ldi. Unda kamida 175 kishi halok bo‘ldi, ko‘plab uylar yoqib yuborildi. Bu pogrom urush tugashi bilanoq yahudiylarning Iroqdan ommaviy ko‘chib ketishiga bilvosita sabab bo‘ldi.
1940–1950-yillarda shaharda davlatning imperialistik siyosatiga qarshi bir necha bor ommaviy namoyishlar o‘tkazildi. Milliy ozodlik harakati kuchayib, unga poytaxtning minglab aholisi qo‘shildi. Eng yirik xalq g‘alayonlari Bag‘dodda 1948, 1949, 1952 va 1954-yillarda yuz berdi. Inqilobiy voqealar Iroqda 1950-yillar o‘rtalarida Hoshimiylar monarxiyasining tugatilishiga va 1958-yil iyulda mustaqil Iroq Respublikasiningtashkil topishiga olib keldi; Bag‘dod uning poytaxti deb e’lon qilindi. 1960-yillar oxiri — 1970-yillar boshida shahardagi neft sanoatidan boshqa barcha sanoat korxonalari milliylashtirildi. 1980–1990-yillarda Fors ko‘rfazidagi harbiy mojarolar (dastlab Iroq va Eron, keyinchalik esa Iroq va Quvayto‘rtasidagi to‘qnashuvlar) tufayli poytaxtning xo‘jalik va iqtisodiy faoliyati qiyinlashdi.
- XXI asr
Bag‘dod Iroq urushi davomida, 2003-yil aprelida egallandi quyidagi mamlakatning armiyasi va dengiz piyodalari tomonidan: AQSh; keyinchalik shaharga xalqaro koalitsiyaning boshqa ayrim mamlakatlari harbiy bo‘linmalari ham kirdi. So‘ng muntazam xorijiy okkupatsiya qo‘shinlari olib chiqildi va shahar nazorati mahalliy hokimiyatga topshirildi. Mahalliy hokimiyat hozir ham xorijiy harbiy hamda politsiya maslahatchilarining yordamidan foydalanadi.

2003-yil may oyida shaharda ilk yirik musulmon-shianamoyishi bo‘lib o‘tdi. Namoyishchilar AQSh va uning Iroqdagiittifoqchilarining harakatlariga qarshi chiqdi. AQSh okkupatsiyasi davrida partizan urushi sifatida boshlangan va keyinchalik ham poytaxtda, xuddi butun Iroqdabo‘lgani kabi, davom etgan urush terrorchilik tusini oldi.
Shunga qaramay, vayron bo‘lgan poytaxtni tiklash choralari ko‘rilmoqda va shahar asta-sekin qayta qurilmoqda. Shahar atrofi poyezdlari qatnay boshladi, yerusti Bag‘dod metropoliteni tashkil etilmoqda (Husayn davrida boshlangan, biroq qurilishi to‘xtab qolgan yerosti metro loyihasi o‘rniga).
2019-yil mart oyida xalqaro konsalting kompaniyasi Mercer. Iroq poytaxti reytingdagi so‘nggi — 231-o‘rinni egalladi. Undan oldingi shahar — Bangi (Markaziy Afrika Respublikasi). Reytingni tuzishda mutaxassislar ekologiya, turar joy sharoiti, jamoat transporti va boshqa omillarni hisobga olgan.
Aholisi
Bag‘dod shahri uzoq tarixga ega. X asrda xalifa al-Muqtadir hukmronligi davrida Bag‘dod hududi 43750 jarib (126 875 km²) bo‘lgan. O‘rta asrlarda Bag‘dod aholisi 900-yillarda 900 ming kishi, 1100-yillarda esa 1 million 200 ming kishi deb baholanadi.
Bag‘dod aholisining soni AQSh harbiy harakatlari boshlanishidan oldin (2003-yil) 5,1 million kishidan oshgan. Biroq shahar aholisining bir qismi halok bo‘lishi, bag‘dodliklarning mamlakatdagi boshqa shaharlarga va xorijga ko‘chishi oqibatida aholi soni ancha kamaygan; hozirda aniq ma’lumot yo‘q. Shaharning milliy tarkibida asosan arablar (75 %), shuningdek, kurdlar, turklar, ossuriylar, armanlar va boshqalar bor. Davlat tili — arab tili; rasmiy maqom olgan kurd tiliham keng tarqalgan. Bag‘dodning dindor aholisi orasida musulmonlar shia va sunniy yo‘nalishiga mansublar (90 % dan ortiq) ustunlik qiladi; oz sonli aholi xristianlik diniga e’tiqod qiladi.
Ma’muriy-hududiy bo‘linishi

Bag‘dod 9 ta ma’muriy tumanga, ular esa o‘z navbatida 89 ta mahallaga bo‘linadi. Shaharning bu rasmiy bo‘linmalari kommunal xizmatlar ko‘rsatish bo‘yicha ma’muriy markazlar vazifasini bajargan, biroq 2003-yilgacha siyosiy funksiyalarga ega bo‘lmagan. 2003-yil aprelidan boshlab AQSh nazoratidagi Muvaqqat koalitsiya ma’muriyati ushbu bo‘linmalarga yangi vakolatlar berish jarayonini boshladi.
Madaniy ahamiyati
Bag‘dodning keyinchalik madaniy-tarixiy yodgorlik sifatida tan olingan me’moriy inshootlarining aksariyati XII–XIV asrlarda qurilgan. Ulardan Abbosiylar saroyi (XII asr oxiri — XIII asr boshi), Zubayda maqbarasi (XIII asrning birinchi yarmi), Mustansiriya madrasasi (XIII asr; XX asrda qayta ta’mirlangan), Bao al-Vastani darvozasi (XIII asrning birinchi yarmi), Suq al-G‘azal minorasi (XIII asrning ikkinchi yarmi), Xon Marjon karvonsaroyi binosi (XIV asr o‘rtalari) bor. XVI asr boshida Bag‘dodda Oltin masjid, ya’ni Muso al-Kozim maqbarasi qurilgan. Bu inshoot ikki marta — XVII asrda va XX asr o‘rtalarida ta’mirlangan.
Zamonaviy haykaltaroshlik namunalari orasida «14-iyun inqilobi» nomli tosh va bronza relyef yodgorligi (1960-yilda o‘rnatilgan) hamda 1959-yilda Sa’dun shohko‘chasida bunyod etilgan Noma’lum askar yodgorligi bor. Bag‘dodning g‘arbiy qismida parlament va hukumat binolari, shuningdek, ar-Rihob saroyi joylashgan. Shaharda 3 ta universitet, bir qator institutlar va Fanlar akademiyasi mavjud; Bag‘dodning eng yirik kutubxonasi Jamoat kutubxonasi hisoblanadi. Bu yerda Iroq Milliy kutubxonasi va arxiviham bor. 1940–1950-yillarda As-Sarafiya ko‘prigi Dajla daryosi ustida qurilib, poytaxtning ikki qismini bog‘ladi. 1998-yildan beri Mansur hududida Ar-Rahmon masjidijoylashgan; uning qurilishi 2003-yildan buyon to‘xtatilgan.
Bag‘dodda 6 ta muzey muassasasi bor: Iroq Milliy muzeyi (arxeologiya muzeyi), Bag‘dod tabiat tarixi muzeyi, Zamonaviy san’at muzeyi va Iroq harbiy muzeyi.
Bag‘dod ertaklarda tasvirlangan asosiy shahar sifatida ham tanilgan, xususan, «Ming bir kecha».
Iqtisodiyot
Bosh qarorgohi Iraqi Airways («Iroq havo yo‘llari») — Iroqning milliy aviatashuvchisi Iroqda, «Bag‘dod» xalqaro aeroportida joylashgan. Mazkur aeroport poytaxtdan 16 km uzoqlikda. Bag‘dodda yana bir aviakompaniyaning ham ofisi bor — Al-Naser Airlines.
2008-yilda Bag‘dod metropoliteniqurilishi qayta boshlandi. U poytaxt markazini Bag‘doddan janubda joylashgan Dora shaharchasi bilan bog‘lashi kerak. 2010-yil may oyida «Bag‘dod darvozalari» nomli yangi tijorat uy-joy loyihasi taqdim etildi. Loyiha Bag‘dodda yangi uy-joylarga bo‘lgan keskin ehtiyojni qondirish bilan birga, urushdan jabr ko‘rgan shaharning taraqqiyot ramzi hamdir, chunki Bag‘dodda o‘nlab yillar davomida bunday ko‘lamdagi loyihalar amalga oshirilmagan edi.
San’atda
- «Bag‘dodda hammasi osoyishta» degan ibora «Alovuddinning sehrli chirog‘i» filmidan olinib, bir nechta asarga nom bo‘lgan.
- Quyidagi ijodkorning asarlaridan biri: Valeriy Didyulya «Bag‘dodga yo‘l» deb ataladi.
Birodarlashgan shaharlar
Adabiyotlar
- Bag‘dod, shahar // Brokgauz va Yefronning ensiklopedik lug‘ati : 86 jildda (82 jild va 4 qo‘shimcha). — Sankt-Peterburg, 1890—1907.
- Bag‘dod // Harbiy ensiklopediya : [18 jildda] / tahrir ostida: V. F. Novitskiy … [va boshqalar]. — Sankt-Peterburg ; [Moskva] : Bosmaxona nashriyot shirkati I. D. Sitin, 1911—1915.
- «Vokrug sveta» ensiklopediyasidagi maqola
- O. Kovtunovich, S. Xodjash Bag‘dod. — M., «Iskusstvo», 1971. («Dunyo shaharlari va muzeylari»).
- P. V. Gusterin Arab Sharqi shaharlari. — Moskva: «Vostok–Zapad», 2007. — 352 b. — (Ensiklopedik ma’lumotnoma). — 2000 nusxa. — ISBN 978-5-478-00729-4.
Havolalar
- Bag‘dod hukumatining veb-saytlari Arxiv nusxasi 22-oktabr 2014-yildagi, quyidagi saytda: Wayback Machine
- Iraq Image — Bag‘dodning sun’iy yo‘ldoshdan kuzatuvi. Arxivlangan asl nusxadan 11-sentabr 2007-yilda.
- Iroqda investitsiyalar bo‘yicha milliy komissiya
- Rejali inson: Hisham Ashkuriy. Arxivlangan asl nusxadan 21-sentabr 2006-yilda.
- Bag‘dodning 9/11 voqeasi ortida. Arxivlangan asl nusxadan 28-avgust 2009-yilda.