O‘lim vodiysi

O‘lim vodiysi
ingl. Death Valley
Xususiyatlari
Chuqurligi86 m
Maydoni7800 km²
Joylashuvi
36°14′49″ sh. k. 116°49′01″ g‘. u.HGЯO
Mamlakat
ShtatKaliforniya
США Запад
Красная точка
O‘lim vodiysi
Карта
Логотип Викисклада Vikimedia Commons’dagi mediafayllar

O‘lim vodiysi (ingl. Death Valley) — tog‘lar orasidagi botiq bo‘lib, u cho‘l mintaqalari — Moxave va Katta Havza hududida, AQSHning g‘arbiy qismidagi Kaliforniya shtatida, Syerra-Nevada tog‘ tizmasidan janubi-sharqda joylashgan. Vodiyda Shimoliy Amerikaning eng past nuqtasi (36°14′ sh. k. 116°46′ g‘. u.HGЯO, dengiz sathidan 86 metr pastda) joylashgan. Shuningdek, vodiy hududiga shu nomdagi milliy bog‘ning katta qismi ham kiradi: «O‘lim vodiysi».

Vodiyda 10-iyul kuni (1913-yil) G‘arbiy yarimshardagi eng yuqori havo harorati — +56,7 °C qayd etilgan.

Geografiyasi

Geologik jihatdan Havzalar va tog‘ tizmalari provinsiyasiga kiradi.

O‘lim vodiysi yaqinidagi eng baland tog‘ — Teleskoup-Pik[ingl.] — 3367 metr balandlikda. Beduoter botig‘i dengiz sathidan 86 metr pastda joylashgan bo‘lib, Shimoliy Amerika quruqligining eng past nuqtasidir. Qizig‘i, botiqdan atigi 136 kilometr uzoqlikda AQSHning materik qismidagi eng baland nuqta — Uitni tog‘i (ingl. Mount Whitney) joylashgan. Uning balandligi 4421 metr.

Vodiyda quyidagi joylar bor:

  • Harakatlanuvchi toshlar joylashgan qurib qolgan Reystrek-Playa ko‘li,
  • Iblis chuquri (Devils Hole) — karst g‘ori, uning bir qismi suv bilan to‘lgan. G‘orning aniq chuqurligi noma’lum. Hozir suv bosgan qismi yer yuzasidan 30 metr pastda boshlanadi. G‘orga kirish joyining o‘lchami taxminan 5 × 1 metr.
Qum tepaliklari — O‘lim vodiysida

Iqlimi

O‘lim vodiysi Yer yuzidagi eng issiq joy va Shimoliy Amerikadagi eng qurg‘oqchil hudud sifatida tanilgan. Bu yerda yiliga taxminan 5 mm yog‘in tushadi, ammo ba’zan suv toshqinlari ham yuz beradi. Iyul oyida o‘rtacha maksimal harorat 46 °C ga yetadi, kechasi esa 30—31 °C gacha pasayadi. Havo haroratining 134 ° F (56,7 °C) ga yetgan jahon rekordi 10-iyul kuni (1913-yil) qayd etilgan hudud — Fernes-Krik.

Bu Yer yuzida qayd etilgan eng yuqori haroratdir. Ayrim meteorologlar bu ma’lumotlarning ishonchliligiga shubha bildiradi. So‘nggi eng yuqori harorat 2021-yil yozida qayd etilgan bo‘lib, 54,4 °C ni tashkil etgan.

Eng salqin davr noyabr oxiridan fevralgacha davom etadi (5—20 °C). Bu paytda ko‘pincha uzoq davom etadigan kuchli yomg‘irlar yog‘adi, ba’zan biroz sovuq tushadi. Qor ham yog‘adi, ammo kamdan-kam hollarda. 1961-yildan 2008-yilgacha bo‘lgan davrda o‘rtacha yillik harorat 24,8 °C ni tashkil etgan.

Eng past harorat 1913-yil yanvarida rancho «Grinlend» yaqinida qayd etilgan va minus 10 °C bo‘lgan.

Yillik o‘rtacha yog‘in miqdori dengiz sathidan past hududlarda 40 mm dan vodiyni o‘rab turgan tog‘larda 380 mm gacha o‘zgaradi. 1929 va 1953-yillarda umuman yomg‘ir yog‘magan. Yer yuzining eng qurg‘oqchil qismida atigi 1,6 sm yog‘in tushgan; bu 40 oylik davr 1931-yildan 1934-yilgacha davom etgan.

O‘lim vodiysi iqlimi (Fernes-Krik, ingl. Furnace Creek.)
Ko‘rsatkich \ Davr Yan Fev Mar Apr May Iyun Iyul Avg Sen Okt Noy Dek Yil
Mutlaq maksimal harorat, °C 31 36 39 44 50 53 57 53 51 45 37 31 57
O‘rtacha maksimal harorat, °C 19 23 27 32 37 43 46 45 41 34 25 18 33
O‘rtacha harorat, °C 12 15 20 24 29 35 38 37 33 26 17 11 25
O‘rtacha minimal harorat, °C 4 7 12 16 21 27 31 29 24 16 8 3 17
Mutlaq minimal harorat, °C −9 −3 −3 −3 8 12 19 18 13 3 −1 −6 −9

Tarixi

O‘lim vodiysida bahor

O‘lim vodiysi tub amerikalik timbisha (ingl. Timbisha) xalqining yashash joyidir. Ular bu yerga kamida 1000 yil avval ko‘chib kelgan. Bu xalqning bir nechta oilasi hanuz vodiydagi Fernes-Krik (ingl. Furnace Creek) atrofida yashaydi. Vodiyning ularning tilidagi nomi (tümpisa) «tosh bo‘yog‘i» degan ma’noni anglatadi. Bu nom vodiyning qizil oxra asosidagi bo‘yoq manbai ekanligi bilan bog‘liq. Vodiydagi yana bir qishloq Greypvayn kanyonida (ingl. Grapevine Canyon), hozirgi Skotti qal’asi (Scotty's Castle) yaqinida joylashgan edi. Qishloq Maahunu deb atalgan, bu «ulkan kanyon» degan ma’noni anglatadi.

Vodiy hozirgi nomini 1849-yilda Kaliforniyadagi oltin talvasasi davrida olgan. O‘shanda bu yerdan oltin topilgan va oltin izlovchilardan biri dahshatli issiq tufayli halok bo‘lgan. Uning o‘limidan keyin hamrohlari bu joyni «O‘lim vodiysi» deb atashga qaror qilgan. 1850-yillarda vodiyda oltin va kumush qazib olingan. 1933-yilda prezident Guver qarori bilan O‘lim vodiysi federal hukumat muhofazasiga olingan.

San’at asarlarida

O‘lim vodiysida quyidagilar suratga olingan: