| Annapurna | |
|---|---|
| nepalcha अन्नपूर्णा | |
Annapurna I tog‘ining janubiy devori. | |
| Eng baland nuqtasi | |
| Eng baland nuqtasi | 8091 m |
| Joylashuvi | |
| 28°35′46″ sh. k. 83°49′13″ sh. u.HGЯO | |
| Mamlakat | |
| Tog‘ tizimi | Himolay |
Annapúrna (nepalcha अन्नपूर्णा) — tog‘ massivi, u Himolayda joylashgan. Massivning eng baland cho‘qqisi — Annapurna I (8091 m) — dunyodagi o‘ninchi eng baland cho‘qqi bo‘lib, o‘n to‘rtta sakkiz ming metrlik cho‘qqidan biridir.
Annapurna I eng xavfli sakkiz ming metrlik cho‘qqilardan biri hisoblanadi: bu yerda o‘lim ko‘rsatkichi alpinistlar orasida barcha ko‘tarilishlar davrida qariyb 22 % (2022-yil holatiga ko‘ra) bo‘lgan. Shunga qaramay, aynan Annapurna inson ilk bor zabt etgan sakkiz ming metrlik cho‘qqi bo‘ldi: 1950-yilda fransuz ekspeditsiyasi muvaffaqiyat qozondi. 1990-yillarning boshidan buyon Annapurna cho‘qqisiga ekspeditsiyalardagi baxtsiz hodisalar soni kamaymoqda. 1990–2008-yillar statistikasiga ko‘ra, Annapurnadagi o‘lim ko‘rsatkichi quyidagicha bo‘lgan: 19,7 %.
Etimologiyasi
«Annapurna» nomi sanskrit tilidan «Hosildorlik ma’budasi» deb tarjima qilinadi.
Geografiyasi
Annapurna tog‘ massivi markaziy Nepalda joylashgan bo‘lib, janubiy tarmog‘i orqali Bosh Himolay tizmasining bir qismini tashkil etadi. Massiv sharqdan g‘arbga 55 km masofaga cho‘zilgan. Massivning bosh cho‘qqisi Annapurna I (8091 m) yaqinida ikkita ikkilamchi cho‘qqi joylashgan: Markaziy Annapurna (8051 m) va Sharqiy Annapurna (8026 m). Tog‘ massivida 13 ta cho‘qqining balandligi 7000 m dan, 16 ta cho‘qqining balandligi esa 6000 m dan oshadi.
Annapurnaning shimoliy yonbag‘irlari bo‘ylab Marsyandi daryosi oqadi. Daryo vodiysi o‘simlik va hayvonot dunyosining xilma-xilligi bilan mashhur. Bu yerda turli iqlim mintaqalariga xos ko‘plab o‘simliklarni — bambuk va banandan tortib, shimoliy kengliklarga xos ignabargli daraxtlargacha uchratish mumkin. Janub tomonda Annapurna I tik devorli yopiq sirkni (tog‘ muzligi amfiteatrini) hosil qiladi. U Annapurna qo‘riqxonasi (inglizcha Annapurna Sanctuary) nomi bilan mashhur; shimolda esa qor va muz bilan qoplangan yonbag‘irlar joylashgan. Annapurnada ob-havo beqaror bo‘lib, kuchli va oldindan aytib bo‘lmaydigan qor ko‘chkilari kuzatiladi.
Annapurnadan 34 km g‘arbda yana bir sakkiz ming metrlik cho‘qqi — Dhaulagiri joylashgan, uning balandligi 8167 m. Ikki tog‘ massivini ularning orasidan oqib o‘tuvchi Kali-Gandaki (Narayani) daryosi ajratib turadi. Daryo vodiysi dunyodagi eng chuqur vodiy hisoblanadi (vodiy bilan Annapurna I cho‘qqisi orasidagi balandlik farqi taxminan 5570 m).
Annapurna tog‘ massivining asosiy cho‘qqilari
| Cho‘qqi | Balandligi, m |
Koordinatalari | Birinchi ko‘tarilish |
|---|---|---|---|
| Annapurna I (Bosh cho‘qqi) | 8091 | 28°35′42″ sh. k. 83°49′08″ sh. u.HGЯO | 1950-yil, fransuz alpinistlari Moris Ertsog va Lui Lashnal |
| Annapurna II | 7937 | 28°32′20″ sh. k. 84°08′13″ sh. u.HGЯO | 1960-yil, Jimmi Roberts boshchiligidagi Britaniya–Hindiston–Nepal jamoasi. Cho‘qqiga Richard Grant, Kris Bonington va sherpa Ang Nyima ko‘tarilgan |
| Tish (Varaha Shikhar / Barha Chuli) | 7647 m | 17-may, 1980-yil — Zepp Mayerl, Herman Noymayer (Avstriya) va Ang Chopal Sherpa (Nepal) | |
| Annapurna III | 7555 | 28°35′06″ sh. k. 83°59′27″ sh. u.HGЯO | 1961-yil, hind jamoasi: Mohan Kohli, Sonam Gyatso va Sonam Girmi |
| Annapurna IV | 7525 | 28°32′20″ sh. k. 84°05′13″ sh. u.HGЯO | 1955-yil, germaniyalik alpinistlar Haynts Shteynmets, Harald Biller va Yurgen Vellenkamp |
| Gangapurna | 7455 | 28°36′21″ sh. k. 83°57′54″ sh. u.HGЯO | 1965-yil, Gunter Hauzer[nem.] boshchiligidagi Germaniya jamoasi; jamoaning 11 a’zosi cho‘qqiga chiqqan |
| Janubiy Annapurna | 7219 | 28°31′04″ sh. k. 83°48′21″ sh. u.HGЯO | 1964-yil, Yaponiya ekspeditsiyasi; cho‘qqiga S. Yueo va Mingma Tsering ko‘tarilgan |
| Tilicho cho‘qqisi | 7134 | 28°41′04″ sh. k. 83°48′16″ sh. u.HGЯO | 1978-yil, Emanuel Shmuts (Fransiya) ekspeditsiyasi |
| Nilgiri | 7061 | 28°41′21″ sh. k. 83°44′48″ sh. u.HGЯO | 1962-yil, Niderlandiya Himolay ekspeditsiyasi; ko‘tarilish rahbari fransiyalik Lionel Terray |
| Machapuchare | 6993 | 28°29′52″ sh. k. 83°56′47″ sh. u.HGЯO | Bu tog‘ cho‘qqisiga hali biror inson qadam qo‘ymagan. Mahalliy aholi tog‘ni muqaddas deb biladi va Machapucharega chiqish taqiqlangan. Yagona urinish — 1957-yilda britaniyalik Uilfrid Noys[ingl.] va A. D. M. Koks kelishuvga muvofiq cho‘qqiga 50 metr qolganda ortga qaytishgan |
Ko‘tarilishlar xronologiyasi

- 1950-yil 3-iyun — fransuz alpinistlari Moris Ertsog va Lui Lashnal Annapurna I cho‘qqisiga muvaffaqiyatli ko‘tarilgan. Shu tariqa Annapurna inson ilk bor zabt etgan sakkiz ming metrlik cho‘qqiga aylangan
- 1970-yil 1-may — Annapurna III (7555 m) cho‘qqisiga ilk bor ayol kishi — yaponiyalik Junko Tabey
- 1970-yil 27-may — janubiy devor bo‘ylab ilk ko‘tarilishni britaniyalik Dugal Xeston va Don Uillans
- 1978-yil 15-oktabr — Annapurna I cho‘qqisiga ayollar ilk bor ko‘tarilgan. Shimol tomondan Niderlandiya yo‘nalishi orqali Vera Komarkova, Iren Miller va ikki sherpa cho‘qqiga chiqqan. Ko‘tarilish chog‘ida Vera Uotson va Elison Chedvik-Onishkevich halok bo‘lgan
- 1987-yil 3-fevral — polshalik Yeji Kukuchka va Artur Xayzer ilk qishki ko‘tarilishni amalga oshirgan
- 1991-yilda N. Chorniy va S. Arsentev Annapurnaga ko‘tarilgan ilk rossiyaliklar bo‘lgan
- 1994-yil 17-dekabr — Rossiya Federatsiyasi alpinistlari Himolayda ilk qishki ko‘tarilishni amalga oshirgan. Janubiy Annapurna (7219 m) cho‘qqisiga janubiy devor bo‘ylab V. Bashkirov (rahbar), V. Shatayev, N. Chorniy, A. Minibayev va V. Lobankov ko‘tarilgan
- 1997-yil 25-dekabr — janubiy yo‘nalish bo‘ylab qishda ko‘tarilishga urinish vaqtida asosiy lagerdan birinchi balandlik lageriga ketayotgan Anatoliy Bukreyev va operator Dmitriy Sobolev muz ko‘chkisi ostida halok bo‘lgan. Juftlikdan ortda qolgan italiyalik Simone Moro mo‘jiza tufayli tirik qolgan
- 2008-yil 19-mayda Aleksey Bolotov bosh cho‘qqiga yangi marshrut ochgan. U janubiy devorning sharqiy qirrasi bo‘ylab sharqiy, markaziy va bosh cho‘qqilarni tutashtiruvchi tizmaga chiqqan. Yo‘nalish jismoniy tayyorgarlik va chidamlilik jihatidan juda murakkab deb topilgan, chunki 7500 m dan yuqoridagi qism uzunligi 7,5 kilometrdan ortiq edi. Shunga qaramay, u eng xavfsiz yo‘nalishlardan biri hisoblanadi. 23-mayda Aleksey Bolotov va Xoriya Kolibashanu bilan Annapurnaga hujum qilishga uringan ispaniyalik Inyaki Ochoa uchinchi balandlik lagerida ahvoli keskin yomonlashib vafot etgan (19-maydan boshlab kuchli sovqotgani, keyinchalik chodirda hushini yo‘qotgani sababli ispaniyalik va uning ruminiyalik sherigi Kolibashanu cho‘qqiga chiqishdan voz kechgan). Qutqaruv operatsiyasida Uli Shtek, Sergey Bogomolov, Denis Urubko, Den Boui, Aleksey Bolotov va boshqa alpinistlar qatnashgan. Biroq Ochoani pastga tushirishgacha tirik saqlash uchun zarur kislorod va dori-darmonlarni vaqtida yetkazishga ulgurishmagan — ispaniyalik Uli Shtekning qo‘lida vafot etgan.
- 2010-yil 27-aprelda bir kunda 17 kishi Annapurna I cho‘qqisiga chiqqan. Ular orasida rossiyalik alpinist Sergey Bogomolov ham bo‘lib, bu uning o‘n uchinchi sakkiz ming metrlik cho‘qqiga ko‘tarilishi edi.
- 2012-yil 8-oktabr — Fransiya lageri yaqinidan o‘tuvchi yangi marshrutni bosib o‘tishga urinish chog‘ida birinchi va ikkinchi qo‘nalg‘alar orasidagi yonbag‘irda muz ko‘chkisi Ilyos Tuxvatullin va Ivan Lobanovni bosib qolgan. 12-oktabr kuni ekspeditsiya rahbari Gleb Sokolov qidiruv juda xavfli ekani va yo‘qolgan alpinistlarni tirik topish ehtimoli deyarli yo‘qligi sababli qidiruv ishlarini to‘xtatishga qaror qilinganini ma’lum qilgan.
- 2013-yil 9-oktabr — shveysariyalik alpinist Uli Shtek Annapurnaning janubiy devori bo‘ylab yakka o‘zi ko‘tarilgan. Ammo ayrim alpinistlar va tog‘ gidlarida bu ko‘tarilish yuzasidan shubha bor, chunki Uli cho‘qqiga chiqqanini tasdiqlovchi dalillarni taqdim eta olmagan. Ikki hafta o‘tib, ikki fransuz alpinisti shu yo‘nalish bo‘ylab ko‘tarilgan.
- 2016-yil 1-may — 77 yoshli ispaniyalik (bask) alpinist Karlos Soriya odatiy yo‘nalishdan cho‘qqiga ko‘tarilib, Annapurnani zabt etgan eng keksa alpinistga aylangan.

Turizm
Annapurna tog‘ massivi va atrofidagi hududlar Annapurna milliy bog‘i tarkibiga kiradi. Uning umumiy maydoni 7629 km2. Milliy bog‘da jahon miqyosida mashhur bir nechta piyoda sayyohlik yo‘nalishlari (trekking marshrutlari) mavjud. Ularning eng uzuni — «Annapurna atrofidagi trek» bo‘lib, Marsyandi va Kali-Gandaki daryolari vodiylaridan o‘tadi. Ushbu yo‘nalishning baland nuqtalaridan Annapurna massivining barcha asosiy cho‘qqilarini ko‘rish mumkin. Sayyohlar orasida Annapurna asosiy lageriga («Annapurna qo‘riqxonasiga trek») va Pun-Hill (3193 m) tog‘iga piyoda sayohatlar ham mashhur. U yerdan Dhaulagiri I va Annapurna I sakkiz ming metrlik cho‘qqilari ko‘rinadi.
Statistikaga ko‘ra, Nepalga keladigan tog‘ sayyohlarining 60 % dan ortig‘i — tog‘ turizmi ishqibozlari — Annapurna hududiga yo‘l oladi. Bu yerning turfa tabiiy manzaralari, shuningdek, mahalliy xalq madaniyati va turmush tarzi bilan tanishish imkoniyati sayohatchilarni o‘ziga jalb qiladi.
1950-yilda Annapurnaga birinchi bo‘lib ko‘tarilgan fransuz alpinistlari dastlab Dhaulagiriga chiqishni rejalashtirishgan. Biroq razvedkadan so‘ng bu tog‘ni zabt etib bo‘lmaydi, degan xulosaga kelib, Annapurnaga yo‘l olishgan. Oradan 10 yil o‘tib, 1960-yilda Dhaulagiri cho‘qqisiga shveysariyalik va avstriyalik alpinistlar jamoasi ko‘tarilgan.
1950-yilgi Fransiya ekspeditsiyasi alpinizm tarixida sakkiz ming metrlik cho‘qqini birinchi bo‘lib muvaffaqiyatli zabt etgan bo‘lsa-da, o‘sha paytda Annapurna cho‘qqisi inson erishgan rekord balandlik emas edi. 1924-yilda Everestga ko‘tarilishga urinish vaqtida[ingl.] Edvard Norton 8570 m balandlikka, Jorj Mellori va Endryu Irvin esa 8600 m dan yuqoriga ko‘tarilgan (buni Noel Odell[ingl.] baholagan). Ayrim tadqiqotchilar Mellori va Irvin cho‘qqidan tushayotgan chog‘da halok bo‘lgan deb hisoblashadi. Ularning Everest cho‘qqisiga yetgani yoki yetmagani haqidagi bahslar hanuz davom etmoqda.
Nepalda 25-aprel (2015-yil) kuni yuz bergan zilziladan keyin Annapurna tog‘ massivi taxminan 20 santimetrga balandlashgan.
2014-yildagi qor bo‘roni
2014-yil oktabrida Annapurna va uning atrofidagi hududlarda qor bo‘ronlari hamda ko‘chkilar oqibatida kamida 43 kishi, jumladan Nepal, Isroil, Kanada, Hindiston, Slovakiya va Polshadan kelgan sayyohlar halok bo‘lgan, taxminan 175 kishi jarohat olgan. 10 nafardan 50 nafargacha odam bedarak yo‘qolgan. Ularning ko‘pchiligi 4800 metr balandlikdagi mehmon uyidan Torong-La dovoniga chiqib, keyin pastga tushish maqsadida yo‘lga chiqqan. Ushbu tog‘ sayyohlik marshrutining eng baland nuqtasi Torong-La dovoni hisoblanadi. Yo‘nalish nomi — «Annapurna atrofidagi trek».
Hokimiyat yaqinlashayotgan yomon ob-havo haqida yetarlicha ogohlantirmagani uchun tanqid qilingan. 18-oktabrga kelib taxminan 289 kishi qutqarilgan. Ushbu voqea Nepal tarixidagi sayyohlar bilan bog‘liq eng halokatli falokat bo‘lgan.[manba 453 kun davomida ko‘rsatilmagan]
Annapurna haqidagi filmlar
- The Hard Way — Annapurna South Face (1970).
- «Zabt etilmagan cho‘qqi» (tog‘da qor ko‘chkisi ostida halok bo‘lgan Anatoliy Bukreyev haqida), mualliflar A. Severnyuk va V. Tyulkin, 2002-yil, 40 daqiqa.
- «Haqiqiy hayot» («Pura vida — The Ridge») (2008-yil may oyida ispaniyalik alpinist Inyaki Ochoani qutqarish operatsiyasining batafsil qayta tiklangan tasviri), mualliflar Pablo Iraburu va Migeltxo Molina, 2012-yil, 85 daqiqa.
- «Cho‘qqi» («La cima») — ispaniyalik rejissyor Ibon Karmensananing filmi, 2022-yil, 95 daqiqa.
Galereya
- Annapurna, Tansendan ko‘rinishi
- Annapurna II
- Annapurna II, Chame qishlog‘i atrofidan ko‘rinishi
- Annapurna III (markazda) va Gangapurna (o‘ngda)
- Gangapurna va shu nomli muzlik
- Marsyandi daryosi vodiysi
Adabiyotlar
- Ertsog Moris. Annapurna — birinchi sakkiz ming metrlik cho‘qqi = Annapurna Premier 8000 / Fransuz tilidan tarjima: B. A. Garf; rassom L. I. Falin. — Moskva: «Geografgiz», 1960. — 256 b. — (Sayohatlar. Sarguzashtlar. Fantastika). — 100 000 nusxa.
- Ertsog Moris «Annapurna» / Uilfrid Noys. «Janubiy dovon» (Everest). Moskva, «Misl», 1975-yil. 496 bet.
- Ertsog Moris. «Annapurna — birinchi sakkiz ming metrlik cho‘qqi». Moskva, «Armada-press», 2002 (Kitobda Dhaulagiri va Annapurna massivlarining sxematik xaritasi berilgan). Fransuz tilidan tarjima qilgan B. A. Garf.
- «Annapurna: A Woman’s Place», San-Fransisko: Sierra Club Books, 1980. («Annapurna — ayollar hududi», cho‘qqiga chiqqan AQShning ilk ayollar ekspeditsiyasi haqida).
Havolalar
- Peakware (ingl.). Arxivga ko‘chirilgan: asl nusxa (5-mart, 2016-yil).
- SummitPost