Kanchenjanga tog‘i

Kanchenjanga
Канченджанга Южная и Главная (справа)
Janubiy va Bosh Kanchenjanga cho‘qqilari (o‘ngda)
Eng baland nuqtasi
Eng baland nuqtasi8586 m
Joylashuvi
27°42′09″ sh. k. 88°08′54″ sh. u.HGYaO
Mamlakatlar
HududlarSikkim, Mechi
Tog‘ tizimiHimolay 
Индия
Красная точка
Kanchenjanga
Непал
Красная точка
Kanchenjanga
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar

Kanchenjanga (Kanchinjunga; ingl. Kangchenjunga; tibetcha གངས་ཆེན་མཛོད་ལྔ, Vayli: Gangs chen mdzod lnga; nepalcha कञ्चनजङ्घा (Kañcanjaṅghā); hindcha कंचनजंघा (Kañcanjaṅghā); limbu tilida सेवालुन्ग्मा (Sewalungma)) — tog‘ massivi bo‘lib, u Himolayda joylashgan. Massivning bosh cho‘qqisi — Bosh Kanchenjanga (8586 m) — dunyodagi balandligi bo‘yicha uchinchi sakkiz ming metrlik cho‘qqi. Hindistonning eng baland nuqtasi.

Geografiyasi

Tog‘ massivi Kanchenjanga Himolayda, ya’ni Nepal (uning Taplejungtumani) va Hindiston (uning Sikkimshtati) chegarasida joylashgan. Massiv 5 ta cho‘qqidan iborat bo‘lib, ularning 4 tasi 8 km dan baland:

№ Cho‘qqi Balandligi,
m
1 Bosh Kanchenjanga 8586
2 Janubiy Kanchenjanga[ingl.] 8491
3 Markaziy Kanchenjanga 8478
4 G‘arbiy Kanchenjanga yoki Yalung-Kang[ingl.] 8505
5 Kangbachen[ingl.] 7902

Kanchenjanga massivining sharqiy yonbag‘rida 5000 m balandlikdan shimoli-sharqqa tomon Zemumuzligi siljib tushadi. Bu Sharqiy Himolaydagi eng yirik muzlikdir. Shu yerdan boshlanadigan daryo — Tamur.

Kanchenjanga tog‘ massivining bir qismi «Kanchenjanga» milliy bog‘i (Hindistonning Sikkimshtati) hududiga kiradi.

Etimologiyasi

Kanchenjanganing janubiy bazaviy lagerdan (Nepal) ko‘rinishi. Massivning barcha 4 ta cho‘qqisi ko‘rinib turibdi.

«Kanchenjanga» nomi «Buyuk qorlarning besh xazinasi» degan ma’noni anglatadi, chunki tog‘ massivi 5 ta cho‘qqidan iborat. Juzeppe Tuchchi cho‘qqilarga nom bergan xazinalarning quyidagi ro‘yxatini keltiradi:

  • tuz
  • oltin va feruza
  • muqaddas kitoblar va boylik
  • qurol
  • don va dori-darmon

Tarixi

Kanchenjanga Darjilingdan yaxshi ko‘rinadi, shu sababli u qadimdan ma’lum. 1852 yilgacha u dunyodagi eng baland tog‘ hisoblangan, biroq 1849 yilgi ekspeditsiyadan so‘ng Buyuk trigonometrik o‘lchash loyihasidoirasida bajarilgan hisob-kitoblar shuni ko‘rsatdiki, dunyodagi eng baland cho‘qqi Everest (8848 m), Kanchenjanga (8586 m) esa balandligi bo‘yicha uchinchi cho‘qqidir.

Alpinizm

Birinchi muvaffaqiyatli ko‘tarilish 25 may 1955 yilda Britaniya ekspeditsiyasi[ingl.] davomida amalga oshirildi. Uning rahbari Charlz Evans bo‘lgan. Cho‘qqiga birinchi bo‘lib Jorj Bend[ingl.] va Jo Braunko‘tarildi. Ertasi kuni cho‘qqiga yana ikki alpinist ko‘tarildi: Norman Hardi[ingl.] va Toni Striter[ingl.].

Kanchenjangaga chiqish uchun 11 ta turli yo‘nalish ochilgan (1988 yilgi Byuler variantini hisobga olmaganda).

Ko‘tarilishlar xronologiyasi

  • 1905 — Kanchenjangaga Alister Krouli boshchiligidagi birinchi ekspeditsiya janubi-g‘arbdan, Yalungmuzligi tomondan yo‘l oldi. Urinish muvaffaqiyatsiz tugadi, 6200 m balandlikka chiqildi.
  • 1929 — Myunxen akademik alpinizm klubi[nem.] ning Paul Bauer boshchiligidagi, tarkibida Peter Aufshnayter ham bo‘lgan nemis ekspeditsiyasi Sikkim tomondan shimoli-sharqiy qirra bo‘ylab 7400 m balandlikka chiqdi, ammo besh kunlik bo‘ron tufayli ortga qaytdi.
  • 1930 — Shimoli-g‘arbdan ( Kanchenjangamuzligi tomondan) G. O. Direnfurt boshchiligidagi xalqaro ekspeditsiyaning muvaffaqiyatsiz ko‘tarilish urinishi. 6400 m balandlikka chiqildi.
  • 1931 — Paul Bauer boshchiligidagi, tarkibida Peter Aufshnayter ham bo‘lgan ikkinchi nemis ekspeditsiyasi shimoli-sharqiy tog‘ tarmog‘i (1929 yilgi yo‘nalish) bo‘ylab 7700 m balandlikka chiqdi, biroq qirraning yuqori qismidagi texnik qiyinchiliklar sababli ortga qaytdi.
  • 1955 — Jo Braun va Jorj Bend[ingl.], Britaniya ekspeditsiyasi[ingl.] ning Charlz Evansboshchiligidagi a’zolari, 25 may kuni birinchi bo‘lib Bosh cho‘qqiga chiqdilar, 26 mayda esa ulardan keyin Norman Hardi[ingl.] va Toni Striter[ingl.]ko‘tarildilar. Ko‘tarilish janubi-g‘arbdan ( Yalung muzligi tomondan).
  • 1973 — Yaponiya ekspeditsiyasi ilk bor Yalung-Kang[ingl.] (G‘arbiy cho‘qqi)ga chiqdi.
  • 1974 — Polsha ekspeditsiyasi ilk bor quyidagi cho‘qqiga ko‘tarildi: Kangbachen[ingl.].
  • 1977 — Hindiston ekspeditsiyasi Bosh cho‘qqiga ikkinchi muvaffaqiyatli ko‘tarilishni va Sikkim tomondan birinchi ko‘tarilishni amalga oshirdi (1929 va 1931 yillardagi nemis ekspeditsiyalari yo‘nalishi bo‘ylab).
  • 1978 — Polsha jamoasi Janubiy cho‘qqiga muvaffaqiyatli ko‘tarildi (Kanchenjanga II).
  • 1982 — Raynxold Messner cho‘qqiga muvaffaqiyatli chiqdi.
  • 1983 — Pyer Begen birinchi yakkaxon ko‘tarilishni qo‘shimcha kislorodsiz amalga oshirdi.
  • 1986 yil 11 yanvar — polshalik alpinistlar Kshishtof Velitskiy va Yeji Kukuchka birinchi qishki ko‘tarilishni amalga oshirdilar.
  • 1989 — Ikkinchi sovet Himolay ekspeditsiyasi a’zolari (rahbari — E. Mislovskiy) massivning barcha to‘rt cho‘qqisini birinchi bo‘lib travers usulida bosib o‘tdilar. Ekspeditsiyada 22 nafar alpinist qatnashdi va uning davomida turli cho‘qqilarga jami 85 ta kishilik ko‘tarilish amalga oshirildi. 16 aprelda klassik yo‘nalish bo‘yicha Bosh cho‘qqiga birinchi bo‘lib K. Valiyev, V. Dediy, G. Lunyakov, V. Suviga, 3. Xalitov, L. Troshchinenko, A. Glushkovskiy va Yu. Moiseyev ko‘tarildi. Barcha to‘rt cho‘qqi bo‘ylab g‘arbdan janubga qarab S. Bershov, M. Turkevich, Ye. Vinogradskiy, A. Bukreyev va A. Pogorelov, janubdan g‘arbga qarab esa V. Yelagin, V. Karatayev, V. Baliberdin, G. Lunyakov va 3. Xalitov travers qildilar. Ekspeditsiya yakunida 3 may kuni Bosh cho‘qqiga yana uch alpinist ko‘tarildi: S. Yefimov, N. Cherniy va sherpa Babu Chiri[ingl.].
  • 1991 — Janubiy cho‘qqiga janubi-g‘arbiy qirra bo‘ylab birinchi ko‘tarilishni sloveniyaliklar Marko Prezel va Andrey Shtremfel amalga oshirdilar (ular mukofotning dastlabki sovrindorlari bo‘ldi; mukofot «Oltin muzbolta»).
  • 1992 — Polshalik alpinist ayol Vanda Rutkevich, avvalroq K2cho‘qqisiga chiqqan birinchi ayol, Kanchenjangaga chiqishga urinish vaqtida halok bo‘ldi.
  • 1993 — V. S. Sviridenko boshchiligidagi Ukraina ekspeditsiyasi Sharqiy qirra bo‘ylab Bosh cho‘qqiga chiqdi — bu Sikkimtomondan ikkinchi ko‘tarilish edi. Cho‘qqiga yetti kishi chiqdi: M. Sitnik (ko‘tarilish rahbari), V. Boyko, A. Serpak, A. Xaraldin, V. Terzyul, D. Ibrohim-Zoda va A. Parxomenko.
  • 1994 — S. Novikov (Belarus) boshchiligidagi guruh tarkibi: I. Vyalenkov, L. Lozovskiy, V. Kulbachenko, A. Dubrovskiy, V. Moiseyenko, S. Jvirblya, E. Lipen (Belarus), I. Dmitrova, B. Dmitrov (Bolgariya), Ye. Ivanova, A. Sedov (Rossiya). Sergey Jvirblya va Yekaterina Ivanova qor ko‘chkisi oqibatida, Iordanka Dmitrova esa cho‘qqiga chiqishga urinish chog‘ida halok bo‘ldi. Bosh cho‘qqiga Viktor Kulbachenko ko‘tarildi. Sovuq urishi natijasida uning chap qo‘lidagi barmoq falangalari va o‘ng qo‘lidagi bir barmog‘ining yarmi amputatsiya qilindi.
  • 1998 — Jinet Xarrison (Buyuk Britaniya) cho‘qqiga ko‘tarilib, undan tirik qaytishga muvaffaq bo‘lgan birinchi ayol bo‘ldi.
  • 2008 — Gerlinde Kaltenbrunner (Avstriya) Bosh cho‘qqini zabt etdi.
  • 2009 — Edurne Pasaban (Ispaniya), Kinga Baranovska (Polsha) va O In Son (Janubiy Koreya) Bosh cho‘qqiga ko‘tarildilar.
  • 18 may 2014 yil — Ispaniyalik alpinist Karlos Soriya (Carlos Soria) 75 yoshida Bosh Kanchenjanga cho‘qqisiga chiqqan eng keksa alpinist bo‘ldi.
  • 19 may 2014 yil — Denis Urubko (Qozog‘iston) «Kanchenjunga North Face Expedition 2014» ekspeditsiyasi tarkibida Kanchenjanganing shimoliy devori bo‘ylab yangi yo‘nalishdan Bosh cho‘qqiga chiqdi. 8350 metr balandlikkacha yo‘nalish ustida Denis Urubko (Rossiya), Artyom Braun (Rossiya), Adam Beletskiy (Polsha), Aleks Tikon (Ispaniya) va Dmitriy Sinev (Rossiya) ishladi. Denis Urubko 8350 metrdan 8586 metrlik cho‘qqigacha yakka o‘zi ko‘tarildi.

Ko‘tarilishdagi qiyinchiliklar

Dunyo bo‘ylab tog‘ga chiqish vaqtida o‘lim ko‘rsatkichining pasayish tendensiyasiga qaramay, Kanchenjanga bundan mustasno. So‘nggi[qaysi?] yillarda fojiali hodisalar ulushi 22 % gacha ko‘tarilgan va pasayish belgisi ko‘rinmayapti.

Aynan Nepalda Kanchenjanga ayol tog‘ bo‘lib, uning cho‘qqisiga chiqishga uringan barcha ayollarni halok qiladi, degan afsona bor. Uzoq vaqt davomida cho‘qqiga ko‘tarilib, undan qaytishga muvaffaq bo‘lgan yagona ayol britaniyalik alpinist Jinet Xarrison bo‘lib, u 1998 yilda Bosh cho‘qqini zabt etgan. Bir yarim yildan so‘ng u boshqa tog‘ga chiqish vaqtida halok bo‘ldi. O‘sha tog‘ — Dxaulagiri.

Kanchenjanga madaniyatda

Kanchenjangani rangtasviridagi sevimli mavzulardan biri sifatida tasvirlagan rus gumanisti, mutafakkiri, faylasufi va rassomi — Nikolay Rerix.

Kanchenjangaga ko‘tarilish quyidagi asarda tasvirlangan: Stanislav Lemning «Astronavtlar» (1950).

Kanchenjanga tongda

Adabiyotlar

  • D. Frechfield. Kanchenjanga atrofida. — London, 1903.
  • Charlz Evans. Daxlsiz Kanchenjanga. — Moskva, 1961.
  • Marek Malyatinskiy. Kanchenjanga soyasida. — Moskva, 1974.
  • Senatorov V. Travers. — «SAVV» agentligi, 1992. — 224 b.
  • Novikov S. N. Voqealar xronologiyasi: A. V. Goncharov. Qaytish uchun. Minsk: Vinograd, 1994.
  • Rerix N. K. Qorlar xazinasi. Arxivlangan 9 yanvar 2008 yilda.
  • Rerix S. N. Kanchenjanga tongda Arxiv nusxasi 1 may 2009 yildagi, Wayback Machine

Havolalar