Shifrlash — axborotni qaytariladigan tarzda o‘zgartirish jarayoni bo‘lib, undan axborotni aynan ruxsatsiz shaxslardan yashirish, ayni vaqtda esa vakolatli foydalanuvchilarga undan foydalanish imkonini taqdim etish maqsadida foydalaniladi. Shifrlash, avvalo, uzatilayotgan axborotning maxfiyligini ta’minlashga xizmat qiladi. Har qanday shifrlash algoritmining muhim xususiyati — kalitdan foydalanishdir. Kalit mazkur algoritmda mumkin bo‘lgan o‘zgartirishlar orasidan muayyan birini tanlashni belgilaydi.
Foydalanuvchilar vakolatli hisoblanadi, agar ular muayyan haqiqiyligi tasdiqlangan kalitga ega bo‘lsa. Shifrlashning asosiy murakkabligi va vazifasi aynan ushbu jarayon qanday amalga oshirilishidadir.
Umuman olganda, shifrlash ikkita o‘zaro teskari jarayondan iborat: shifrlash va shifrni ochish.
Shifrlash yordamida axborot xavfsizligining uchta xususiyati ta’minlanadi:
- Maxfiylik.
- Shifrlash axborotni uzatish yoki saqlash vaqtida uni ruxsatsiz foydalanuvchilardan yashirish uchun qo‘llanadi.
- Yaxlitlik.
- Shifrlash axborot uzatilayotganda yoki saqlanayotganda uning o‘zgartirilishining oldini olish uchun qo‘llanadi.
- Identifikatsiya qilish imkoniyati.
- Shifrlash axborot manbasining haqiqiyligini tekshirish va jo‘natuvchining ma’lumotni aynan o‘zi yuborganini keyinchalik inkor etishiga yo‘l qo‘ymaslik uchun ishlatiladi.
Shifrlangan axborotni o‘qish uchun qabul qiluvchi tomonga kalit va deshifrator (shifrni ochish algoritmini amalga oshiruvchi qurilma) kerak bo‘ladi. Shifrlashning mohiyati shundaki, tajovuzkor shifrlangan ma’lumotlarni qo‘lga kiritsa-yu, kalitga ega bo‘lmasa, uzatilayotgan axborotni na o‘qiy, na o‘zgartira oladi. Bundan tashqari, zamonaviy kriptotizimlarda (ochiq kalitli) ma’lumotlarni shifrlash va shifrini ochish uchun turli kalitlardan foydalanish mumkin. Biroq kriptotahlil rivojlanishi natijasida shifrlangan matnni kalitsiz ham ochishga imkon beradigan usullar paydo bo‘ldi. Ular uzatilgan ma’lumotlarni matematik tahlil qilishga asoslanadi.
Shifrlashning maqsadlari
Shifrlash muhim axborotni ishonchsiz manbalarda saqlash va uni himoyalanmagan aloqa kanallari orqali uzatish uchun qo‘llanadi. Bunday ma’lumot almashinuvi bir-biriga teskari ikki jarayonni o‘z ichiga oladi:
- Ma’lumotlar aloqa kanali orqali yuborilishidan yoki saqlashga joylashtirilishidan oldin shifrlanadi.
- Shifrlangan ma’lumotlardan dastlabki ma’lumotlarni tiklash uchun shifrni ochish jarayoni qo‘llanadi.
Shifrlash dastlab faqat maxfiy axborotni uzatish uchun qo‘llangan. Keyinchalik esa axborotni ishonchsiz manbalarda saqlash maqsadida ham shifrlash boshlandi. Axborotni saqlash uchun shifrlash hozir ham qo‘llanadi; bu jismonan himoyalangan maxsus saqlash joyiga bo‘lgan ehtiyojni kamaytiradi.
Shifr deb yuqorida ko‘rsatilgan o‘zgartirishlarning har birini bajaruvchi ikki algoritm juftligiga aytiladi. Bu algoritmlar ma’lumotlarga kalit yordamida qo‘llanadi. Shifrlash va shifrni ochish kalitlari har xil yoki bir xil bo‘lishi mumkin. Ikkinchi (shifrni ochuvchi) kalitning sir saqlanishi ma’lumotlarni ruxsatsiz o‘qishdan himoya qiladi, birinchi (shifrlovchi) kalitning maxfiyligi esa soxta ma’lumotlar kiritilishiga yo‘l qo‘ymaydi. Dastlabki shifrlash usullarida bir xil kalitlardan foydalanilgan, ammo 1976-yilda turli kalitlardan foydalanadigan algoritmlar ishlab chiqilgan. Bu kalitlarni sir saqlash va ularni tegishli qabul qiluvchilar o‘rtasida to‘g‘ri taqsimlash uzatilayotgan axborot maxfiyligini ta’minlashda nihoyatda muhimdir. Ushbu masala kalitlarni boshqarish nazariyasida o‘rganiladi (ayrim manbalarda u sirni taqsimlash).
Hozirgi vaqtda shifrlashning juda ko‘p usullari mavjud. Ular, asosan, ishlatiladigan kalitlar tuzilishiga ko‘ra simmetrik usullar va assimetrik usullarga bo‘linadi. Bundan tashqari, shifrlash usullarining kriptobardoshliligi turlicha bo‘lishi, shuningdek, kiruvchi ma’lumotlarni blokli shifrlar yoki oqimli shifrlar tarzida qayta ishlashi mumkin. Bu usullarni yaratish va tahlil qilish bilan kriptografiya.
Shifrlash va shifrni ochish
Yuqorida aytilganidek, shifrlash ikkita o‘zaro teskari jarayondan — shifrlash va shifrni ochishdan iborat. Abstrakt darajada har ikkala jarayonni muayyan talablarga javob berishi kerak bo‘lgan matematik funksiyalar orqali ifodalash mumkin. Shifrlashda ishlatiladigan ma’lumotlar matematik jihatdan shu funksiyalar aniqlangan to‘plamlar ko‘rinishida tasvirlanadi. Boshqacha aytganda, ma’lumotlarni ifodalovchi ikkita to‘plam — va mavjud bo‘lsin; ikkala funksiya (shifrlash va shifrni ochish funksiyalari) ushbu to‘plamlardan birini boshqasiga akslantiradi.
- Shifrlash funksiyasi:
- Shifrni ochish funksiyasi:
Ushbu to‘plamlarning elementlari — va — tegishli funksiyalarning argumentlaridir. Kalit tushunchasi ham bu funksiyalarga kiritilgan. Ya’ni shifrlash yoki shifrni ochish uchun zarur kalit funksiyaning bir qismi hisoblanadi. Bu shifrlash jarayonlarini ishlatiladigan kalitlarning tuzilishidan qat’i nazar, abstrakt tarzda ko‘rib chiqish imkonini beradi. Biroq umumiy holatda ushbu funksiyalarning har biri uchun argumentlar ma’lumotlar va kiritiladigan kalitdan iborat bo‘ladi.
Agar shifrlash va shifrni ochishda bitta kalit ishlatilsa, bunday algoritm simmetrik hisoblanadi. Agar shifrlash kalitidan shifrni ochish kalitini algoritmik yo‘l bilan hosil qilish murakkab bo‘lsa, algoritm assimetrik, ya’ni ochiq kalitli algoritmlar toifasiga kiradi.
- Shifrlashda foydalanish uchun bu funksiyalar, birinchi navbatda, o‘zaro teskari bo‘lishi kerak ().
- Shifrlash funksiyasining muhim xususiyati uning kriptobardoshliligidir. Kriptobardoshlilikni bilvosita baholash mezonlaridan biri — ochiq matn va shifrmatn o‘rtasidagi o‘zaro axborot miqdori bo‘lib, u nolga intilishi kerak.
Shifrning kriptobardoshliligi
Kriptografik bardoshlilik — kriptografik shifrning uni ochish maqsadida o‘rganishga qaratilgan kriptotahlilga qarshilik ko‘rsatish xususiyatidir. Turli algoritmlarning kriptobardoshliligini o‘rganish uchun shifr turlari, ularning kalitlari va bardoshliligini ko‘rib chiqadigan maxsus nazariya yaratilgan. Ushbu nazariyaga Klod Shennon. Shifrning kriptobardoshliligi uning eng muhim xususiyati bo‘lib, algoritm shifrlash vazifasini qanchalik muvaffaqiyatli bajarishini ko‘rsatadi.
Mutlaq kriptobardoshli tizimlardan tashqari har qanday shifrlash tizimini oddiy to‘liq saralash yo‘li bilan, ya’ni mumkin bo‘lgan barcha kalitlarni tekshirib buzish mumkin. Biroq shifrlangan shifrmatnni ochishga yordam beradigan yagona kalit topilmaguncha tekshirishni davom ettirish kerak. To‘g‘ri kalitni tanlash shifri to‘g‘ri ochilgan xabarni aniqlash imkoniyatiga bog‘liq. Ko‘pincha kalitni saralab topishdagi asosiy muammo ham shudir: inson qo‘lda tekshirayotganda to‘g‘ri ochilgan matnni osongina farqlay oladi, ammo bu jarayon juda sekin kechadi. Dastur yordamida saralash tezroq bajariladi, biroq dasturga to‘g‘ri matnni ajratib olish qiyin. Mutlaq bardoshli shifrni to‘liq saralash bilan buzib bo‘lmasligi ham ochilgan xabarlar orasidan aynan shifrlangan asl xabarni aniqlash zarurligi bilan bog‘liq. Mumkin bo‘lgan barcha kalitlarni mutlaq bardoshli tizimga qo‘llab ko‘rgan kriptotahlilchi shifrlanishi mumkin bo‘lgan barcha xabarlar to‘plamini oladi (ular orasida mazmunli xabarlar ham bo‘lishi mumkin). Bundan tashqari, to‘liq saralash jarayoni uzoq davom etadi va ko‘p mehnat talab qiladi.
Shifrni ochishning boshqa usuli tutib olingan xabarlarni tahlil qilishga asoslanadi. Bu usul katta ahamiyatga ega, chunki tajovuzkor maxsus uskunaga ega bo‘lsa, xabarlarni tutib olishi mumkin. Bunday uskunalar to‘liq saralash uchun zarur bo‘lgan kuchli va qimmat hisoblash qurilmalariga qaraganda ko‘proq odamlar uchun qulayroqdir. Masalan, van Eyk tutib olish usuli orqali elektron-nur trubkali monitordagi ma’lumotlarni oddiy televizion antenna yordamida tutib olish mumkin. Bundan tashqari, tarmoq trafigini tutib oladigan dasturlar (snifferlar) ham mavjud bo‘lib, ularning bepul turlari ham bor.
Uzatilayotgan xabarlar tahlil qilinganda shifrning kriptobardoshliligi tutib olingan xabardan dastlabki xabar haqida qo‘shimcha ma’lumot olish imkoniyatiga qarab baholanadi. Bunday ma’lumotni olish imkoniyati shifrning juda muhim xususiyatidir, chunki aynan u oxir-oqibat tajovuzkorga xabar shifrini ochishga yordam berishi mumkin. Shunga ko‘ra, shifrlar mutlaq bardoshli va yetarli darajada bardoshli turlarga ajratiladi.
Klod Shennon shifrlangan xabarlardagi bunday ma’lumotlar miqdorini birinchi bo‘lib quyidagicha baholagan:
Faraz qilaylik, quyidagi xabarlardan istalgan birini yuborish mumkin: , ya’ni to‘plamning istalgan qism to‘plamini. Ushbu xabarlarni mos ravishda ehtimollar bilan yuborish mumkin. U holda xabar noaniqligining o‘lchovi sifatida axborot entropiyasi:
Faraz qilaylik, xabar yuborilgan bo‘lsin, uning shifrmatni esa . Shifrlangan tutib olingandan so‘ng, ushbu miqdor shartli noaniqlikka aylanadi. Bunda shart sifatida tutib olingan shifrlangan xabar olinadi. Zarur shartli entropiya quyidagi formula bilan ifodalanadi:
Bu yerda belgisi dastlabki xabarning bo‘lish ehtimolini, agar uni shifrlash natijasi .
bo‘lsa, ifodalaydi. Bu shifrlash funksiyasi (algoritmi) uchun tajovuzkor tutib olingan shifrmatndan dastlabki matn haqida ajratib olishi mumkin bo‘lgan axborot miqdori kabi xususiyatni belgilash imkonini beradi. Bu ko‘rsatkich odatiy va shartli axborot noaniqliklari orasidagi ayirma bilan ifodalanadi:
O‘zaro axborot deb ataladigan ushbu miqdor doimo manfiy bo‘lmaydi. Uning qiymati algoritmning kriptobardoshlilik ko‘rsatkichidir. O‘zaro axborot tegishli shifrmatn olinganda noaniqlik qanchalik kamayishini va muayyan miqdordagi shifrmatnlar tutib olingach, dastlabki xabarni ochish mumkin bo‘lib qolish-qolmasligini ko‘rsatadi.
Mutlaq bardoshli tizimlar
Shifrning kriptobardoshliligiga Shennon tomonidan berilgan baho shifrlash funksiyasiga qo‘yiladigan asosiy talabni belgilaydi. Eng bardoshli shifrda xabarlar tutib olinganda shartli va shartsiz noaniqliklar, tutib olingan shifrmatnlar soni qanchalik ko‘p bo‘lishidan qat’i nazar, teng bo‘lishi kerak.
Shunday qilib, tajovuzkor tutib olingan shifrmatndan ochiq matn haqida hech qanday foydali ma’lumot ola olmaydi. Bunday xususiyatga ega shifr mutlaq bardoshli.
deb ataladi. Entropiyalar tengligini ta’minlash uchun Shennon mutlaq bardoshli shifrlash tizimlarida ishlatiladigan kalitlar va ularning tuzilishiga oid talablarni ishlab chiqqan.
- Kalit har bir xabar uchun alohida yaratiladi (har bir kalit bir marta ishlatiladi).
- Kalit statistik jihatdan ishonchli bo‘lishi kerak (ya’ni har bir mumkin bo‘lgan belgining paydo bo‘lish ehtimoli teng, kalit ketma-ketligidagi belgilar esa mustaqil va tasodifiy bo‘ladi).
- Kalit uzunligi xabar uzunligiga teng yoki undan katta bo‘ladi.
Bunday tizimlarning bardoshliligi kriptotahlilchining imkoniyatlariga bog‘liq emas. Biroq mutlaq bardoshli kriptotizimlardan amalda foydalanish ularning narxi va qulayligi bilan cheklanadi. Ideal maxfiy tizimlar quyidagi kamchiliklarga ega:
- Shifrlash tizimini yaratish uchun xabar uzatiladigan til tuzilishini nihoyatda chuqur bilish zarur
- Tabiiy tillarning murakkab tuzilishini hisobga olganda, uzatilayotgan axborotdagi ortiqchalikni bartaraf etish uchun juda murakkab qurilma talab qilinishi mumkin.
- Uzatilayotgan xabarda xatolik yuz bersa, ishlatiladigan qurilmalar va algoritmlarning murakkabligi sababli kodlash va uzatish bosqichlarida bu xatolikning ta’siri keskin kuchayadi.
Yetarli darajada bardoshli tizimlar
Mutlaq bardoshli tizimlardan foydalanish murakkabligi sababli amaliyotda yetarli darajada bardoshli tizimlar ancha keng tarqalgan. Bunday tizimlar entropiyalar tengligini ta’minlamaydi va shu sababli shifrlangan xabar bilan birga ochiq matn haqida ham muayyan axborotni uzatadi.
Ularning kriptobardoshliligi kriptotahlilchining hisoblash imkoniyatlariga bog‘liq. Boshqacha aytganda, kriptotahlilchida vaqt va tutib olingan xabarlar miqdori kabi yetarli resurslar bo‘lsa, shifrmatnni buzishi mumkin. Bunday tizimlarning amaliy bardoshliligi ularning hisoblash murakkabligiga asoslanadi va faqat muayyan vaqt holati uchun ikki jihatdan baholanadi:
- ushbu tizimni to‘liq saralashning hisoblash murakkabligi
- tizimning hozirgi vaqtda ma’lum bo‘lgan zaif tomonlari (zaifliklari) va ularning hisoblash murakkabligiga ta’siri.
Algoritmning yuqori amaliy bardoshliligiga ikki yo‘l bilan erishish mumkin:
- Tajovuzkor foydalanadigan usullarni o‘rganish va tizimni ulardan himoyalashga urinish.
- Shunday shifrni tuzish kerakki, uning murakkabligi yechish uchun ko‘p hisoblashni talab qiladigan ma’lum masalaning murakkabligiga teng bo‘lsin.
Shifrlash usullari
- Simmetrik shifrlash shifrlash va shifrni ochish uchun bir xil kalitdan («kalitcha» elementi) foydalanadi.
- Assimetrik shifrlash ikki xil kalitdan foydalanadi: biri shifrlash (ochiq kalit deb ham ataladi), ikkinchisi esa shifrni ochish (yopiq kalit deb ataladi) uchun.
Bu usullar muayyan vazifalarni hal qiladi hamda afzallik va kamchiliklarga ega. