
Axborot xavfsizligi (inglizcha Information Security, shuningdek — inglizcha InfoSec) — axborot tizimi xavfsizligining uch asosiy tarkibiy qismiga qarshi hujumlarning oldini olishni o‘rganuvchi fan: axborot tizimi (maxfiylik, yaxlitlik, foydalanish imkoniyati — unda saqlanadigan yoki qayta ishlanadigan axborotga xos bo‘lgan muhim xususiyatlardir). Masalan, axborotga ruxsatsiz kirishning, undan foydalanishning, uni oshkor qilish, buzib ko‘rsatish, o‘zgartirish, tekshirish, qayd etish yoki yo‘q qilishning oldini olish — ma’lumotlar qanday shaklda (elektron yoki, masalan, jismoniy) bo‘lishidan qat’i nazar qo‘llanadigan umumiy konsepsiyadir. Axborot xavfsizligining asosiy vazifasi — foydalanish qulayligini hisobga olgan va tashkilot faoliyati samaradorligiga hech qanday zarar yetkazmagan holda ma’lumotlarning maxfiyligi, yaxlitligi va ulardan foydalanish imkoniyatini muvozanatli himoya qilishdir.
Axborot xavfsizligi ko‘p bosqichli xavflarni boshqarish jarayonida ta’minlanadi. Bu jarayon asosiy vositalar va nomoddiy aktivlarni, tahdid manbalarini, zaifliklarni, ehtimoliy ta’sir darajasini va xavflarni boshqarish imkoniyatlarini aniqlashga yordam beradi. Bu jarayon xavflarni boshqarish rejasi samaradorligini baholash bilan birga olib boriladi. Ushbu faoliyatni standartlashtirish uchun ilmiy va professional hamjamiyatlar axborotni himoya qilishning texnik choralari, huquqiy javobgarlik va o‘qitish standartlariga oid asosiy uslubiyat hamda siyosatlarni, shuningdek, soha standartlarini ishlab chiqish yo‘lida doimiy hamkorlik qiladi. Bunda foydalanuvchilar va administratorlarni o‘qitish ham muhim. Standartlashtirish jarayoniga ma’lumotlardan foydalanish, ularni qayta ishlash, saqlash va uzatish usullarini tartibga soluvchi ko‘plab qonunlar hamda me’yoriy hujjatlar katta ta’sir ko‘rsatadi. Biroq tashkilotda uzluksiz takomillashtirish[inglizcha] madaniyati yetarlicha shakllanmagan bo‘lsa, har qanday standart va uslubiyatning joriy etilishi yuzaki samara berishi mumkin.
Umumiy ma’lumotlar
Axborot xavfsizligi ma’lumotlarning maxfiyligi, ulardan foydalanish imkoniyati va yaxlitligini ta’minlaydigan hamda og‘ir vaziyatlarda ularning muhofazasi buzilishiga yo‘l qo‘ymaydigan axborotni himoyalash choralariga asoslanadi. Bunday vaziyatlarga tabiiy, texnogen va ijtimoiy falokatlar, kompyuter nosozliklari, odam o‘g‘irlash va shunga o‘xshash hodisalar kiradi. Dunyodagi ko‘plab tashkilotlarning ofis ishlari hanuz axborot xavfsizligi choralarini talab qiladigan qog‘oz hujjatlarga tayansa-da, korxonalarda raqamli texnologiyalarni joriy etish izchil kengaymoqda. Bu esa axborotni muhofaza qilish uchun axborot texnologiyalari xavfsizligi mutaxassislarini jalb etishni taqozo qiladi. Bu o‘rinda «kompyuter» deganda faqat uyda ishlatiladigan shaxsiy kompyuter emas, balki murakkabligi va vazifasi turlicha bo‘lgan barcha raqamli qurilmalar tushuniladi: elektron kalkulyatorlar hamda maishiy texnika kabi oddiy, alohida ishlaydigan qurilmalardan tortib, kompyuter tarmoqlariga ulangan sanoat boshqaruv tizimlari va superkompyuterlargacha. Axborotning o‘z faoliyati uchun hayotiy ahamiyati va qimmati katta bo‘lgani sababli yirik korxona hamda tashkilotlar odatda shtatiga axborot xavfsizligi mutaxassislarini oladi. Ularning vazifasi, jumladan, qimmatli maxfiy axborotni o‘g‘irlash yoki tashkilotning ichki tizimlarini egallab olishga qaratilgan zararli kiberhujumlardan barcha texnologiyalarni himoya qilishdir.
Axborot xavfsizligi kasbiy faoliyat sohasi sifatida so‘nggi yillarda sezilarli rivojlandi va kengaydi. Unda ko‘plab ixtisosliklar, masalan, tarmoq xavfsizligi va unga aloqador infratuzilmani himoya qilish, dasturiy ta’minot va ma’lumotlar bazalarini muhofaza qilish, axborot tizimlari auditi, biznes uzluksizligini rejalashtirish, elektron yozuvlarni aniqlash va kompyuter kriminalistikasi[inglizcha] (forenzika) paydo bo‘ldi. Axborot xavfsizligi mutaxassislari mehnat bozorida barqaror ish o‘rinlariga va yuqori talabga ega. (ISC)² tashkiloti o‘tkazgan keng ko‘lamli tadqiqotlar 2017-yil holatiga ko‘ra axborot xavfsizligi rahbarlarining 66 foizi o‘z bo‘limlarida xodimlar keskin yetishmasligini tan olganini ko‘rsatdi. Bashoratlarga ko‘ra, 2022-yilga kelib butun dunyoda ushbu yo‘nalishdagi mutaxassislar tanqisligi 1 800 000 kishiga yetishi kutilgan.
Tahdidlar va ularga qarshi choralar
Axborot xavfsizligiga tahdidlar juda xilma-xil shakllarda namoyon bo‘lishi mumkin. 2018-yil holatiga ko‘ra eng jiddiy tahdidlar «xizmat sifatidagi jinoyatchilik» (inglizcha Crime-as-a-Service), Buyumlar interneti, ta’minot zanjirlari va tartibga soluvchi organlar talablarining murakkablashuvi bilan bog‘liq deb hisoblangan. «Xizmat sifatidagi jinoyatchilik» — tajribali jinoiy uyushmalar jinoiy xizmatlar to‘plamlarini darknet bozorida yangi boshlayotgan kiberjinoyatchilarga[inglizcha] arzon narxlarda taklif etadigan modeldir. Bu ularga ilgari xakerlik hujumlarini yuqori texnik murakkabligi yoki qimmatligi sababli amalga oshirish imkonsiz bo‘lgan hujumlarni bajarishga sharoit yaratib, kiberjinoyatchilikning ommaviy hodisaga aylanishiga olib keladi. Tashkilotlar Buyumlar internetini faol joriy etmoqda, ammo uning qurilmalari ko‘pincha xavfsizlik talablarini hisobga olmasdan loyihalanadi. Bu hujumchilar uchun qo‘shimcha imkoniyat yaratadi. Bundan tashqari, Buyumlar internetining tez rivojlanishi va murakkablashishi uning shaffofligini kamaytiradi. Buning natijasida, aniq belgilanmagan huquqiy me’yor va shartlar bilan birga, tashkilotlar qurilmalar to‘plagan shaxsiy ma’lumotlardan mijozlarni xabardor qilmasdan o‘z xohishicha foydalanishi mumkin. Tashkilotlarning o‘zi uchun ham Buyumlar interneti qurilmalari yig‘gan qaysi ma’lumotlar tashqariga uzatilayotganini kuzatish qiyin. Ta’minot zanjirlariga bog‘liq tahdid shundaki, tashkilotlar odatda yetkazib beruvchilarga turli qimmatli va maxfiy axborotni beradi hamda uning ustidan bevosita nazoratni yo‘qotadi. Natijada bu axborotning maxfiyligi, yaxlitligi yoki undan foydalanish imkoniyati buzilishi xavfi sezilarli ortadi. Nazorat qiluvchi organlarning tobora yangi talablari esa tashkilotning hayotiy muhim axborot aktivlarini boshqarishni ancha qiyinlashtiradi. Masalan, 2018-yilda Yevropa Ittifoqida Shaxsiy ma’lumotlarni himoya qilish umumiy reglamenti (inglizcha General Data Protection Regulation, GDPR) kuchga kirdi. U har qanday tashkilotdan istalgan vaqtda o‘z faoliyatining yoki ta’minot zanjirining istalgan bo‘g‘inida qanday shaxsiy ma’lumotlar borligini, ular nima maqsadda to‘planganini, qanday qayta ishlanishi, saqlanishi va himoya qilinishini ko‘rsatib berishni talab qiladi. Bunday ma’lumotlar nafaqat vakolatli idoralar tekshiruvlarida, balki ma’lumot egasi bo‘lgan jismoniy shaxsning birinchi talabiga binoan ham taqdim etilishi kerak. Mazkur talablarga rioya qilish tashkilotning boshqa axborot xavfsizligi vazifalari uchun ajratilgan katta mablag‘ va resurslarini jalb etishni talab qiladi. Shaxsiy ma’lumotlarni qayta ishlashni tartibga solish uzoq muddatda axborot xavfsizligini yaxshilashi kutilsa-da, qisqa muddatda tashkilot uchun xavflar sezilarli oshadi.
Aksariyat odamlar axborot xavfsizligiga tahdidlar ta’siriga duch keladi. Masalan, ular zararli dasturlar (viruslar va qurtlar, troyan dasturlari, tovlamachi dasturlar), fishing yoki shaxsiy ma’lumotlarning o‘g‘irlanishi qurboniga aylanishi mumkin. Fishing (inglizcha Phishing) — maxfiy ma’lumotlarni (masalan, foydalanuvchi hisobini, parolni yoki kredit karta ma’lumotlarini) qo‘lga kiritishga qaratilgan firibgarlik urinishidir. Odatda internet foydalanuvchisini veb-saytga — biror tashkilotning asl saytidan farqlab bo‘lmaydigan soxta sahifaga (bank, internet-do‘kon, ijtimoiy tarmoq va hokazo). Odatda buning uchun ommaviy tarqatilgan soxta elektron xatlardan foydalaniladi. Ular go‘yoki tashkilot nomidan yuborilgan bo‘lib, havolalarni o‘z ichiga oladi. Bunday havolani brauzerda ochgan, hech narsadan shubhalanmagan foydalanuvchi hisob ma’lumotlarini kiritadi va ular firibgarlar qo‘liga tushadi. Identity Theft — inglizcha — «shaxsiy ma’lumotlarni o‘g‘irlash» atamasi ingliz tilida 1964-yilda paydo bo‘lgan. U shaxsning ma’lumotlari (masalan, ismi, bank tizimidagi hisob raqami yoki kredit karta raqami, ko‘pincha fishing orqali qo‘lga kiritilgan) firibgarlik va boshqa jinoyatlar uchun ishlatilishini bildiradi. Jinoyatchilar boshqa shaxs nomidan noqonuniy moliyaviy foyda yoki kredit olganda yoxud boshqa jinoyat sodir etganda, shaxsning o‘zi ko‘pincha ayblanuvchiga aylanadi. Bu uning uchun og‘ir, uzoq muddatli moliyaviy va huquqiy oqibatlarga olib kelishi mumkin. Axborot xavfsizligi shaxsiy hayot daxlsizligiga bevosita ta’sir qiladi, uning ta’rifi esa turli madaniyatlarda sezilarli farq qilishi mumkin.
Mutaxassislarning ta’kidlashicha, davlat hokimiyati organlari kiberhujumlardan eng kam himoyalangan. Qurolli kuchlar, korporatsiyalar, moliya muassasalari, tibbiyot muassasalari va xususiy tadbirkorlar o‘z xodimlari, mijozlari, mahsulotlari, ilmiy tadqiqotlari va moliyaviy natijalari haqida ko‘p miqdordagi maxfiy ma’lumotlarni muntazam to‘playdi. Bunday axborot raqobatchilar yoki kiberjinoyatchilar qo‘liga tushsa, tashkilot va mijozlar uchun uzoq davom etadigan huquqiy oqibatlar, tiklab bo‘lmaydigan moliyaviy va obro‘ yo‘qotishlariga sabab bo‘lishi mumkin. Biznes nuqtayi nazaridan axborot xavfsizligi xarajatlar bilan muvozanatlashtirilishi kerak; iqtisodiy Gordon–Loeb modeli[inglizcha] bu masalani hal qilish uchun matematik apparatni tavsiflaydi. Axborot xavfsizligi tahdidlari yoki axborot xavflariga qarshi kurashning asosiy usullari quyidagilardir:
- kamaytirish — zaifliklarni bartaraf etish va tahdidlarning oldini olish uchun xavfsizlik hamda qarshi choralarni joriy qilish;
- o‘tkazish — tahdid amalga oshganda yuzaga keladigan xarajatlarni uchinchi tomonlarga, jumladan, sug‘urta yoki autsorsing kompaniyalariga yuklash;
- qabul qilish — xavfsizlik choralarini qo‘llash qiymati tahdid yetkazishi mumkin bo‘lgan zarardan oshsa, moliyaviy zaxiralarni shakllantirish;
- voz kechish — haddan tashqari xavfli faoliyatdan voz kechish.
Tarix
Dastlabki aloqa vositalari paydo bo‘lishi bilan diplomatlar va harbiy arboblar maxfiy yozishmalarni himoya qilish mexanizmlarini va ularni qalbakilashtirish urinishlarini aniqlash usullarini[inglizcha] ishlab chiqish zarurligini anglagan. Masalan, Yuliy Sezarga miloddan avvalgi taxminan 50-yilda Sezar shifrini, u maxfiy xabarlarni begona shaxslarning o‘qishiga yo‘l qo‘ymaslik uchun mo‘ljallangan. Biroq himoya asosan maxfiy yozishmalar bilan ishlash tartibini nazorat qilish orqali ta’minlangan. Maxfiy xabarlar maxsus belgilangan, faqat ishonchli shaxslar orqali qo‘riqlash ostida uzatilgan, himoyalangan xonalarda yoki mustahkam qutichalarda saqlangan.
Pochta rivojlanishi bilan maktublarni ushlab qolish, shifrini yechish, o‘qish va qayta muhrlashga mas’ul davlat idoralari vujudga keldi. Masalan, 1653-yilda Angliyada Maxfiy idora tashkil etildi (inglizcha Secret Office). Rossiyada maktublarni yashirin tekshirish (perlyustratsiya) Ivan III zamonidan mavjud bo‘lgan. 1718-yildan boshlab Smolenskda chet elga yuboriladigan barcha xatlar ochib ko‘rilgan. XVIII asr o‘rtalariga kelib deyarli barcha xorijlik diplomatlarning yozishmalarini qabul qiluvchi sezmaydigan qilib yashirin nusxalash tizimli tus oldi: «qora kabinetlar» deb atalgan tuzilmalar paydo bo‘ldi. Maktub ochilgach, uning kriptoanalizini o‘tkazish kerak edi. Shu bois qora kabinetlar ishiga o‘sha davrning mashhur matematiklari jalb qilingan. Eng katta yutuqlardan biriga Xristian Goldbax erishgan. U olti oy davomida Prussiya va Fransiya vazirlarining 61 ta maktubini shifrdan chiqargan. Ba’zan muvaffaqiyatli ochilgan maktub mazmuni almashtirilgan — bu zamonaviy kiberhujumlardan biriga o‘xshash holat edi: «o‘rtadagi odam».
XIX asr boshida Rossiyada Aleksandr I hokimiyatga kelishi bilan barcha kriptografik faoliyat Tashqi ishlar vazirligi devonxonasi ixtiyoriga o‘tdi. 1803-yildan buyon bu idorada taniqli rus olimi Pavel Lvovich Shilling xizmat qilgan. Devonxonaning eng muhim yutuqlaridan biri Napoleon I ning 1812-yilgi Vatan urushi davrida berilgan buyruqlar va yozishmalar shifrini yechish bo‘lgan. XIX asr o‘rtalarida yanada murakkab maxfiy axborotni tasniflash tizimlari, ular hukumatlarga axborotni maxfiylik darajasiga ko‘ra boshqarish imkonini berdi. Masalan, Britaniya hukumati 1889-yilda bunday tasnifni muayyan darajada qonuniylashtirish uchun quyidagi hujjatni e’lon qildi: Davlat sirlari to‘g‘risidagi qonun[inglizcha].
Birinchi jahon urushi davrida barcha urushayotgan tomonlar ko‘p darajali tasniflash va shifrlash tizimlaridan axborot uzatishda foydalandi. Natijada shifrlash va kriptoanaliz bo‘linmalari paydo bo‘ldi va faol ishlatildi. 1914-yil oxirida Britaniya Admiralligining bo‘linmasi — «40-xona» tashkil etildi. U Buyuk Britaniyaning yetakchi kriptografiya organiga aylandi. 26-avgust 1914-yilda Germaniyaning «Magdeburg» yengil kreyseri Odensxolm oroli yaqinida, Fin qo‘ltig‘i og‘zida, o‘sha paytda Rossiya imperiyasiga tegishli hududda toshga urilib qoldi. Nemislar barcha hujjatlarni yo‘q qilib, kemani portlatdi. Biroq dengiz tubini tekshirgan rus g‘avvoslari signal kitobining ikki nusxasini topdi va ulardan birini britaniyaliklarga topshirdi. Ko‘p o‘tmay yordamchi kemalar, uzoq dengizlardagi kemalar hamda ularga hamrohlik qiluvchi dushman kemalari o‘rtasidagi aloqa kodlari kitoblarini ham qo‘lga kiritgan britaniyaliklar Germaniya harbiy-dengiz kodlarini yecha oldi. Kodning buzilishi dushmanning tutib olingan radiogrammalarini o‘qish imkonini berdi. 1914-yil noyabr oxiridan boshlab «40-xona» Germaniya flotining deyarli barcha buyruq va farmoyishlari uzatiladigan radiogrammalarini muntazam shifrdan chiqara boshladi. Shifr yechish natijalaridan ilk bor Germaniya flotining hujumi davomida Britaniya sohillariga 16-dekabr 1914-yilda uyushtirilgan hujum paytida foydalanishga urinildi.
Ikki jahon urushi oralig‘ida shifrlash tizimlari tobora murakkablashdi. Maxfiy xabarlarni shifrlash va shifrini yechish uchun maxsus mashinalar ishlatila boshlandi. Ulardan eng mashhuri — «Enigma» bo‘lib, uni nemis muhandislari 1920-yillarda yaratgan. 1932-yildayoq Polsha razvedkasining Shifrlar byurosi Polsha razvedkasi «Enigma» shifrini quyidagi usulda buzishga muvaffaq bo‘lgan: teskari muhandislik.
Gitlerga qarshi koalitsiya mamlakatlari Ikkinchi jahon urushi davrida katta hajmda axborot almashgan. Bu milliy maxfiylik tasnifi tizimlari hamda nazorat va boshqaruv tartiblarini rasman muvofiqlashtirishni talab qildi. Hujjatlardan kimlar (odatda oddiy askarlar emas, ofitserlar) foydalanishi va tobora murakkablashayotgan seyf hamda omborlarni hisobga olgan holda ularni qayerda saqlash mumkinligini belgilovchi maxfiylik darajalari tizimi shakllandi. Urushayotgan tomonlar maxfiy hujjatlarni ishonchli tarzda yo‘q qilish tartiblarini ishlab chiqdi. Ayrim qoidalarning buzilishi urush davridagi eng muhim razvedka yutuqlariga sabab bo‘ldi. Masalan, Germaniya suvosti kemasi U-570[inglizcha] ekipaji ko‘plab maxfiy hujjatlarni tegishlicha yo‘q qila olmadi va ular kemani egallagan britaniyaliklar qo‘liga tushdi. Axborotni himoyalash vositalaridan foydalanishga yorqin misol — yuqorida tilga olingan «Enigma». Uning murakkablashtirilgan turi 1938-yilda yaratilib, vermaxt va natsistlar Germaniyasining boshqa xizmatlari tomonidan keng ishlatilgan. Buyuk Britaniyada «Enigma» bilan shifrlangan dushman xabarlarini Alan Tyuring boshchiligidagi guruh muvaffaqiyatli tahlil qilgan. Ular yaratgan «Turing Bombe» (» — inglizcha — «Tyuring bombasi» deb ataluvchi shifr yechish mashinasi Gitlerga qarshi koalitsiyaga katta yordam berdi. Ba’zan ittifoqchilar g‘alabasida unga hal qiluvchi rol beriladi. AQSHda Tinch okeani harbiy harakatlar hududida radioaloqa muzokaralarini shifrlash uchun navaxo xalqidan aloqachilar jalb etilgan. Ularning tilini AQSH tashqarisida deyarli hech kim bilmasdi. Yaponlar bu noodatiy axborot himoyasi usulining kalitini topa olmadi. SSSRda 1930-yillardan boshlab mamlakatning oliy rahbariyat organlari (jumladan, Oliy bosh qo‘mondonlik Stavkasi) telefon suhbatlarini tinglashdan himoyalash uchun yuqori chastotali aloqa ishlatilgan. Bu usul yuqori chastotali signallarni ovoz bilan modulyatsiyalash va keyin ularni aralashtirib kodlash (skrembling) asosida ishlagan. Ammo kriptografik himoya bo‘lmagani sababli spektrometr yordamida tutib olingan signallardagi xabarlarni tiklash mumkin edi.
XX asrning ikkinchi yarmi va XXI asr boshida telekommunikatsiyalar, kompyuterning apparat va dasturiy ta’minoti hamda ma’lumotlarni shifrlash jadal rivojlandi. Ixcham, qudratli va arzon kompyuter qurilmalari paydo bo‘lishi elektron ma’lumotlarni qayta ishlashni kichik biznes va uy foydalanuvchilari uchun qulay qildi. Tez orada kompyuterlar Internet orqali birlashtirildi va elektron biznes shiddat bilan o‘sdi. Bularning barchasi kiberjinoyatchilikning paydo bo‘lishi va xalqaro terrorizmning ko‘plab holatlari bilan birga kompyuterlarni va ular saqlaydigan, qayta ishlaydigan hamda uzatadigan axborotni yaxshiroq himoya qilish usullariga ehtiyoj tug‘dirdi. «Kompyuter xavfsizligi» va «Axborotni himoyalash usullari»[inglizcha] kabi ilmiy yo‘nalishlar va axborot tizimlarining xavfsizligi hamda ishonchliligini ta’minlashdek umumiy maqsadga ega ko‘plab kasbiy tashkilotlar paydo bo‘ldi.
Asosiy ta’riflar
Himoyalanadigan axborot — normativ-huquqiy hujjatlar yoki axborot egasi belgilagan talablarga muvofiq himoyalanishi kerak bo‘lgan axborot.
Axborot egasi — axborotni mustaqil yaratgan yoki qonun yoxud shartnoma asosida ma’lum belgilar bilan aniqlanuvchi axborotdan foydalanishga ruxsat berish yoki uni cheklash huquqini olgan shaxs. Axborot egasi quyidagilardan biri bo‘lishi mumkin: davlat, yuridik shaxs, jismoniy shaxslar guruhi yoki alohida jismoniy shaxs.
Axborot xavfsizligi holati — axborotning maxfiyligi, yaxlitligi va undan foydalanish imkoniyati.
Axborotni himoya qilishni tashkil etish — axborot xavfsizligiga tahdidlarni aniqlash, axborotni himoyalash choralarini rejalashtirish va amalga oshirish hamda himoya holatini nazorat qilishga qaratilgan harakatlar majmui.
Axborotni himoyalash tizimi — axborot himoyasiga oid talablar asosida tashkil etilgan va ishlaydigan, himoya organlari va/yoki ijrochilari, ular qo‘llaydigan himoya texnikasi hamda himoyalanadigan axborot obyektlari majmui.
Axborot xavfsizligi siyosati tashkilotda — tashkilot o‘z faoliyatida amal qiladigan axborot xavfsizligi sohasidagi hujjatlashtirilgan qoidalar, tartiblar, amaliy usullar va rahbariy tamoyillar majmui.
Turli manbalarda «axborot xavfsizligi» tushunchasi
Quyida turli manbalarda «axborot xavfsizligi» atamasiga berilgan ta’riflar keltiriladi:
- Axborotning maxfiyligini, yaxlitligini va foydalanish imkoniyatini saqlash. Izoh: bunga boshqa xususiyatlar, masalan, haqiqiylik, hisobdorlik, inkor etib bo‘lmaslik (inglizcha non-repudiation) va ishonchlilik.
- Axborot va axborot tizimlarini ruxsatsiz kirish, foydalanish, oshkor qilish, buzib ko‘rsatish, o‘zgartirish yoki yo‘q qilishdan himoyalash orqali maxfiylik, yaxlitlik va foydalanish imkoniyatini ta’minlash.
- Korxonadagi axborotni ruxsatsiz foydalanuvchilarga oshkor etilishdan (maxfiylik), noqonuniy o‘zgartirishdan (yaxlitlik) va zarur vaqtda undan foydalanib bo‘lmaslikdan (foydalana olish imkoniyati) himoyalashni ta’minlash.
- Ko‘p tarmoqli tadqiqot va kasbiy faoliyat sohasi bo‘lib, axborot qayerda joylashishidan qat’i nazar (tashkilot chegarasi ichida ham, tashqarisida ham), uni hamda axborot yaratiladigan, qayta ishlanadigan, saqlanadigan, uzatiladigan va yo‘q qilinadigan tizimlarni tahdidlardan muhofaza qilish uchun turli xavfsizlik mexanizmlarini (texnik, tashkiliy, inson omiliga asoslangan va huquqiy) ishlab chiqish hamda joriy etishga qaratilgan. Xavfsizlik maqsadlari maxfiylik, yaxlitlik, foydalanish imkoniyati, shaxsiy hayot daxlsizligi, haqiqiylik va ishonchlilik, inkor etib bo‘lmaslik, hisobdorlik va tekshiriluvchanlikni qamrab olishi mumkin.
Asosiy tamoyillar

1975-yilda Jerri Salsyer[inglizcha] va Maykl Shryoder «Kompyuter tizimlarida axborotni himoyalash» maqolasida xavfsizlik buzilishlarini birinchi bo‘lib uch asosiy toifaga ajratishni taklif etdi: axborotni ruxsatsiz oshkor qilish (inglizcha unauthorized information release), axborotni ruxsatsiz o‘zgartirish (inglizcha Unauthorized information modification) va axborotdan foydalanishni ruxsatsiz rad etish (inglizcha Unauthorized denial of use). Keyinchalik bu toifalar qisqa nomlar va standart ta’riflarga ega bo‘ldi:
- Confidentiality — inglizcha — «maxfiylik» — axborotning ruxsat berilmagan shaxslar, subyektlar yoki jarayonlar uchun yopiq yoki mavjud bo‘lmaslik xususiyati;
- Integrity — inglizcha — «yaxlitlik» — aktivlarning to‘g‘riligi va to‘liqligi saqlanishi xususiyati;
- Availability — inglizcha — «foydalana olish imkoniyati» — axborotning vakolatli, bunga huquqi bo‘lgan subyekt so‘roviga ko‘ra mavjud va foydalanishga tayyor bo‘lish xususiyati.
Axborot xavfsizligining ushbu uchta asosiy tamoyili birgalikda CIA uchligi deb ataladi.
1992-yilda Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot tashkiloti (OECD) to‘qqiz tamoyildan iborat o‘z axborot xavfsizligi modelini e’lon qildi: xabardorlik, mas’uliyat, qarshi choralar, etika, demokratiya, xavfni baholash, xavfsizlikni loyihalash va joriy etish, xavfsizlikni boshqarish, qayta ko‘rib chiqish. 1996-yilda OECDning 1992-yilgi hujjati asosida AQSHning Milliy standartlar va texnologiyalar instituti (NIST) sakkizta asosiy tamoyilni belgiladi. Ularga ko‘ra, kompyuter xavfsizligi «tashkilot missiyasini qo‘llab-quvvatlaydi», «oqilona boshqaruvning ajralmas qismidir», «iqtisodiy jihatdan samarali bo‘lishi kerak», «keng qamrovli va kompleks yondashuvni talab qiladi», «ijtimoiy omillar bilan cheklanadi», «muntazam ravishda qayta ko‘rib chiqilishi kerak», «kompyuter xavfsizligi uchun vazifa va javobgarlik aniq belgilanishi zarur», «tizim egalari o‘z tashkilotidan tashqaridagi xavfsizlik uchun ham javobgar». Shu model asosida NIST 2004-yilda axborot xavfsizligi tizimlarini muhandislik loyihalashning 33 ta tamoyilini e’lon qildi. Ularning har biri uchun amaliy qo‘llanmalar va tavsiyalar ishlab chiqilgan bo‘lib, ular hozirgacha takomillashtirilib, dolzarbligi saqlanmoqda.
1998-yilda Donn Parker[inglizcha] klassik CIA uchligiga yana uch jihatni qo‘shdi: egalik qilish yoki nazorat (inglizcha Possession or Control), autentiklik (inglizcha Authenticity) va foydalilik (inglizcha Utility). Parkerning oltitaligi[inglizcha] deb nomlangan ushbu modelning afzalliklari (nomi hexad — inglizcha — «oltita narsadan iborat guruh» degan ma’noni anglatadi) axborot xavfsizligi mutaxassislari o‘rtasida bahs-munozara mavzusidir.
2009-yilda AQSH Mudofaa vazirligi «Kompyuter xavfsizligining uch asosiy tamoyili»ni e’lon qildi: tizimning [xavfga] moyilligi (inglizcha System Susceptibility), zaiflikdan foydalanish imkoniyati (inglizcha Access to the Flaw) va zaiflikdan foydalanish qobiliyati (inglizcha Capability to Exploit the Flaw).
2011-yilda xalqaro The Open Group konsorsiumi axborot xavfsizligini boshqarish bo‘yicha O-ISM3[inglizcha] standartini e’lon qildi. Unda klassik CIA uchligi qismlarining konseptual ta’rifi o‘rniga ularning operatsion ta’rifi qo‘llandi. O-ISM3 ga ko‘ra, har bir tashkilot uchun xavfsizlik maqsadlarining o‘ziga xos to‘plamini aniqlash mumkin. Bu maqsadlar uchlikning tegishli qismiga mos keluvchi besh toifadan biriga kiradi: ustuvor xavfsizlik maqsadlari (maxfiylik), uzoq muddatli xavfsizlik maqsadlari (yaxlitlik), axborot sifati maqsadlari (yaxlitlik), kirishni nazorat qilish maqsadlari (foydalana olish imkoniyati) va texnik xavfsizlik maqsadlari. .
Yuqorida tilga olingan axborot xavfsizligi modellarining barchasi orasida klassik CIA uchligi xalqaro mutaxassislar hamjamiyatida hamon eng tan olingan va keng tarqalganidir. U milliy va xalqaro standartlarda mustahkamlangan hamda axborot xavfsizligiga oid asosiy ta’lim va sertifikatlash dasturlariga, jumladan, CISSP va CISM[inglizcha] dasturlariga kiritilgan. Ayrim rus mualliflari uning kalka tarjimasi bo‘lgan «KSD uchligi» iborasini ishlatadi. Adabiyotlarda uning uch tarkibiy qismi — maxfiylik, yaxlitlik va foydalanish imkoniyati — quyidagi nomlar bilan ham ataladi: tamoyillar, xavfsizlik atributlari, xususiyatlar, asosiy jihatlar, axborot mezonlari, eng muhim tavsiflar yoki asosiy tarkibiy qismlar.
Shu bilan birga, mutaxassislar hamjamiyatida CIA uchligining tez rivojlanayotgan texnologiyalar va biznes ehtiyojlariga mosligi borasidagi bahslar davom etmoqda. Natijada xavfsizlik va shaxsiy hayot daxlsizligi o‘rtasidagi bog‘liqlikni o‘rnatish hamda qo‘shimcha tamoyillarni tasdiqlash zarurligi haqida takliflar ilgari surilmoqda. Ularning ayrimlari allaqachon Xalqaro standartlashtirish tashkiloti (ISO) standartlariga kiritilgan:
- haqiqiylik (inglizcha authenticity) — subyekt yoki resurs haqiqatan ham e’lon qilingan shaxs yoki resurs ekanini kafolatlovchi xususiyat;
- hisobdorlik (inglizcha accountability) — subyektning o‘z harakatlari va qarorlari uchun javobgarligi;
- inkor etib bo‘lmaslik[inglizcha] (inglizcha non-repudiation) — ro‘y bergan hodisa yoki harakatni hamda unga aloqador subyektlarni shunday tasdiqlash imkoniyatiki, bunda hodisa, harakat yoki unga daxldor subyektlar shubha ostiga olinmaydi;
- ishonchlilik (inglizcha reliability) — kutilgan xatti-harakat va natijalarga mos kelish xususiyati.
Maxfiylik
Axborot maxfiyligi unga eng kam imtiyozlar berish va faqat zarur darajada xabardor bo‘lish tamoyili[inglizcha] (inglizcha need-to-know) asosida kirishni cheklash orqali ta’minlanadi. Boshqacha aytganda, vakolatli shaxs faqat o‘z xizmat vazifalarini bajarishi uchun kerak bo‘lgan axborotdan foydalanishi mumkin. Yuqorida eslatilgan shaxsiy hayot daxlsizligiga qarshi jinoyatlar, jumladan, shaxsiy ma’lumotlarni o‘g‘irlash, maxfiylik buzilishidir. Maxfiylikni ta’minlashning eng muhim choralaridan biri axborotni tasniflashdir. Bu uni qat’iy maxfiy, ommaga ochiq yoki faqat ichki foydalanish uchun mo‘ljallangan axborot sifatida ajratish imkonini beradi. Axborotni shifrlash maxfiylikni ta’minlovchi vositalarning yaqqol misolidir.
Yaxlitlik
Tashkilotda operatsiyalarni to‘g‘ri bajarish yoki oqilona qarorlar qabul qilish faqat fayllar, ma’lumotlar bazalari va tizimlarda saqlanadigan yoki kompyuter tarmoqlari orqali uzatiladigan ishonchli ma’lumotlarga asoslangandagina mumkin. Boshqacha aytganda, axborot dastlabki holatiga nisbatan qasddan, ruxsatsiz yoki tasodifan o‘zgartirilishdan, shuningdek saqlash, uzatish va qayta ishlash jarayonidagi har qanday buzib ko‘rsatishlardan himoyalanishi kerak. Biroq uning yaxlitligiga kompyuter viruslari va mantiqiy bombalar, dasturlashdagi xatolar, dastur kodini zararli o‘zgartirish, ma’lumotlarni almashtirib qo‘yish, ruxsatsiz kirish, bekdorlar (yashirin kirish yo‘llari) va shunga o‘xshash holatlar tahdid soladi. Qasddan qilingan harakatlardan tashqari, muhim axborotning ruxsatsiz o‘zgartirilishi ko‘pincha texnik nosozliklar, beparvolik yoki kasbiy tayyorgarlik yetishmasligi tufayli yuzaga keladigan inson xatolari oqibatidir. Masalan, fayllarni tasodifan o‘chirish, noto‘g‘ri qiymat kiritish, sozlamalarni o‘zgartirish, xato buyruqlarni bajarish axborot yaxlitligini buzadi. Bunday xatolarni oddiy foydalanuvchilar ham, tizim administratorlari ham sodir etishi mumkin.
Axborot yaxlitligini himoya qilish uchun axborotga va uni qayta ishlovchi tizimlarga kiritiladigan o‘zgarishlarni nazorat qilish va boshqarishning turli choralarini qo‘llash zarur. Masalan, o‘zgartirish huquqi faqat xizmat vazifalarini bajarish uchun bunga ehtiyoji bor shaxslarga beriladi. Bunda vakolatlarni ajratish tamoyiliga[inglizcha] rioya qilish kerak: unga ko‘ra ma’lumot yoki axborot tizimiga bir shaxs o‘zgartirish kiritadi, boshqa shaxs esa uni tasdiqlaydi yoki rad etadi. Bundan tashqari, axborot tizimining hayotiy sikli davomida kiritiladigan har qanday o‘zgarish kelishilgan, sinovdan o‘tkazilgan va axborot yaxlitligi ta’minlangan holda tizimga faqat to‘g‘ri tuzilgan tranzaksiyalar orqali kiritilishi kerak. Dasturiy ta’minot yangilanishlari xavfsizlik choralariga rioya qilgan holda bajarilishi lozim. O‘zgarishga olib keladigan barcha harakatlar majburiy ravishda qayd etilishi kerak.
Foydalanish imkoniyati
Ushbu tamoyilga ko‘ra, axborot zarur vaqtda vakolatli shaxslar uchun mavjud bo‘lishi kerak. Axborot tizimlaridan foydalanish imkoniyatiga ta’sir qiluvchi asosiy omillar — DoS hujumlari (qisqartma — Denial of Service — inglizcha — «xizmat ko‘rsatishni rad etish»), tovlamachi dasturlar hujumlari, sabotaj. Bundan tashqari, ehtiyotsizlik yoki kasbiy tayyorgarlik yetishmasligi sababli yuz beradigan inson xatolari ham foydalanish imkoniyatiga tahdid soladi: fayllar yoki ma’lumotlar bazasi yozuvlarini tasodifan o‘chirish, tizimlarni noto‘g‘ri sozlash, qurilma quvvatining ruxsat etilgan chegaradan oshishi yoki resurslari yetishmasligi oqibatida xizmat ko‘rsatilmasligi, aloqa tarmoqlarining avariyalari, apparat yoki dasturiy ta’minotning muvaffaqiyatsiz yangilanishi, elektr ta’minoti uzilishi tufayli tizimlarning o‘chishi. Tabiiy ofatlar — zilzilalar, girdoblar, dovullar, yong‘inlar, suv toshqinlari va shunga o‘xshash hodisalar ham foydalanish imkoniyatining buzilishida muhim rol o‘ynaydi. Barcha holatlarda yakuniy foydalanuvchi ishiga zarur axborotdan mahrum bo‘ladi va faoliyat majburiy to‘xtaydi. Tizimning foydalanuvchi uchun qanchalik muhimligi va umuman tashkilot faoliyatini davom ettirishdagi ahamiyati to‘xtab qolish vaqti ta’sirining darajasini belgilaydi. Yetarli bo‘lmagan xavfsizlik choralari zararli dasturlar bilan zararlanish, ma’lumotlarning yo‘q qilinishi, tashqaridan kirib kelish yoki DoS hujumlari xavfini oshiradi. Bunday hodisalar tizimlarni oddiy foydalanuvchilar uchun ishlamay qolishiga olib kelishi mumkin.
Inkor etib bo‘lmaslik
«Inkor etib bo‘lmaslik» atamasi (inglizcha Non-Repudiation, ba’zan qo‘shib yoziladi — Nonrepudiation) birinchi marta 1988-yilda «Ochiq tizimlarning o‘zaro aloqasi xavfsizligi» (ISO 7498-2) xalqaro standartida paydo bo‘lgan. Odatda u anglo-sakson huquqidagi Repudiation — inglizcha — «rad etish, inkor qilish» atamasiga qarama-qarshi ma’noda tushuniladi. Mazkur atama ikki asosiy talqinga ega. Birinchisida, u bitim tarafining qonuniy asoslarda majburiyatni bajarishdan bosh tortish haqidagi asosiy huquqini bildiradi: masalan, qog‘oz hujjatdagi imzo soxtalashtirilgan yoki haqiqiy imzo noqonuniy yo‘l bilan, firibgarlik natijasida olingan bo‘lsa. Bunday holatda imzoning haqiqiyligini isbotlash majburiyati unga tayanuvchi taraf zimmasiga tushadi. Ikkinchi talqin — majburiyatni noqonuniy rad etish. Kompyuter xavfsizligi doirasida bu tomonlardan birining elektron xabarni yuborgani, qabul qilgani, muallifligi yoki uning mazmunini inkor etishi bo‘lishi mumkin. Axborot xavfsizligida «inkor etib bo‘lmaslik» deganda ma’lumotning yaxlitligi va asl manbadan kelganini, uni soxtalashtirish mumkin emasligini tasdiqlash hamda buni istalgan vaqtda uchinchi shaxslar tekshira olishi tushuniladi. Yoki shaxs, hujjat, obyektning haqiqiyligini yuqori ishonchlilik bilan aniqlash va buni rad etib bo‘lmasligini ta’minlash nazarda tutiladi.
Tashkiliy-texnik va tartibiy chora hamda usullar
Muayyan axborot tizimining himoya texnologiyasini tavsiflash uchun odatda Axborot xavfsizligi siyosati yoki Xavfsizlik siyosati aynan shu axborot tizimi uchun tuziladi.
Tashkilotning axborot xavfsizligi siyosati (inglizcha Organizational security policy) — tashkilot faoliyatida amal qilinadigan axborot xavfsizligi sohasidagi hujjatlashtirilgan qoidalar, tartiblar, amaliy usullar yoki rahbariy tamoyillar majmui.
Axborot-kommunikatsiya texnologiyalari xavfsizligi siyosati (inglizcha ІСТ security policy) — tashkilot va uning axborot-kommunikatsiya texnologiyalari doirasida aktivlarni, jumladan, hayotiy muhim axborotni boshqarish, himoyalash va taqsimlash usullarini belgilovchi qoidalar, ko‘rsatmalar va shakllangan amaliyot.
Axborot xavfsizligi siyosatini shakllantirishda axborot tizimini muhofaza qilish yo‘nalishlarini alohida ko‘rib chiqish tavsiya etiladi:
- Axborot tizimi obyektlarini himoyalash;
- Axborotni qayta ishlash jarayonlari, tartiblari va dasturlarini himoyalash;
- Himoyalash: aloqa kanallarini (akustik, infraqizil, simli, radiokanallar va boshqalar), jumladan, lokal tarmoqlardagi axborotni himoyalash;
- Yon elektromagnit nurlanishlarni bostirish;
- Himoya tizimini boshqarish.
Shu bilan birga, yuqoridagi har bir yo‘nalish uchun axborot xavfsizligi siyosatida axborotni himoyalash vositalarini yaratishning quyidagi bosqichlari ko‘rsatilishi kerak:
- Himoyalanishi zarur axborot va texnik resurslarni aniqlash;
- Barcha ehtimoliy tahdidlarni aniqlash va axborot sizib chiqish kanallarini aniqlash;
- Mavjud tahdidlar va sizib chiqish kanallarini hisobga olgan holda axborotning zaifliklari hamda xavflarini baholash;
- Himoya tizimiga qo‘yiladigan talablarni belgilash;
- Axborotni himoyalash vositalari va ularning xususiyatlarini tanlash;
- Tanlangan himoya choralari, usullari va vositalarini joriy etish hamda ulardan foydalanishni tashkil qilish;
- Himoya tizimining yaxlitligini nazorat qilish va uni boshqarish.
Axborot xavfsizligi siyosati axborot tizimi uchun hujjatlashtirilgan talablar shaklida rasmiylashtiriladi. Hujjatlar odatda himoya jarayonining tavsiflanish darajasiga (batafsilligiga) qarab ajratiladi.
Axborot xavfsizligi siyosatining yuqori darajadagi hujjatlari tashkilotning axborotni himoya qilish sohasidagi pozitsiyasi, shu yo‘nalishdagi davlat va xalqaro talablar hamda standartlarga rioya qilishga intilishini aks ettiradi. Bunday hujjatlar «Axborot xavfsizligi konsepsiyasi», «Axborot xavfsizligini boshqarish reglamenti», «Axborot xavfsizligi siyosati», «Axborot xavfsizligi texnik standarti» va shunga o‘xshash nomlar bilan yuritilishi mumkin. Odatda yuqori darajadagi hujjatlarning tarqatilish doirasi cheklanmaydi, ammo ular tashqi va ichki foydalanish uchun alohida tahrirlarda ham chiqarilishi mumkin.
GOST R ISO/IEC 17799–2005 ga ko‘ra, axborot xavfsizligi siyosatining yuqori darajasida quyidagi hujjatlar tayyorlanishi kerak: «Axborot xavfsizligini ta’minlash konsepsiyasi», «Axborot tizimi resurslaridan maqbul foydalanish qoidalari», «Biznes uzluksizligini ta’minlash rejasi».
O‘rta darajaga axborot xavfsizligining ayrim jihatlariga oid hujjatlar kiradi. Ular axborotni himoyalash vositalarini yaratish va ishlatish, tashkilotning muayyan himoya yo‘nalishidagi axborot va biznes jarayonlarini tashkil etish talablarini belgilaydi. Masalan: ma’lumotlar xavfsizligi, aloqa xavfsizligi, kriptografik himoya vositalaridan foydalanish, kontentni filtrlash va hokazo. Bunday hujjatlar odatda tashkilotning ichki texnik va tashkiliy siyosatlari (standartlari) shaklida chiqariladi. Axborot xavfsizligi siyosatining o‘rta darajadagi barcha hujjatlari maxfiy hisoblanadi.
Axborot xavfsizligi siyosatining quyi darajasiga ish reglamentlari, ma’muriy boshqaruv bo‘yicha qo‘llanmalar va alohida axborot xavfsizligi xizmatlaridan foydalanish yo‘riqnomalari kiradi.
Axborot xavfsizligini ta’minlash tizimining dasturiy-apparat vositalari
Adabiyotlarda axborotni himoyalash vositalarining quyidagi tasnifi taklif etiladi.
- Himoya vositalari — ruxsatsiz kirishdan himoyalash:
- Avtorizatsiya vositalari;
- Majburiy kirishni boshqarish;
- Tanlab kirishni boshqarish;
- Rollar asosida kirishni boshqarish;
- Harakatlarni qayd etish (shuningdek, audit).
- Axborot oqimlarini tahlil qilish va modellashtirish tizimlari (CASE tizimlari).
- Tarmoq monitoringi tizimlari:
- Hujumlarni aniqlash va oldini olish tizimlari (IDS/IPS).
- Tizimlar: ma’lumotlar sizib chiqishining oldini olish — maxfiy axborot sizib chiqishini oldini oluvchi tizimlar (DLP tizimlari).
- Protokol analizatorlari.
- Antivirus vositalari.
- Tarmoqlararo ekranlar.
- Kriptografik vositalar:
- Zaxira nusxalash tizimlari.
- Uzluksiz elektr ta’minoti tizimlari:
- Uzluksiz quvvat manbalari;
- Yuklamani zaxiralash;
- Elektr generatorlari.
- Autentifikatsiya tizimlari:
- Parol;
- Kirish kaliti (jismoniy yoki elektron);
- Sertifikat;
- Biometriya.
- Qurilma korpuslarini buzib ochish va uskunalarni o‘g‘irlashning oldini olish vositalari.
- Xonalarga kirishni nazorat qilish vositalari.
- Himoya tizimlarini tahlil qilishning instrumental vositalari:
Axborotlashtirish obyektlarini tashkiliy himoyalash
Tashkiliy himoya — ishlab chiqarish faoliyati va ijrochilar o‘rtasidagi munosabatlarni me’yoriy-huquqiy asosda tartibga solishdir. Bu maxfiy axborotni noqonuniy egallash va ichki hamda tashqi tahdidlarning yuzaga kelishini istisno qiladi yoki sezilarli qiyinlashtiradi. Tashkiliy himoya quyidagilarni ta’minlaydi:
- qo‘riqlash va rejimni tashkil qilish, xodimlar hamda hujjatlar bilan ishlash;
- xavfsizlikning texnik vositalaridan foydalanish va tadbirkorlik faoliyatiga ichki hamda tashqi tahdidlarni aniqlashga qaratilgan axborot-tahliliy faoliyat.
Asosiy tashkiliy choralarga quyidagilar kiradi:
- kirish rejimi va qo‘riqlashni tashkil etish. Bundan maqsad — begona shaxslarning hudud va xonalarga yashirin kirish imkoniyatini bartaraf etish;
- xodimlar bilan ishlashni tashkil qilish: kadrlarni tanlash va joylashtirish, ularni o‘rganish, maxfiy axborot bilan ishlash qoidalariga o‘rgatish, axborotni himoyalash talablarini buzganlik uchun javobgarlik choralari bilan tanishtirish va boshqalar;
- hujjatlar va hujjatlashtirilgan axborot bilan ishlashni tashkil qilish: maxfiy hujjatlar va axborot tashuvchilarini yaratish va ulardan foydalanish, hisobga olish, ijro etish, qaytarish, saqlash va yo‘q qilish;
- maxfiy axborotni to‘plash, qayta ishlash, jamlash va saqlashning texnik vositalaridan foydalanishni tashkil etish;
- maxfiy axborotga ichki va tashqi tahdidlarni tahlil qilish hamda uni himoyalash choralarini ishlab chiqishni tashkil etish;
- xodimlarning maxfiy axborot bilan ishlashi, hujjatlar va texnik tashuvchilarni hisobga olish, saqlash va yo‘q qilish tartibi ustidan muntazam nazoratni tashkil etish.
Har bir muayyan holatda tashkiliy choralar o‘sha tashkilotga xos shakl va mazmunga ega bo‘lib, aniq sharoitlarda axborot xavfsizligini ta’minlashga qaratiladi.
Korxonaning axborot xavfsizligi
Korxonaning axborot xavfsizligi — korporativ ma’lumotlar maxfiyligi, yaxlitligi, autentikligi va ulardan foydalanish imkoniyati ta’minlangan himoyalanganlik holatidir.
Korxona axborot xavfsizligi tizimlarining vazifalari xilma-xil:
- axborotni tashuvchilarda xavfsiz saqlashni ta’minlash;
- aloqa kanallari orqali uzatiladigan ma’lumotlarni himoyalash;
- zaxira nusxalar yaratish, avariyadan keyin tiklash va boshqalar.
Korxona axborot xavfsizligini faqat tizimli va kompleks himoya yondashuvi orqali ta’minlash mumkin. To‘laqonli korxona axborot xavfsizligi ma’lumotlar xavfsizligiga ta’sir qiluvchi barcha muhim voqea va holatlarni yil davomida uzluksiz kuzatishni nazarda tutadi.
Korxona axborot xavfsizligi korporativ ma’lumotlarni himoyalashga qaratilgan tashkiliy va texnik choralarning butun majmui orqali ta’minlanadi. Tashkiliy choralar turli axborot turlari, IT xizmatlari, himoya vositalari va boshqalar bilan ishlashning hujjatlashtirilgan tartib hamda qoidalarini qamrab oladi. Texnik choralar kirishni nazorat qilish, ma’lumotlar sizib chiqishini kuzatish, antivirus himoyasi, tarmoqlararo ekranlar, elektromagnit nurlanishdan himoyalash va boshqa apparat-dasturiy vositalardan foydalanishni o‘z ichiga oladi.
Axborot xavfsizligini ta’minlash beshta asosiy bosqichdan iborat uzluksiz jarayondir:
- qiymatni baholash;
- ishlab chiqish: xavfsizlik siyosatini;
- siyosatni amalga oshirish;
- mutaxassislarni malakali tayyorlash;
- audit.
Axborot xavfsizligini ta’minlash jarayoni tashkilot mulkini baholashdan boshlanadi: axborot aktivlari, ularga tahdid soladigan omillar, zaifliklar va umumiy xavfning tashkilot uchun ahamiyati aniqlanadi. Aktivlarning xususiyatiga qarab ularni himoyalash dasturi tuziladi. Xavf aniqlanib, miqdoriy baholangach, uni kamaytirish uchun iqtisodiy jihatdan maqsadga muvofiq qarshi chorani tanlash mumkin.
Axborot xavfsizligini baholash maqsadlari:
- axborot aktivlarining qiymatini aniqlash;
- bu aktivlarning maxfiyligi, yaxlitligi, ulardan foydalanish imkoniyati va/yoki identifikatsiyalanishiga tahdidlarni aniqlash;
- tashkilotning amaliy faoliyatidagi mavjud zaif joylarni aniqlash;
- tashkilotning axborot aktivlari bilan bog‘liq xavflarini belgilash;
- xavf darajasini maqbul chegaragacha kamaytiradigan mavjud ish amaliyotidagi o‘zgarishlarni taklif qilish;
- xavfsizlikni ta’minlash loyihasini yaratishga asos tayyorlash.
Baholashning beshta asosiy turi:
- Tizim darajasida zaifliklarni baholash. Kompyuter tizimlari ma’lum zaifliklar va texnik talablarga muvofiqlikning asosiy qoidalari bo‘yicha tekshiriladi.
- Tarmoq darajasida baholash. Mavjud kompyuter tarmog‘i va axborot infratuzilmasi baholanib, xavfli hududlar aniqlanadi.
- Tashkilot miqyosida xavfni umumiy baholash. Axborot aktivlariga tahdidlarni aniqlash uchun butun tashkilot faoliyati tahlil qilinadi.
- Audit. Mavjud siyosat va tashkilotning unga muvofiqligi tekshiriladi.
- Kirish imkoniyatini sinash. Tashkilotning modellashtirilgan kirib kelishga javob qaytarish qobiliyati o‘rganiladi.
Baholash davomida quyidagi hujjatlarni tekshirish kerak:
- xavfsizlik siyosati;
- axborot siyosati;
- zaxira nusxalash siyosati va tartiblari;
- xodimlar uchun ma’lumotnoma yoki yo‘riqnomalar;
- xodimlarni ishga qabul qilish va ishdan bo‘shatish tartiblari;
- dasturiy ta’minotni ishlab chiqish uslubiyati;
- dasturiy ta’minotni o‘zgartirish uslubiyati;
- telekommunikatsiya siyosatlari;
- tarmoq sxemalari.
Yuqoridagi siyosat va tartiblar olingach, ularning har biri ahamiyati, qonuniyligi, to‘liqligi va dolzarbligi nuqtayi nazaridan tekshiriladi. Chunki siyosat va tartiblar hujjatda belgilangan maqsadga mos bo‘lishi kerak.
Baholashdan so‘ng xavfsizlikning kutilgan holati va bajarilishi zarur ishlar ro‘yxatini belgilaydigan siyosat hamda tartiblarni ishlab chiqish kerak. Siyosat bo‘lmasa, tashkilot samarali axborot xavfsizligi dasturini ishlab chiqish va amalga oshirishda tayanadigan reja ham bo‘lmaydi.
Quyidagi siyosat va tartiblarni ishlab chiqish zarur:
- Axborot siyosati. Maxfiy axborotni hamda uni qayta ishlash, saqlash, uzatish va yo‘q qilish usullarini belgilaydi.
- Xavfsizlik siyosati. Turli kompyuter tizimlari uchun texnik boshqaruv vositalarini belgilaydi.
- Foydalanish siyosati. Kompaniyaning kompyuter tizimlaridan foydalanish qoidalarini belgilaydi.
- Zaxira nusxalash siyosati. Kompyuter tizimlarining zaxira nusxalariga qo‘yiladigan talablarni belgilaydi.
- Hisoblarni boshqarish tartiblari. Foydalanuvchilarni qo‘shish yoki o‘chirishda bajariladigan harakatlarni belgilaydi.
- Favqulodda holatlar rejasi. Tabiiy ofatlar yoki inson sababli hodisalardan keyin kompaniya uskunalarini tiklash bo‘yicha harakatlarni belgilaydi.
Xavfsizlik siyosatini joriy etish texnik va bevosita nazorat vositalarini ishga tushirish, shuningdek, xavfsizlik xodimlarini tanlashdan iborat. Xavfsizlik bo‘limi vakolatidan tashqaridagi tizimlarning sozlamalarini o‘zgartirish kerak bo‘lishi mumkin. Shu sababli xavfsizlik dasturini amalga oshirishda tizim va tarmoq administratorlari ham qatnashishi zarur.
Har qanday yangi xavfsizlik tizimini qo‘llash uchun malakali xodimlar kerak. Tashkilot o‘z xodimlarini jalb qilmasdan maxfiy axborotni himoya qila olmaydi. Sifatli kasbiy qayta tayyorlash xodimlarni zarur ma’lumot bilan ta’minlovchi mexanizmdir.
Xodimlar xavfsizlik masalalari nima uchun muhimligini bilishi, maxfiy axborotni aniqlash va uni himoyalashga o‘rgatilishi kerak.
Audit — axborot xavfsizligini joriy etish jarayonining yakuniy bosqichidir. Unda tashkilot ichidagi axborot xavfsizligi holati, tegishli siyosat va tartiblar ishlab chiqilgani, texnik nazorat vositalari ishga tushirilgani hamda xodimlarning o‘qitilgani aniqlanadi.
Aqlli maishiy qurilmalar xavfsizligi
Doimiy ravishda internetga ulangan «aqlli» maishiy qurilmalarning ko‘pi axborot xavfsizligini ta’minlashni talab qiladi. Masalan:
- 2026-yilda Yevropaning o‘ndan ortiq mamlakati ommaviy kiberhujumlarga duch keldi. Hujumlar qariyb 700 ta supermarket va yirik savdo tarmoqlaridagi savdo nuqtalarining sanoat (tijorat) aqlli sovutish uskunalarini, Fransiyaning qon xizmatini (EFS), hatto AQSHning Fort-Uachuka[inglizcha] harbiy bazasini ham Arizona shtatida nishonga oldi. Jinoyatchilar uskunalarga masofadan kirish imkonini qo‘lga kiritib, majburan muzdan tushirish rejimini faollashtirdi. Ba’zan uskunani ishdan chiqarib, muzlatish kameralaridagi haroratni nazoratsiz ravishda 50 daraja Selsiygacha ko‘tardi. Bunday harakatlar oziq-ovqat mahsulotlarining ommaviy buzilishiga olib keldi; dastlabki zararni mutaxassislar o‘n millionlab yevroga baholamoqda.
- Ulardan ko‘pincha xakerlar tomonidan taqsimlangan DoS hujumlari va spam.
- tarqatish uchun foydalaniladi. Shuningdek, muammolar «aqlli» maishiy qurilmalar bilan bog‘liq muammolar ishlab chiqaruvchilar vaqt o‘tishi bilan o‘z qurilmalari, ichki kontrollerlari va dasturiy ta’minotini (xususan, xavfsizlik yangilanish paketlarini) va ular bilan bog‘liq veb-xizmatlarni qo‘llab-quvvatlashni to‘xtatganda yuzaga kelishi mumkin..
Axborot gigiyenasi va reglamentlar
Zamonaviy texnologiyalarga qaramay, inson omili muhim rol o‘ynaydi. Axborot gigiyenasi ma’lumotlar bilan xavfsiz ishlash qoidalarini qamrab oladi: internetda ehtiyotkor bo‘lish, ishonchli parollardan foydalanish, ko‘p omilli autentifikatsiya, dasturiy ta’minotni muntazam yangilash va zaxira nusxalar yaratish. Tashkilotlar ma’lumotlardan foydalanish, hodisalar sodir bo‘lganda harakat qilish va xodimlarning javobgarligini tartibga soluvchi ichki siyosat hamda tartiblarni ishlab chiqadi. Ushbu me’yorlarga rioya qilish va xavfsizlik madaniyati kiberxavflarga chidamlilikni sezilarli oshiradi.
Adabiyotlar
- Гай Светоний Транквилл. Книга первая // Жизнь двенадцати цезарей = De vita XII caesarvm :[пер. с лат.] / перевод Гаспаров М.. — М. : Издательство «Наука», 1964. — 374 с. — (Литературные памятники).
- Сингх, Саймон. Книга шифров : Тайная история шифров и их расшифровки. — М. : Издательство «АСТ», 2009. — 448 с. — ISBN 5-17-038477-7.
- Измозик, В. С. «Черные кабинеты» : история российской перлюстрации. XVIII — начало XX века. — М. : Новое литературное обозрение, 2015. — ISBN 978-5-4448-0392-9.
- Жельников В. Язык сообщения // Криптография от папируса до компьютера. — М.: ABF, 1996. — 335 с. — ISBN 5-87484-054-0.
- Анин, Б. Ю.. «Марфинская шаражка» // Радиоэлектронный шпионаж. — М. : Центрполиграф, 2000. — 491, [2] с., [8] л. ил., портр. — (Секретная папка). — 10 000 экз. — ISBN 5-227-00659-8.
- Носов В. А. Краткий исторический очерк развития криптографии // Московский университет и развитие криптографии в России, МГУ, 17-18 октября, 2002 : материалы конференции. — 2002. — С. 20—32.
- Токарева Н. Н. Об истории криптографии в России // Прикладная дискретная математика. — 2012. — Декабрь (№ 4 (18)).
- Алексей Лукацкий. Триада \"конфиденциальность, целостность, доступность\": откуда она? // SecurityLab.ru. — 2012. — 20 сентября.
- Концептуальные основы информационной безопасности Российской Федерации / Шушков Г. М., Сергеев И. В. // Актуальные вопросы научной и научно-педагогической деятельности молодых ученых : сборник научных трудов III Всероссийской заочной научно-практической конференции (23.11.2015 – 30.12.2015 г., Москва) / под общ. ред. Е.А. Певцовой; редколл.: Е.А. Куренкова и др.. — М. : ИИУ МГОУ, 2016. — ISBN 978-5-7017-2532-2.[неавторитетный источник]
- Ежов, М. Ю. Один из мифов о крейсере «Магдебург» // Вопросы истории. — 2007. — Вып. 2. — С. 152—156. — ISSN 0042-8779.
- 05.13.19 Методы и системы защиты информации, информационная безопасность : [DOC] // Высшая аттестационная комиссия (ВАК). — Дата обращения: 19.07.2018.
- ГОСТ Р ИСО/МЭК 27000-2012 : Информационная технология (ИТ). Методы и средства обеспечения безопасности. Системы менеджмента информационной безопасности. Общий обзор и терминология : [арх. 19.08.2021] : [PDF] // Росстандарт. — Дата обращения: 20.07.2018.
На иностранных языках
- Andress, J. The Basics of Information Security: Understanding the Fundamentals of InfoSec in Theory and Practice. — Syngress, 2014. — 240 p. — ISBN 9780128008126.
- Stewart, James Michael. CISSP® : Certified Information Systems Security Professional Study Guide : [англ.] / James Michael Stewart, Mike Chapple, Darril Gibson. — Seventh Edition. — Canada : John Wiley & Sons, Inc., 2015. — 1023 p. — ISBN 978-1-119-04271-6.
- Moore, Robert. Cybercrime : Investigating High Technology Computer Crime : [англ.]. — 2nd ed. — Boston : Anderson Publ., 2011. — 318 p. — ISBN 9781437755824.
- Phishing attacks and countermeasures / Ramzan, Zulfikar // Handbook of Information and Communication Security : [англ.] / Peter Stavroulakis, Mark Stamp. — London : Springer Science & Business Media, 2010. — 867 p. — ISBN 978-3-642-04117-4.
- Johnson, John. The Evolution of British Sigint : 1653–1939 : [англ.]. — Her Majesty's Stationary Office, 1998. — 58 p.
- Соболева, Т. А. Введение // История шифровального дела в России. — М. : ОЛМА-Пресс, 2002. — 510 с. — ISBN 5224036348.
- Staff, Gary. Battle on the Seven Seas: German Cruiser Battles, 1914—1918. — Barnsley: Pen & Sword Books, 2011. — 224 p. — ISBN 978-1848841826.
- Official Secrets Act (1889; New 1911; Amended 1920, 1939, 1989) // Spies, Wiretaps, and Secret Operations : An Encyclopedia of American Espionage / editor Hastedt, G. P.. — Santa Barbara, CA, USA : ABC-CLIO, LLC, 2011. — Vol. 2. — ISBN 978-1-85109-807-1.
- Sebag–Montefiore, Hugh. Enigma : The Battle for the Code. — Orion, 2011. — 576 p. — ISBN 9781780221236.
- Pipkin, Donald L. Information Security : Protecting the Global Enterprise : [англ.]. — New York : Prentice Hall PTR, 2000. — 364 p. — ISBN 9780130173232.
- Official (ISC)²® Guide to the CISSP® CBK® : Fourth Edition : [англ.] / Adam Gordon, Editor. — Boca Raton, FL, USA : CRC Press, 2015. — 1278 p. — ISBN 978-1-4822-6275-9.
- Parker, Donn B. Fighting Computer Crime : A New Framework for Protecting Information : [англ.]. — New York : John Wiley & Sons, 1998. — 528 p. — ISBN 0-471-16378-3.
- Krutz, Ronald L. The CISM Prep Guide : Mastering the Five Domains of Information Security Management : [англ.] / Ronald L. Krutz, Russell Dean Vines. — New York : John Wiley & Sons, 2003. — 433 p. — ISBN 0-471-45598-9.
- McCarthy, C. Digital Libraries : Security and Preservation Considerations // Handbook of Information Security, Threats, Vulnerabilities, Prevention, Detection, and Management : [англ.] / Bidgoli, H.. — John Wiley & Sons, 2006. — Vol. 3. — ISBN 9780470051214.
- Schlienger, Thomas. Information security culture : From analysis to change : [англ.] / Thomas Schlienger, Stephanie Teufel // South African Computer Journal. — Pretoria, South Africa, 2003. — Vol. 31.
