Isfahon haqida

Shahar
Isfahon
forscha اصفهان‎
32°38′ sh. k. 51°29′ sh. u.HGЯO
Mamlakat  Eron
Uston (viloyat) Isfahon
Shahriston (tuman) Isfahon
Rahbar Ali Qosimzoda[vd]
Tarixi va geografiyasi
Avvalgi nomlari Spahon, Aspadana
Maydoni
  • 493,82 km²
Dengiz sathidan balandligi 1590 m
Vaqt mintaqasi UTC+3:30
Aholisi
Aholisi
  • 1 961 260 kishi (2016)
Rasmiy til fors tili
Raqamli identifikatorlar
Telefon kodi 031, 0913
Pochta indeksi 811

isfahan.ir  (forscha)
Исфахан на карте
Isfahon xaritada
Исфахан
Isfahon
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar
Логотип Викигида Vikisayohatdagi yo‘lko‘rsatkich

Isfahon (forscha اصفهان‎, XFA: [ʔesfæˈhɒːn] (audiofayl haqida); o‘rta forscha. Spāhān⁠) — Erondagi Zayande daryosi bo‘yida, Eron poytaxtidan 340 km janubda joylashgan shahar (Tehron). Isfahon viloyatining ma’muriy markazi, Eronning uchinchi yirik shahri (Tehron va Mashhaddan keyin). Aholisi — 1 547 164 kishi (2006).

Shaharda islom me’morchiligining XI—XIX asrlarga oid ko‘plab yodgorliklari bor. Ayniqsa, Imom maydoni va Juma masjidi — Jahon merosi ro‘yxatiga kiritilgan yodgorliklardir. Eronda shaharning mashhur laqabi — Nesf-e Jahon («Dunyoning yarmi»).

Qirq ustun saroyi (Chehel Sotun) Isfahonda

Etimologiyasi

Isfahon shahrining nomi (forscha اصفهان‎) — o‘rta fors tilidagi Spahon (Spahān) so‘zining arabchalashgan shakli bo‘lib, qadimgi forscha. spāda («qo‘shin») so‘zidan kelib chiqqan. Spahon so‘zi o‘rta fors tilidagi turli muhr va bitiklarda, jumladan, zardushtiylik ruhoniysi Kartir bitiklarida uchraydi. «Geografiya» Ptolemey tomonidan yozilgan asarda bu nom Aspadana shaklida uchraydi va «qo‘shin yig‘iladigan joy» degan ma’noni anglatadi.

Kirish qismi: Imom masjidi

Geografiyasi

Shahar Zayenderud daryosining unumdor allyuvial vodiysida, Zagros tog‘ tizmasi etagida joylashgan. Bu yerning iqlimi nisbatan mo‘tadil, fasllar muntazam almashinadi. Isfahondan 90 km shimolgacha tog‘ to‘siqlari yo‘q. Shu sababli shimoldan esadigan shamollar shaharni sharqdan keladigan jazirama qumli shamollardan himoya qiladi. Isfahon Eronni shimoldan janubga va g‘arbdan sharqqa kesib o‘tuvchi asosiy yo‘llar kesishgan joyda joylashgan. Dengiz sathidan balandligi 1590 metr. Yillik o‘rtacha yog‘in miqdori 125 mm. Harorat 7 dan 27 °C gacha o‘zgaradi. Qayd etilgan eng yuqori harorat 42 °C, eng pasti −19 °C. Isfahonning janubiy va g‘arbiy atroflari tog‘li relyefga ega, sharqiy va shimoliy atroflarida esa unumdor tekisliklar mavjud.

