| Bali | |
|---|---|
| balicha ᬩᬮᬶ | |
| Xususiyatlari | |
| Maydoni | 5416,4 km² |
| Eng baland nuqtasi | 2997 m |
| Aholisi | 3 890 757 kishi (2010) |
| Aholi zichligi | 718,33 kishi/km² |
| Joylashuvi | |
| 8°21′18″ j. k. 115°06′57″ sh. u.HGЯO | |
| Arxipelag | Malay arxipelagi |
| Yuvib turuvchi suv havzalari | Hind okeani, Bali |
| Mamlakat | |
| Provinsiya | Bali |
Bali (bal. ᬩᬮᬶ; indonez. Bali) — Malay arxipelagidagi, Kichik Zond orollari guruhiga kiruvchi orol. U shu nomdagi provinsiya Indoneziya tarkibida joylashgan. Janubdan Hind okeani, shimoldan esa Bali dengizi (Tinch okeani) suvlari bilan o‘ralgan. G‘arbda shu nomdagi bo‘g‘oz uni Yava, sharqda esa uni Lombok bo‘g‘ozi ajratadi. Bo‘g‘ozning sharqiy tomonidagi orol — Lombok.
Maʼmuriy markazi — Denpasar.
Etimologiyasi
Orol nomi indonez. balî — «teskari, qarama-qarshi» so‘zidan kelib chiqqan. Uning diniy maʼnosi ham bo‘lishi mumkin: Bali — yerosti olami hukmdori. Orol nomi uning shimolida joylashgan Bali dengiziga ham berilgan.
Geografiyasi

Orolning maydoni 5416,4 km², sharqdan g‘arbga 145 km, shimoldan janubga esa 80 km cho‘zilgan. «Uolles chizig‘i» Balidan Lombok tomon sharqqa yo‘nalib, tabiiy zonalar o‘rtasida chegara bo‘lib xizmat qiladi. Bu zonalar: tropik o‘simlik va hayvonot dunyosiga ega bo‘lgan Osiyo hamda Avstraliya va Yangi Gvineya.
G‘arbda Balini Yava orolidan sayoz Bali bo‘g‘ozi ajratib turadi; uning kengligi 2,5 km. Muzlik davrlarida (oxirgi marta taxminan 18 ming yil avval) bu yerda Yavadan Baliga quruqlik orqali o‘tish mumkin bo‘lgan. Bo‘g‘oz mavjud paytda ham u odamlarning ko‘chib o‘tishiga jiddiy to‘sqinlik qilmaydi. Lombok bo‘g‘ozi Balini sharqdagi shu nomli oroldan ajratadi; uning kengligi 30 km, chuqurligi 1300 m. Dengiz strategiyasi nuqtayi nazaridan bu bo‘g‘oz muhim ahamiyatga ega, chunki u Janubiy Xitoydan Avstraliyaga boradigan yo‘lda zamonaviy suvosti kemalari suv ostida o‘ta oladigan ikkita bo‘g‘ozdan biri (ikkinchisi — Yava bilan Sumatra o‘rtasidagi Zond bo‘g‘ozi) hisoblanadi.
Relyefi
Bali — Kichik Zond orollarining eng g‘arbiy qismida joylashgan orol. Bali bo‘ylab g‘arbdan sharqqa yuqori vulqon faolligi kuzatiladigan tog‘ tizmasi cho‘zilgan. Ikkita yirik faol vulqon — Agung (2997 m) va Gunung-Batur (1717 m) — orolning shimoli-sharqida joylashgan. Vulqon faolligi tuproqning yuqori unumdorligini taʼminlaydi va madaniyat rivojiga taʼsir ko‘rsatadi. 1963-yilda sodir bo‘lgan Gunung-Batur va Agung vulqonlarining yirik otilishlari ko‘plab qurbonlarga sabab bo‘lgan, orolning sharqiy hududlarini vayron qilgan va ko‘plab baliliklarni ko‘chib ketishga majbur etgan.
Boshqa tog‘ cho‘qqilari orasida eng balandlari — Batukau (2276 m) va Abang (2152 m). Ushbu tog‘ tizmasi janubda joylashgan «bukit» («tepaliklar») deb ataluvchi ohaktosh platosi bilan birga orolni bir-biridan keskin farqlanuvchi ikki hududga ajratadi. Shimoliy hudud tor qirg‘oqbo‘yi tekisligidan tog‘ yonbag‘irlariga qarab keskin ko‘tariladi. Bu yerda nisbatan quruq iqlim hukm suradi va u qahva yetishtirish uchun qulay. Balining ushbu qismida Singaraja va Seririt atrofidagi sholizorlarni sug‘oradigan ikkita daryo bor. Janubiy hudud esa shimoldan janubga cho‘zilgan, sholi yetishtiriladigan terrasalardan iborat. Kichik, ammo ancha ko‘p sonli daryolar sero‘t daralar bo‘ylab oqadi. Janubi-g‘arbda yaxshi sug‘oriladigan kichik yer maydonlari hamda kokos palmasi plantatsiyalarining qurg‘oqchil yerlari joylashgan.
Iqlimi
| Ko‘rsatkich \ Davr | Yan | Fev | Mar | Apr | May | Iyun | Iyul | Avg | Sen | Okt | Noy | Dek | Yil |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| O‘rtacha eng yuqori harorat, °C | 29,7 | 29,7 | 29,8 | 29,8 | 29 | 27,9 | 27 | 27,3 | 28,4 | 29,8 | 30 | 30 | 29 |
| O‘rtacha harorat, °C | 27 | 26,7 | 26,6 | 26,6 | 26,2 | 25,3 | 24,5 | 24,4 | 25,1 | 26,4 | 26,9 | 27,2 | 26 |
| O‘rtacha eng past harorat, °C | 24,3 | 23,6 | 23,3 | 23,3 | 23,3 | 22,7 | 21,9 | 21,4 | 21,8 | 22,9 | 23,7 | 24,4 | 23,1 |
| Yog‘in miqdori (meʼyor), mm | 146 | 133 | 130 | 91 | 63 | 38 | 35 | 20 | 28 | 28 | 141 | 165 | 1018 |
| Suv harorati, °C | 28,9 | 28,8 | 29,4 | 29,9 | 29,8 | 29 | 28,2 | 27,8 | 27,9 | 28,6 | 29,6 | 29,6 | 29 |
| Manba: tursovetchik.ru. tursovetchik.ru. Murojaat qilingan sana: 6-dekabr 2022-yil.[ishonchsiz manba] | |||||||||||||
Iqlim Bali orolida ekvatorial-musson iqlimi hukm suradi. Odatdagi to‘rt fasl o‘rniga bu yerda faqat ikki fasl ajratiladi: quruq (iyun—oktabr) va nam (noyabr—mart); eng ko‘p yog‘in yanvar—fevral oylarida tushadi. Balining ayrim hududlarida bu fasllar o‘rtasidagi farq deyarli sezilmaydi. Nam mavsumda baʼzi joylarda yog‘ingarchilik, odatda, tunda qisqa muddatli (1—2 soat) momaqaldiroqli jala ko‘rinishida kuzatiladi.
Yillik o‘rtacha harorat 26 °C atrofida juda oz o‘zgaradi. Pasttekisliklar va kurort hududlarida kunduzi ham, kechasi ham iliq bo‘ladi; tog‘larda esa tunlar ancha salqin, umuman olganda, orolning boshqa joylariga qaraganda havo salqinroq. Okeandagi suv harorati 26—28 °C.
O‘simlik va hayvonot dunyosi


Balida o‘rmonlarning to‘rt turi uchraydi: g‘arbda nam doimiy yashil tropik o‘rmonlar, shimoli-g‘arbning borish qiyin hududlarida barg to‘kuvchi o‘rmonlar, savanna o‘rmonlari va tog‘ o‘rmonlari. Nam doimiy yashil o‘rmonlar Bali-Barat bog‘ida (nomi «G‘arbiy Bali» degan maʼnoni anglatadi). Bu yerda noyob o‘simlik turlari va muhofazaga olingan ulkan, ko‘p asrlik daraxtlar uchraydi. Shuningdek, fikuslar, anjir va banan daraxtzorlari ko‘p. Barg to‘kuvchi o‘rmonlar Balining shimoli-g‘arbiy qismida o‘sadi. Ularning barglari faslga qarab almashinadi; bu o‘simliklar orasida sapot daraxtlari ustunlik qiladi. Tog‘ o‘simliklari dengiz sathidan 1500 m balandlikdan yuqorida kamdan-kam uchraydi; ular, asosan, kazuarinalar va filaolar. Banan o‘simliklari Balida muqaddas sanaladi. Ular yaxshi o‘sadi, ildizlari orqali ko‘payadi va ko‘plab hayvonlarga ozuqa bo‘ladi, jumladan: maymunlar, olmaxonlar, ko‘rshapalaklar.
G‘orlarda yashovchi noyob qisqichbaqa — Karstama balicum — xalqaro Qizil ro‘yxatga kiritilgan; bu ro‘yxatni yurituvchi tashkilot — Tabiatni muhofaza qilish xalqaro ittifoqi (IUCN).
Balida, ayniqsa, palma daraxtlari keng tarqalgan. Borass palmasining quritilgan va presslangan barglaridan muqaddas matnlar yoziladigan «lontar» varaqlari tayyorlanadi. Shakar palmasi barglaridan guldastalar yasab, ibodatxonalarga marosimiy ehson sifatida olib boriladi. Boshqa daraxt turlari ham uchraydi, masalan, eben yoki qora daraxt, shuningdek, balza daraxti — juda yengil yog‘och beradigan, anʼanaviy niqoblar tayyorlashga qulay daraxt. Bambuk daraxtlari ham ko‘p; ayrim turlarining diametri 30—40 sm ga yetadi. Ular deyarli butun orolda uchraydi. Bambuk baliliklar uchun ko‘p maqsadli qurilish materiali hamdir.
Bog‘-park meʼmorchiligi haqiqiy sanoat tarmog‘iga aylangan. Ishchi kuchining ko‘pligi va ekilgan o‘simliklar oson tutib ketadigan unumdor tuproq bog‘dorchilikning, ayniqsa, orol janubida va Bedugul hududida rivojlanishiga yordam beradi. Qizil, pushti va oq gibiskuslar, yasmin, bugenvilliyalar, oq va pushti lavrlar, suv nilufarlari, lotoslar va ancha ekzotik o‘simliklar, masalan, angsoka, chempaka (sariq magnoliya), manori hamda orxideyalar.
Tarix
Balida odamlar paleolit davridayoq yashagan. Taxminan miloddan avvalgi 3000-yildan boshlab neolit madaniyati yangi aholi to‘lqini bilan bog‘liq: ular sholi yetishtirish texnologiyasini va quyidagi tillarni olib kelgan — avstronez tillari.
Taxminan milodiy VIII asrga oid buddaviy bitiklar kichik loy haykalchalarda («stupika» deb ataladi) topilgan. Bu davr orolda buddaviylik va hinduizm tarqalishi bilan bog‘liq.

X—XX asrlarda orol hududida bir necha hindu-buddaviy monarxiyalar faoliyat ko‘rsatgan. Ular mahalliy animistik anʼanalarni qadimgi Yava qirolliklari orqali kirib kelgan hind diniy va madaniy taʼsirlari bilan uyg‘unlashtirib, noyob sinkretik madaniyatni yaratgan.
XIII asrda Bali Yava imperiyasi — Majapaxit taʼsir doirasiga kirdi. 1343-yilda Majapaxit qo‘shinlari Bali hukmdori kuchlarini mag‘lub etib, orol ustidan to‘liq nazorat o‘rnatdi.
XV asr oxiri yoki XVI asr boshida, Majapaxit imperiyasi qulagach, Bali yana mustaqil bo‘ldi. XVI asrda Bali hukmdori Dalem Batenggong[ingl.] Sharqiy Yava, Lombok va Sumbavaning g‘arbiy qismi ustidan nazorat o‘rnatdi.
Yevropaliklar Balini 1512-yilda, portugaliyalik ekspeditsiya Antoniu Abreu va Fransishku Serran boshchiligida orolning shimoliy sohiliga yetib borganida kashf etgan, deb hisoblanadi.
1841 va 1843-yillarda gollandlar Balining shimoliy qirolliklari hukmdorlariga tengsiz shartnomalarni majburan qabul qildirdilar, 1846-yilda esa Singarajadagi qirollik saroyini egallab, vayron qildilar. Ammo faqat 1908-yilda, Baliga uyushtirilgan yettinchi harbiy ekspeditsiyadan so‘ng gollandlar orol ustidan to‘liq nazorat o‘rnatdilar. Orol Niderlandiya Ost-Indiyasi.

1949-yilda Bali mustaqil Indoneziya tarkibiga kirdi.
1960—1970-yillarda Bali xalqaro miqyosda mashhur kurortga aylandi.
2022-yilda Bali orolida bo‘lib o‘tgan tadbir — G20 davlat rahbarlarining o‘n yettinchi sammiti.
2023-yilda Balida dasturchilar konferensiyasi bo‘lib o‘tdi. Uning mavzusi — Ethereum.
Maʼmuriy bo‘linishi
Indoneziya hukumati besh bosqichli iyerarxiyaga asoslangan milliy maʼmuriy boshqaruv tizimini joriy qilgan:
- provinsiya (propinsi/province);
- okrug (kabupaten/regency);
- tuman (kecamatan/district);
- maʼmuriy qishloq (desa dinas yoki kelurahan/administrative village);
- maʼmuriy aholi punkti (dusun/administrative hamlet)
Yuqoridagi uch bosqich nomlari butun Indoneziyada umumiy qabul qilingan. Quyi ikki bosqich atamalari bir necha bor o‘zgargan va bu yerda 1979-yildagi o‘zgarishlarga muvofiq keltirilgan. 1979-yilgacha quyi ikki bosqich uchun ko‘pincha anʼanaviy mahalliy nomlar — perbekelan va banjar dinas, mos ravishda, ishlatilgan. Balida maʼmuriy qishloq yoki aholi punkti anʼanaviy mahalliy tushunchadagi qishloq yoki aholi punktiga mos kelmaydi (ular adat).
deb ataladi). Mustamlakachilikdan oldin qishloqning faqat bitta turi mavjud bo‘lgan; hozir u adat (adat) deb ataladi. Anʼanaviy boshqaruv hududiy-byurokratik tizimga emas, balki ishchi kuchi ustidan nazoratga asoslangan. Eng quyi pog‘onada perbekel (perbekel) turgan. U pungava (punggawa)ga hisobdor bo‘lgan, pungava esa o‘z navbatida hukmdor yoki roja (raja)ga bo‘ysungan. Mustamlaka davrida gollandlar qishloq maʼmuriyatini qayta tashkil qildilar. Baʼzan adatlar maʼmuriy qishloqlarga mos kelgan, biroq ko‘pincha bir nechta adat bir maʼmuriy qishloqqa birlashtirilgan, baʼzan esa yirik adat bir nechta maʼmuriy qishloqqa bo‘lingan.
1958-yilda alohida provinsiyaga aylangan Bali mustamlakachilikdan avval ham mavjud bo‘lgan 8 ta okrugga (kabupaten) va bitta shaharga (kota) bo‘lingan. Jadvalda ularning maydoni va 2010 hamda 2020-yilgi aholini ro‘yxatga olish maʼlumotlariga ko‘ra aholisi ko‘rsatilgan.
| Nomi | Maʼmuriy markazi | Maydoni, km² | Aholisi, 2000-yil | Aholisi, 2010-yil | Aholisi, 2020-yil | Inson taraqqiyoti indeksi (ITI) 2019-yil |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Denpasar (shahar) | Denpasar | 127,78 | 532 440 | 788 589 | 725 314 | 0,830 (Juda yuqori) |
| Badung | Mangupura[ingl.] | 418,62 | 345 863 | 543 332 | 548 191 | 0,802 (Juda yuqori) |
| Bangli | Bangli | 490,71 | 193 776 | 215 353 | 258 721 | 0,689 (O‘rtacha) |
| Buleleng | Singaraja | 1364,73 | 558 181 | 624 125 | 791 813 | 0,715 (Yuqori) |
| Gianyar | Gianyar | 368,00 | 393 155 | 469 777 | 515 344 | 0,760 (Yuqori) |
| Jembrana | Negara | 841,80 | 231 806 | 261 638 | 317 064 | 0,712 (Yuqori) |
| Karangasem | Amlapura[ingl.] | 839,54 | 360 486 | 396 487 | 492 402 | 0,676 (O‘rtacha) |
| Klungkung | Semarapura[ingl.] | 315,00 | 155 262 | 170 543 | 206 925 | 0,703 (Yuqori) |
| Tabanan | Tabanan | 1013,88 | 376 030 | 420 913 | 461 630 | 0,748 (Yuqori) |
| Jami: | 5780,06 | 3 146 999 | 3 890 757 | 4 317 404 | 0,794 (Yuqori) | |
Aholisi

Orolda jami 4 225 384 kishi yashaydi (2014). XXI asr boshidan buyon orol aholisi bir milliondan ortiq kishiga ko‘paygan. Orolning tub aholisi tili — Bali tili bo‘lib, u indonez tiliga.
qardoshdir. Bali — hinduizmga eʼtiqod qiluvchi jamiyat bo‘lib, musulmon mamlakat hududida yashaydi va chet elliklar bilan doimiy aloqada bo‘ladi. Bularning barchasi mahalliy urf-odatlarga qiziqishni yanada kuchaytiradi. Baliliklar o‘z anʼanalaridan juda faxrlanadi va, odatda, xulq-atvor qoidalariga qatʼiy rioya qiladi. Shunga qaramay, ko‘chib kelish hisobiga musulmon aholi asta-sekin ko‘paymoqda va oroldagi taʼsirini oshirmoqda. Ular ko‘pincha Indoneziyaning boshqa hududlaridan, shuningdek, Malayziya, BAA va boshqa musulmon mamlakatlaridan kelgan badavlat tadbirkorlar hamda yer egalaridir.
Balida Yevropa, Shimoliy Amerika va Avstraliyadan ko‘chib kelganlar ham ko‘p. Ularning aksariyati yevropaliklardir.
Shaharlari
Dini

Baliliklarning aksariyati (aholining 83,5 %) hinduizmning «Agama Hindu Dharma» deb ataluvchi mahalliy shakliga eʼtiqod qiladi. Aholining 13,3 % i musulmonlar bo‘lib, ular, asosan, Denpasar, , Singaraja va qirg‘oqbo‘yidagi kichik shaharlarda yashaydi. Bu raqamlar Indoneziyaning boshqa hududlaridan kelgan «vaqtinchalik» migrantlarni qamrab olmaydi. Xristianlar (1,7 %) va buddaviylar (0,5 %) kam; ular orasida xitoylar, tub aholi vakillari hamda orolda yashovchi chet elliklar (inglizlar, avstraliyaliklar, gollandlar, fransuzlar, italiyaliklar va boshqalar) bor.
Hinduizmning Balidagi shakli mahalliy eʼtiqodlar, buddaviylik va Hindistondan kirib kelgan Shiva taʼlimotining qorishmasidir (qarang: Majapaxit). Buddaviylik bu yerda maxayana («katta arava») shaklida mavjud bo‘lib, u Xitoy, Tibet, Koreya va Yaponiyada ham tarqalgan. Buddaviy brahmanlar Karangasem hududida to‘plangan. Agama Hindu Dharma — ilgari «Agama Tirta» deb atalgan taʼlimotning o‘zgargan shaklidir. U muqaddaslashtirilgan suv dini bo‘lib, Yavadan kirib kelgan shivaizm va buddaviylik qorishmasidir. Uning asosini hinduizm falsafasining diniy qarashlari tashkil etadi, ammo bu qarashlar mahalliy aholining qadimgi majusiy eʼtiqodlariga borib taqaladigan marosimlar bilan boyitilgan. Majusiylik, ayniqsa, tabiat hodisalariga sig‘inish va ajdodlarga ehtirom ko‘rsatishda yaqqol namoyon bo‘ladi. Tabiat oliy kuch deb hisoblanadi; uning har bir tarkibiy qismi o‘z ruhlariga yoki ruhiga ega. Bu ruh mehrobda gavdalantirilishi yoki qishloq xo‘jaligi mahsulotlari ko‘rinishidagi hadyalar (sajen) bilan rozi qilinishi mumkin.
Bundan tashqari, baliliklarning diniy eʼtiqodlarida tog‘lar xudolar va ajdodlar makoni sifatida ulkan ahamiyatga ega. Baliliklar fikrlash va harakat qilishda tog‘larni — xudolar maskanini asosiy mo‘ljal deb biladilar. Ular kun va soatning qulayligini, ayni paytda kosmik vaqt g‘ildiragida xudolar va jinlar kuchlari qanday muvozanatlashayotganini bilish uchun kohin bilan maslahatlashmasdan ish boshlamaydilar. Uy qurishda ham ibodatxona (ilohiy qism), yashash xonalari (odamlar makoni), oshxona va kirish joyi (jinlar maskani) qayerda bo‘lishi kerakligiga doir azaldan o‘rnatilgan qoidalarga amal qiladilar.
Bali dini o‘zining sehrli marosimlari bilan butun dunyoga mashhur. Bu marosimlar va hadyalar birin-ketin amalga oshiriladi hamda odamlar olami bilan xudolar olami o‘rtasidagi uyg‘unlikni saqlashga qaratilgan.
Terrorchilik faoliyati
2002 va 2005-yillarda sodir bo‘lgan qator terrorchilik hujumlari natijasida 228 kishi halok bo‘ldi, 300 dan ortiq kishi jarohat oldi.
Iqtisodiyoti
1970-yillarda ishlab chiqarish hajmi va bandlik bo‘yicha Bali iqtisodiyotining asosini qishloq xo‘jaligi tashkil etgan. Hozir iqtisodiyotda yetakchi o‘rinni turizm egallaydi. Shu tufayli Bali Indoneziyaning eng farovon hududiga aylangan. 2003-yilda turizm Bali iqtisodiyotining qariyb 80 % ini tashkil etgan. 2011-yil o‘rtalariga kelib, muddati o‘tgan kreditlar ulushi Balida 2,23 % bo‘lgan, bu Indoneziya bank tizimidagi o‘rtacha ko‘rsatkichdan (taxminan 5 %) past. islomchi ekstremistlar tomonidan 2002 va 2005 yillarda sodir etgan terrorchilik hujumlari Bali iqtisodiyotiga jiddiy zarar yetkazgan. Biroq keyinchalik turizm ushbu zarbalardan to‘liq tiklangan.
Qishloq xo‘jaligi

Bali yalpi ichki mahsulotining eng katta qismini turizm yaratsa-da, qishloq xo‘jaligi va baliqchilik iqtisodiyotning eng yirik tarmoqlari bo‘lib qolmoqda. Bali hunarmandlari turli hunarmandchilik buyumlari, shu jumladan batik va ikat uslubida to‘qilgan mato va kiyimlar hamda batik va ikat[ingl.], yog‘och o‘ymakorligi hamda tosh o‘ymakorligi buyumlari, rangtasvir asarlari va kumush buyumlar ishlab chiqaradi. Ayrim qishloqlar, odatda, bitta mahsulot, masalan, qo‘ng‘iroqchalar yoki yog‘och mebellar tayyorlashga ixtisoslashgan.
Arabika qahvasi yetishtiriladigan hudud — tog‘li Kintamani mintaqasi bo‘lib, u Batur tog‘i yaqinida joylashgan. Odatda, Bali qahvasi sug‘oriladigan maydonlarda yetishtiriladi. Natijada shirin, yumshoq taʼmli va yaxshi quyuqlikka ega qahva olinadi. Uning xushbo‘y hidida limon va boshqa sitrus mevalarining ohanglari seziladi. Kintamanidagi ko‘plab qahva yetishtiruvchi fermerlar Subak Abian deb ataladigan anʼanaviy dehqonchilik tizimiga aʼzo. Bu tizim hinduizmning «Tri Hita Karana» falsafasiga asoslanadi. Unga ko‘ra baxtning uch sababi — Xudo, boshqa odamlar va atrof-muhit bilan yaxshi munosabatdir. Subak Abian tizimi halol savdo[ingl.] va organik qahva[ingl.] ishlab chiqarish uchun juda mosdir. Kintamanidan olinadigan arabika qahvasi Indoneziyada birinchi bo‘lib kelib chiqish joyi bo‘yicha muhofaza qilinadigan mahsulot maqomini olgan.
Transport
Orolning asosiy va eng muhim transport tuguni — Ngurax Ray aeroporti. Bu Denpasar yaqinida, Kutadan 3 km, Nusa-Duadan 15 km va Sanurdan 12 km masofada joylashgan zamonaviy, yaxshi jihozlangan aeroportdir. Unga ko‘plab taksilar xizmat ko‘rsatadi. 2013-yilda aeroportda yangi, yirik xalqaro terminal foydalanishga topshirilgan. 2014-yilda ichki reyslarga xizmat ko‘rsatuvchi terminal sezilarli darajada modernizatsiya qilingan.
Orol shimolida yangi aeroport qurish loyihasi ham boshlangan.
Orolda keng tarqalgan va arzon transport turlaridan biri — bemo deb ataladigan kichik mikroavtobuslardir. Bir nechta avtobus kompaniyasi faoliyat yuritadi.
Mahalliy aholi orasida eng ommabop transport vositasi moped yoki motorollerdir.
Sayyohlar va mehmonlar avtomobil hamda mototransportni ijaraga olib, orol bo‘ylab mustaqil sayohat qilish uchun ko‘plab ijara agentliklari xizmatidan foydalanishlari mumkin.
Turizm

Mustaqillik tan olinganidan keyin turizm ancha sust rivojlangan, infratuzilma esa endigina shakllanayotgan edi. Hatto xippilar dunyoning barcha burchaklaridan oqib kelgan davrda ham orol sohillarida faqat kichik bungalolar bor edi. Ular elektrsiz bo‘lib, Kuta sohillarida joylashgan edi; qulayliksiz arzon xonalar va bir necha sentlik dengiz taomlari ham mavjud bo‘lgan. Shunga qaramay, Sanurda sayyohlik operatorlari badavlat kishilar uchun turizmni rivojlantira boshlagan edi. Iqtisodiyoti neft eksportiga juda bog‘liq bo‘lgan Indoneziya hukumati boshqa daromad manbalarini topishi zarur edi. Shu sababli hukumat turizm sanoatini rivojlantirishga katta yordam bergan.
Dastlab bu saʼy-harakatlar harbiy to‘ntarishdan keyin Indoneziyaning hukmron doiralari haqida dunyo jamoatchiligida shakllangan salbiy tasavvurni o‘zgartirishga qaratilgan edi.

1969-yilda Balidagi vaziyat professional darajada tahlil qilinib, turizmni rivojlantirish rejasi tuzildi. Loyiha BMT tomonidan Jahon banki kafolati ostida moliyalashtirildi. Asosiy eʼtibor Bukit-Badung hududiga qaratildi. 1978-yilda Bali gubernatori Ida Bagus Mantra manfaatdor tomonlarni orolning nihoyatda boy madaniyatiga eʼtibor berishga chaqirdi. Shundan so‘ng musiqa, raqs, diniy bayramlar, haykaltaroshlik va rangtasvir turizm biznesida infratuzilmani muntazam takomillashtirish bilan birdek ahamiyat kasb eta boshladi. Aeroport qayta taʼmirlandi, sayohatchilarning barcha ijtimoiy qatlamlarini qamrab olish uchun hashamatli va oddiy arzon mehmonxonalar qurila boshlandi. Eng qurg‘oqchil joylarda sholizorlar quritilib, suv quvurlari o‘tkazildi. Arzon turizm o‘rnini nufuzli turizm egalladi. Endilikda dunyoga mashhur yulduzlar nikoh marosimlarini o‘tkazish uchun Sanurga keladi, yevropalik vazirlar esa taʼtilini «O‘rta yer dengizi klubi»da o‘tkazadi. U Nusa-Duada joylashgan.
Shuningdek, serfing, dayving, ekologik va plyaj turizmi rivojlangan.
Baliga keladigan sayyohlar soni tez o‘smoqda. 2015-yilda Baliga 4 001 835 nafar xorijiy sayyoh kelgan. 2018-yilda sayyohlar soni 6 511 610 kishiga yetgan. Har yili sayyohlar oqimi taxminan 10 % ga oshadi.
Madaniyat va milliy turmush tarzi


Orol anʼanaviy yog‘och haykaltaroshligi va rangtasvir sanʼati, shuningdek, matoga naqsh tushirish — batik bilan mashhur. Bali raqslari sahnalashtirilgan tomoshalar bo‘lib, ularning umumiy mazmuni ezgulik va yovuzlik o‘rtasidagi abadiy kurashga asoslanadi. Baliliklar raqslar va tasviriy sanʼat asarlari uchun mavzularni mahalliy mifologiyadan
oladilar. Balida to‘rtta yirik sanʼat muzeyi joylashgan: Nusa Dua Bali muzeyi, , Agung Ray muzeyi[ingl.], , Rudana muzeyi[ingl.] va Puri Lukisan muzeyi[ingl.].
Sport
Bali dunyodagi serfing markazlaridan biridir, chunki bu yerda deyarli butun yil davomida yaxshi to‘lqinlar bo‘ladi. Yozda (may—sentabr) sharqiy shamollar ustunlik qiladi, shu sababli orolning g‘arbiy tomonidagi Batubalong, Kuta, Balangan, Padang-Padang va Uluvatu kabi joylar serfing uchun mashhur. Qishda (noyabr—mart) janubi-g‘arbiy shamollar tufayli janubi-sharqdagi Serangan, , Nusa-Dua, Geger va Grinbol kabi joylar serfingga ko‘proq mos keladi. Balida muntazam ravishda Padang Padang RipCurl Cup.
2013-yilda Balida serfing bo‘yicha jahon chempionati — ASP World Tour bosqichi Keramas hududida dunyoning eng yaxshi sportchilari ishtirokida o‘tkazildi. Orolda ko‘plab serfing maktablari, jumladan, rus tilida o‘qitadigan bir nechta maktab faoliyat yuritadi.
Orol vindsorfing uchun ham mashhur; Sanurda turli darajadagi, jumladan, xalqaro musobaqalar o‘tkaziladi. Sanurlik Oka Sulaksana 1996—2008-yillarda to‘rtta yozgi Olimpiya o‘yinlarida qatnashgan, Osiyo o‘yinlarining 1998 va 2002-yillardagi g‘olibi hamda 2006-yilgi o‘yinlarning bronza medali sohibidir.
2008-yilda Balida Osiyo chempionati bo‘lib o‘tdi. Musobaqa yo‘nalishi — yelkanli sport.
2001-yildan 2008-yilgacha Balida har yili ayollar o‘rtasida tennis turniri — Commonwealth Bank Tennis Classic o‘tkazilgan. 2009—2011-yillarda u Chempionlar turniri maqomini olib, quyidagicha atala boshlandi: Commonwealth Bank Tournament of Champions.
18—26-oktabr 2008-yilda Balida I Osiyo plyaj o‘yinlari o‘tkazildi. Ular Kuta, Nusa-Dua, Sanur va Mertasari plyajlarida bo‘lib o‘tdi, Serangan orolida esa yelkanli sport musobaqalari tashkil etildi.
2009-yilda Balida XVI Osiyo chempionati bo‘lib o‘tdi. Sport turi — kamondan otish.
Balida bir nechta golf maydonchasi bor. 1994-yilda Bali Golf and Country Club golf klubi maydonchasi Alfred Dunhill Masters turniri uchun tanlangan.
Har yili bir nechta marafonlar o‘tkaziladi, jumladan, xalqaro BII Maybank Marathon — unda 5000 dan ortiq kishi qatnashadi; shuningdek, Bali Beach Run.
Diqqatga sazovor joylari

- Ibodatxona Besakix — Balidagi eng katta va eng muhim hinduizm ibodatxonasidir.
- Ibodatxona Tirta Empul — muqaddas buloqlarga ega bo‘lib, Ubuddan biroz shimolroqda joylashgan.
- Ibodatxona Luhur Uluvatu — bu yerda kechak raqsi namoyishi o‘tkaziladi.
- Ibodatxona Taman Ayun — Mengvi qirolligining bosh ibodatxonasi.
- Ibodatxona Tanax Lot. Uni suv ustidagi ibodatxona deb ham atashadi.
- Goa Gaja yoki Fil g‘ori — muqaddas ziyoratgoh.
- Garuda-Vishnu-Kenchana (haykal).
- Garuda-Vishnu-Kenchana (bog‘).
- Batur vulqoni.
- Agung vulqoni.
- Bali muzeyi.
Ommaviy madaniyatda
Ingliz musiqachisi Mayk Oldfild norvegiyalik xonanda Anita Xegerland bilan Baliga qilgan romantik sayohati va orol aholisining o‘ziga xos madaniyatidan taʼsirlanib, «Islands» albomini yaratgan. Albomdagi «The Wind Chimes» kompozitsiyasi mashhur sovet/rus teleko‘rsatuvining titrlarida yangragan: «Kinosayohatchilar klubi».
Kinoda
- 1979 — «Bali oroli» (hujjatli film, «Ekran» ijodiy birlashmasi, rejissyor V. Tarasenko)
- 2010 — ««Yeb-ich, ibodat qil, sev» (rejissyor R. Merfi)
Astronomiyada
Bali oroli sharafiga (770) Bali asteroidi nomlangan. Uni 1913-yilda nemis astronomi Adam Massinger kashf etgan.
Adabiyotlar
- Bali // Angola — Barzas. — M. : Sovet ensiklopediyasi, 1970. — B. 572—573. — (Katta sovet ensiklopediyasi : [30 jildda] / bosh muharrir A. M. Proxorov ; 1969—1978, jild. 2).
- Yeji Xotilovskiy. Bali — Indoneziyaning «sayyohlik Makkasi» // «Za rubejom», № 44 (749), 1974. 19-bet.
- Bali : [arxiv. 18-oktabr 2022-yil] // Katta Rossiya ensiklopediyasi [Elektron manba]. — 2016.
- Dyomin L. M. Bali oroli / SSSR Fanlar akademiyasi, Osiyo xalqlari instituti. — M.: Nauka, Sharq adabiyoti bosh tahririyati, 1964. — 304 bet (muqova)
- Korigodskiy R. N., Kondrashkin O. N., Zinovyev B. I., Loshchagin V. N. Katta indonezcha-ruscha lug‘at. — M., 1990. — J. 1.
- Pospelov Ye. M. Dunyoning geografik nomlari: Toponimik lug‘at. — 2-nashr. — M.: Russkiye slovari; «Astrel» nashriyoti MChJ; «AST» nashriyoti MChJ, 2002. — B. 512. — ISBN 5-93259-014-9.
- Ulig G. Bali — tirik xudolar oroli / Gelmut Ulig; nemis tilidan tarjima. — M.: Nauka, Sharq adabiyoti bosh tahririyati, 1990. — 264 bet — (Sharq mamlakatlari haqidagi hikoyalar). — 15 000 nusxa — ISBN 5-02-016883-1. (muqova)
- Endi Barski, Albert Bokor. Bali va Lombok / Endi Barski, Albert Bokor, Bryus Karpenter, Barski. — Dorling Kindersley, London, 2007. — ISBN 978-0-7566-2878-9.
- Debbi Gutri Xer. Bali — sayohatchining hamrohi / Debbi Gutri Xer, Jyulyetta Moriyo, Iren To. — Editions Didier Millet, 2001. — ISBN 978-981-4217-35-4.
- Liza Gold. Bali musiqasi: musiqani his qilish, madaniyatni ifodalash. — Nyu-York : Oxford University Press, 2005. — ISBN 0-19-514149-0.
- Jin Gelman Teylor. Indoneziya: xalqlar va tarixlar. — Nyu-Xeyven va London : Yale University Press, 2003. — ISBN 0-300-10518-5.
- Robert Pringl. Bali: Indoneziyaning hinduizm olami. Qisqacha tarix. — Allen & Unwin, 2004. — ISBN 1-86508-863-3.
- Jeffri Robinson. Jannatning qorong‘i tomoni: Balidagi siyosiy zo‘ravonlik. — 4-nashr. — London : Cornell University Press, 2008. — ISBN 978-0-230-54685-1.
- R. P. Soejono. Arxeologiya: Indoneziya nuqtayi nazari : R. P. Soejono sharafiga bag‘ishlangan to‘plam : [ingl.]. — Yayasan Obor Indonesia, 2006. — ISBN 978-979-26-2499-1.