- Samonas, S. The CIA Strikes Back : Redefining Confidentiality, Integrity and Availability in Security : [англ.] / Samonas, S., Coss, D. // Journal of Information System Security. — Washington DC, USA : Information Institute Publishing, 2014. — Vol. 10, no. 3.
- Jacques, R. J. The True Costs of Paper-Based Business : [англ.] // Fulcrum Blog. — Spatial Networks, Inc, 2016. — 13 January. — Дата обращения: 27.06.2018.
- Pettey, Christy. Gartner Says Digital Disruptors Are Impacting All Industries; Digital KPIs Are Crucial to Measuring Success : [англ.]. — Gartner, Inc., 2017. — 2 October. — Дата обращения: 27.06.2018.
- Forni, Amy Ann, van der Meulen, Rob. Gartner Survey Shows 42 Percent of CEOs Have Begun Digital Business Transformation : [арх. 29.07.2018] : [англ.]. — Gartner, Inc., 2017. — 24 April. — Дата обращения: 27.06.2018.
- 2017 Global Information Security Workforce Study : Benchmarking Workforce Capacity and Response to Cyber Risk — EMEA : [арх. 20.01.2022] : [PDF] : [англ.] // (ISC)². — Frost & Sullivan, 2017. — Дата обращения: 27.06.2018.
- Crime in the age of technology : Europol’s serious and organised crime threat assessment 2017 : [арх. 27.06.2018] : [англ.] : press release. — Europol, 2017. — 9 March. — Дата обращения: 27.06.2018.
- Olavsrud, Thor. 5 information security threats that will dominate 2018 : [англ.] // CIO.com. Дата обращения: 13 января 2019.. — IDG Communications, Inc., 2017. — 20 November. — Дата обращения: 27.06.2018.
- Земская, Е. А. Особенности русской речи эмигрантов четвертой волны. — Грамота.ру, 2005. — 9 апреля. — Дата обращения: 27.06.2018.
- Gordon, Lawrence. The Economics of Information Security Investment : [англ.] / Lawrence Gordon, Martin Loeb // ACM Transactions on Information and System Security. — 2002. — Vol. 5, no. 4 (November). — doi:10.1145/581271.581274.
- Van der Merwe, Alta. Characteristics and Responsibilities involved in a Phishing Attack : [англ.] / Loock, Marianne, Dabrowski, Marek // WISICT '05 Proceedings of the 4th international symposium on Information and communication technologies. — Cape Town, South Africa, 2005. — 3 January. — P. 249—254. — ISBN 1-59593-169-4.
- Hoofnagle, Chris Jay. Identity Theft : Making the Known Unknowns Known : [англ.] // Social Science Research Network. — Berkeley, CA, USA : University of California, 2007. — 13 March. — Дата обращения: 04.07.2018.
- Armstrong, Drew. My Three Years in Identity Theft Hell : [арх. 19.09.2017] : [англ.]. — Bloomberg, 2017. — 17 September. — Дата обращения: 04.07.2018.
- Gorodyansky, David. Internet privacy and security : A shared responsibility : [арх. 05.07.2018] : [англ.] // wired.com. — 2013. — 10. — Дата обращения: 04.07.2018.
- Information security is information risk management / Bob Blakley, Ellen McDermott, Dan Geer // Proceedings of the 2001 workshop on New security paradigms. — New York : ACM, 2001. — P. 97—104. — ISBN 1-58113-457-6.
- Anderson, J. M. Why we need a new definition of information security // Computers & Security. — 2003. — Vol. 22, no. 4. — P. 308–313. — doi:10.1016/S0167-4048(03)00407-3.
- Venter, H. S. A taxonomy for information security technologies / H. S. Venter, J. H. P. Eloff // Computers & Security. — 2003. — Vol. 22, no. 4. — P. 299–307. — doi:10.1016/S0167-4048(03)00406-1.
- Chapter 24 : A History of Internet Security / De Nardis, L. // The History of Information Security : A Comprehensive Handbook / edited by de Leeuw, K. M. M. and Bergstra, J.. — Elsevier, 2007. — ISBN 9780080550589.
- Cherdantseva, Y. Information Security and Information Assurance. The Discussion about the Meaning, Scope and Goals // Organizational, Legal, and Technological Dimensions of Information System Administrator / Y. Cherdantseva, J. Hilton. — IGI Global Publishing, 2013.
- Saltzer, H. Saltzer. The Protection of Information in Computer Systems : [англ.] / H. Saltzer Saltzer, Michael D. Schroeder // Proceedings of the IEEE. — USA : IEEE, 1975. — Vol. 63, no. 09 (September). — P. 1278—1308. — ISSN 1558-2256.
- Hughes, J. Quantitative Metrics and Risk Assessment : The Three Tenets Model of Cybersecurity : [англ.] / J. Hughes, G. Cybenko // Technology Innovation Management Review. — Ottawa, Canada : Talent First Network (Carleton University), 2013. — August. — P. 15—24. — ISSN 1927-0321.
- McCullagh, Adrian. Non-Repudiation in the Digital Environment : [англ.] / Adrian McCullagh, William Caelli // Technology Innovation Management Review. — Chicago, USA : First Monday, 2000. — Vol. 8, no. 8 (August). — ISSN 1396-0466.
- NIST Interagency or Internal Report 7298 : Glossary of Key Information Security Terms : [англ.] / Richard L. Kissel, editor, Computer Security Division, Information Technology Laboratory. — Revision 2. — Gaithersburg, MD, USA : National Institute of Standards and Technology, 2013. — 222 p.
- NIST Special Publication 800-14 : Generally Accepted Principles and Practices for Securing Information Technology Systems : [англ.]. — Gaithersburg, MD, USA : National Institute of Standards and Technology, 1996. — 61 p.
- NIST Special Publication 800-160 : Systems Security Engineering: Considerations for a Multidisciplinary Approach in the Engineering of Trustworthy Secure Systems : [англ.]. — Gaithersburg, MD, USA : National Institute of Standards and Technology, 2016. — Vol. 1. — 260 p.
- OECD Guidelines for the Security of Information Systems and Networks : Towards a Culture of Security : [англ.]. — Paris : OECD Publications, 2002. — 30 p.
- Digital Security Risk Management for Economic and Social Prosperity : OECD Recommendation and Companion Document : [англ.]. — Paris : OECD Publishing, 2015. — 74 p.
- Open Group Standard : Open Information Security Management Maturity Model (O-ISM3), Version 2.0 : [англ.]. — Reading, Berkshire, United Kingdom : The Open Group, 2017. — 130 p. — ISBN 1-937218-98-0.
Havolalar
- Sharh. Axborot va biznesni himoyalash vositalari, 2006. www.cnews.ru. Murojaat sanasi: 13-yanvar 2019-yil. CNews
- Xavfsizlik va kriptografiya atamalari lug‘ati. www.profinfo.ru. Murojaat sanasi: 13-yanvar 2019-yil. Asl nusxasi manbadan 9-yanvar 2006-yilda arxivlangan. Yevropa telekommunikatsiya standartlari instituti
- Rossiya Federatsiyasining axborot xavfsizligi doktrinasi. web.archive.org. Murojaat sanasi: 13-yanvar 2019-yil.
- Rossiya Federatsiyasida axborot xavfsizligining huquqiy ta’minotini takomillashtirish konsepsiyasi loyihasi. web.archive.org. Murojaat sanasi: 13-yanvar 2019-yil.
- Provost, Nils. Xavfsiz ko‘rish — veb-foydalanuvchilarni 5 yil va undan keyin ham himoyalash : [arxiv 05.07.2018] : [inglizcha] // Google xavfsizlik blogi. — 2012. — 19-iyun. — Murojaat sanasi: 04.07.2018.
- Douz, Adam. Elektron pochta fishingiga qarshi yana bir zarba : [inglizcha] // Google xavfsizlik blogi. — 2012. — 29-yanvar. — Murojaat sanasi: 04.07.2018.
- Dubal, Uttam; Rigo, Styu. Sun’iy shaxsiy identifikatorni o‘g‘irlash (havola ishlamaydi) : [arxiv 09.10.2015] : [inglizcha] // Cyber Space Times. — Murojaat sanasi: 04.07.2018.
- Shaxsiy ma’lumotlarni o‘g‘irlash : [arxiv 05.07.2018] : [inglizcha] // Merriam-Webster.com. — Merriam-Webster. — Murojaat sanasi: 04.07.2018.
- Lug‘at : Axborot xavfsizligi : [arxiv 21.08.2018] : [inglizcha] // www.isaca.org. — ISACA[inglizcha]. — Murojaat sanasi: 21.08.2018.
- Sleyd, Rob. CIA UCHLIGI VA PARKERNING OLTITALIGI : [arxiv 14.09.2018] : [inglizcha] // (ICS)2 blogi. — 2008. — 15-dekabr. — Murojaat sanasi: 07.09.2018.
- Uchta asosiy tamoyil : [arxiv 15.06.2020] : [inglizcha] // Ishonchli yakuniy tugun xavfsizligi. — AQSH Mudofaa vazirligi. — Murojaat sanasi: 08.09.2018.
- Teplou, Lili. Mijozlaringiz IT xavfsizligi haqidagi bu afsonalarga ishonyaptimi? [JADVAL] : [arxiv 26.11.2018] : [inglizcha] // Continuum blogi. — Boston, Massachusets, AQSH : Continuum Managed Services, 2016. — 18-noyabr. — Murojaat sanasi: 08.09.2018.