Iqlimi

Isfahon iqlimi
Ko‘rsatkich \ Davr Yan Fev Mar Apr May Iyun Iyul Avg Sen Okt Noy Dek Yil
Mutlaq eng yuqori t, °C 20 23 27 32 37,6 41 43 42 39 33,2 25,5 21,2 43
O‘rtacha eng yuqori t, °C 9,2 12,5 17,0 22,7 28,2 34,3 36,7 35,6 31,8 25 17 11 23,42
O‘rtacha eng past t, °C −2,5 −0,4 4,1 9,3 13,7 18,5 21,0 19,1 14,7 8,9 3,2 −1 9,05
Mutlaq eng past t, °C −19,4 −12,2 −6,2 −4 4,5 10 13 11 5 0 −8 −13 −19,4
Yog‘in miqdori (me’yor), mm 19,9 14,2 21,7 18,9 8,7 1,2 1,7 0,3 0,1 3,9 12,5 19,7 122,8

Tarixi

Tarixdan oldingi davr

Isfahon tarixi paleolit davrigacha borib taqaladi. So‘nggi arxeologik qazishmalarda paleolit, mezolit, neolit, bronza va temir davrlariga oid topilmalar aniqlangan.

Shoh maydoni

Zardushtiylik davri

Qadimgi Isfahon Elam imperiyasi tarkibiga kirgan. Aspandana nomi bilan u Midiyaning asosiy shaharlaridan biriga aylangan, chunki bu yerga eroniy midiyaliklar joylashgan edi. Buyuk Kir (miloddan avvalgi 559—529-yillarda hukmronlik qilgan) fors va midi­ya yerlarini Ahamoniylar imperiyasi (miloddan avvalgi 559—330-yillar) tarkibiga birlashtirgach, diniy va etnik jihatdan xilma-xil Isfahon shahri podshohning afsonaviy diniy bag‘rikengligiga misol bo‘ldi. Miloddan avvalgi 538-yilda Bobilni egallaganidan so‘ng Kir Bobil yahudiylariga Quddusga qaytishga ruxsat beruvchi farmon chiqardi (qarang: Ezra kitobi 1). Ehtimol, ozod etilgan yahudiylarning ayrimlari vataniga qaytish o‘rniga Isfahonda yashab qolgan. X asr fors tarixchisi Ibn al-Faqih shunday deb yozgan: «Yahudiylar Navuxodonosordan qochib Quddusni tark etganlarida, o‘zlari bilan Quddus suvi va tuprog‘idan namuna olib ketishgan. Ular har bir joyning suvi va tuprog‘ini tekshirmasdan hech qayerga, hech bir shaharga joylashmagan. Nihoyat, Isfahon shahriga yetib kelishgan. Shu yerda dam olib, suv va tuproqni tekshirishgan hamda ularning Quddusdagiga o‘xshashligini aniqlashgan. Shundan so‘ng shu yerga o‘rnashib, yerga ishlov berishgan, farzand va nabiralar tarbiyalashgan. Bugun bu manzilgoh Yahudiya deb ataladi».

Parfiyaliklar miloddan avvalgi 250—226-yillar davrida Ahamoniylar qulaganidan keyin ham bag‘rikenglik an’anasini davom ettirib, Eron madaniyatidagi ellinistik unsurlarni hamda Makedoniyalik Aleksandrning bostirib kirgan qo‘shinlari joriy etgan siyosiy tuzumni mustahkamladilar. Parfiyaliklar davrida Arshakiy hukmdorlar mamlakat viloyatlarini Isfahondan boshqargan, shaharning rivojlanishi esa poytaxt ehtiyojlarini qondirish uchun jadallashgan.

Forsni boshqargan keyingi davlat — Sosoniylar imperiyasi (milodiy 226—652-yillar) — mamlakatda katta o‘zgarishlarni amalga oshirdi: keng ko‘lamli agrar islohotlarni boshladi, Eron madaniyati va zardushtiylik dinini qayta tikladi. O‘sha davrda shahar ham, viloyat ham Aspahon yoki Spahon deb atalgan. Shaharni Eronning yetti nufuzli aslzoda oilasidan chiqqan «Espohrans» deb ataluvchi guruh boshqargan. Isfahondagi Sosoniylar davriga oid ayrim ko‘priklar poydevorining saqlanib qolgani Sosoniy podshohlar shaharsozlik bo‘yicha ulkan loyihalarni amalga oshirganini taxmin qilishga asos beradi. Bu davrda Isfahonning siyosiy ahamiyati kamaygan bo‘lsa-da, ko‘plab Sosoniy shahzodalari shaharda davlat boshqaruvini o‘rgangan, uning harbiy ahamiyati esa tez oshgan. Suza va Persepolga olib boruvchi qadimiy yo‘llar kesishmasidagi strategik o‘rni bu yerni Konstantinopolga qarshi istalgan payt yurishga tayyor doimiy qo‘shinni joylashtirish uchun qulay maskanga aylantirgan. «Aspahon» va «Spahon» so‘zlari pahlaviy yoki o‘rta fors tilidan kelib chiqqan bo‘lib, «qo‘shin joyi» degan ma’noni anglatadi. Isfahon nomining kelib chiqishiga oid ko‘plab talqinlar keltirilgan bo‘lsa-da, Sosoniylar sulolasi hukmronligidan (taxminan milodiy 224—651-yillar) oldingi davr shahri haqida aslida juda kam ma’lumot mavjud.

Manbalarga ko‘ra, IV asr oxiri va V asr boshlarida malika Shushanduxt — Yazdigard I ning (399—420-yillarda hukmronlik qilgan) yahudiy xotini — Yahudiyaga yahudiylar jamoasini joylashtirgan. Bu manzilgoh zardushtiylarning qadimiy shahridan 3 km shimoli-g‘arbda joylashgan; uning nomi Gaba (uning Ahamoniylar va Parfiya davridagi nomi); Gabay esa shaharning Sosoniylar davridagi nomi bo‘lib, keyinchalik Gay (arabcha Jay) shakligacha qisqargan. U Zayenderud daryosining shimoliy sohilida joylashgan edi. Eron islom tomonidan fath etilganidan so‘ng Gay (Jay) aholisi sonining asta-sekin kamayishi, ayni paytda Yahudiya va uning chekkalaridagi aholi sonining ortishi keyinchalik Isfahonga aylangan shahar markazining shakllanishiga olib keldi. «Aspadana», «Ispadana», «Spahon» va «Sepahon» so‘zlarining barchasi «Isfahon» nomi bilan bog‘liq bo‘lib, shahar joylashgan hududni anglatgan.

Isfahon va Gay shaharlari Parfiya hamda Sosoniylar davri shaharlariga xos bo‘lgan doirasimon shaklga ega edi. Biroq xabarlarda tilga olingan bu Sosoniylar davridagi doirasimon shahar hali aniqlanmagan.

Ko‘prik

Islom davri

Isfahon 1925-yilda

Isfahon ham Eronning boshqa shaharlari kabi Abbosiylar davrigacha arablar hukmronligi ostida bo‘lgan. X asrda Buyiylar davrida Isfahon yana o‘z ahamiyatini tikladi. Sulton Malikshoh (1072—1092) hukmronligida Isfahon Saljuqiylar davlatining poytaxtiga aylandi. XI asrda Isfahonda yashab, ta’lim bergan mashhur fors faylasufi — Ibn Sino.

XIII asrda shahar mo‘g‘ullar tomonidan vayron qilindi. 1387-yilda esa Amir Temur bostirib keldi. Shahar egallandi, ammo ko‘p o‘tmay unda temirchi Ali Kochap boshchiligida qo‘zg‘olon ko‘tarildi. Xalqning g‘azabi Amir Temur askarlari va soliq yig‘uvchilariga qaratildi. Qo‘zg‘olonni bostirishda Amir Temur nihoyatda qattiqqo‘llik ko‘rsatdi: aytilishicha, 70 minggacha shahar aholisi qirib tashlangan va ularning boshlaridan minoralar tiklangan. Shunga qaramay, qulay geografik joylashuvi tufayli Isfahon tezda qayta qurildi va ayniqsa Safaviylar davrida ravnaq topdi.

Taxminan 1474-yilda shaharga Afanasiy Nikitin tashrif buyurgan va sayohatini quyidagi asarida tasvirlagan: «Uch dengiz osha sayohat».

Isfahonning oltin davri XVI asrda shoh Abbos I Buyuk (1587—1629) hukmronligi davrida boshlandi. O‘shanda shahar Safaviylar davlatining poytaxtiga aylandi va yuz yildan ortiq shu maqomni saqladi. Abbos Buyuk hukmronligi davrida Isfahondagi bog‘lar, kutubxonalar va masjidlar yevropaliklarni hayratga solgan. Forslar shaharni «Nisf-e Jahon», ya’ni «dunyoning yarmi» deb atashgan. Bu bilan Isfahonni ko‘rish dunyoning yarmini ko‘rishga tengligini nazarda tutishgan. O‘sha vaqtda Isfahon 600 mingga yaqin aholisi bilan dunyoning eng yirik shaharlaridan biri edi; unda 163 ta masjid, 48 ta madrasa, 1801 ta do‘kon va 263 ta jamoat hammomi mavjud bo‘lgan.

1722-yilda Isfahon uzoq davom etgan qamaldan so‘ng afg‘onlar tomonidan egallanib, talon-toroj qilindi. Natijada shaharning katta qismi xarobaga aylandi. Bu holat, shuningdek, savdo uchun arzonroq dengiz yo‘llarining ochilishi shahar tanazzulining asta-sekin kuchayishiga sabab bo‘ldi. XVIII asr o‘rtalarida Isfahon Eron poytaxti maqomini butunlay yo‘qotdi.

1915-yilda shaharda inglizlarning Shohinshoh banki bo‘limi faoliyat yuritgan.

1917-yilda Birinchi jahon urushi davrida shaharda rus va ingliz qo‘shinlarining qo‘shma paradi bo‘lib o‘tgan.

Bugungi Isfahon

Bugungi kunda Isfahon Eronning uchinchi yirik shahri bo‘lib, bu yerda gilamlar, to‘qimachilik mahsulotlari, po‘lat va hunarmandchilik buyumlari ishlab chiqariladi. Isfahonda tajriba yadro reaktori hamda yadro yoqilg‘isi ishlab chiqarish infratuzilmasi mavjud. Isfahon po‘lat zavodi mintaqadagi eng yiriklaridan biri bo‘lib, 1960–70-yillarda qurilgan; qurilishga ko‘maklashgan davlat — SSSR.

Isfahon aglomeratsiyasiga Najafobod, Xone-Isfahon, Xumayniyshahr, Shohinshahr, Zarrinshahr va Fulod-e Moborake shaharlari kiradi. Shaharda xalqaro aeroport faoliyat yuritadi. 15-oktabr 2015-yilda metroning birinchi liniyasi ochilgan. Isfahonda Qushlar bog‘i joylashgan.

Isfahonda yirik neftni qayta ishlash zavodi, shuningdek, sovet mutaxassislari ko‘magida qurilgan metallurgiya kombinati, Harbiy-havo kuchlari bazasi va HESA aviasozlik zavodi joylashgan; unda yig‘iladigan Ukraina–Eron hamkorligidagi samolyot — Ir-An-140.

2007-yilda Isfahonda bo‘lib o‘tgan tadbir — XXXVIII Xalqaro maktab o‘quvchilari fizika olimpiadasi.

28-yanvar (2023-yil) kuni mahalliy vaqt bilan soat 23:30 da Eron Mudofaa vazirligiga qarashli Isfahondagi o‘q-dori ishlab chiqarish zavodi hujumga uchradi: unga uchta uchuvchisiz uchish apparati hujum qildi. Guvohlarning aytishicha, uch yoki to‘rtta portlash ovozi eshitilgan. Eron Mudofaa vazirligi binolarga yetkazilgan zarar uncha katta emasligini bildirdi. Vazirlik, shuningdek, dronlar urib tushirilgani va hujum muvaffaqiyatsiz tugaganini ma’lum qildi. Biroq The Jerusalem Post nashri G‘arb razvedkasidagi manbalariga tayanib, Isfahondagi dronlar hujumi «favqulodda muvaffaqiyatli» bo‘lganini xabar qilgan.

Din

Masjidlar

Arman apostol cherkovi

Diqqatga sazovor joylar

Qardosh shaharlar

Galereya

Imom maydoni panoramasi

Havolalar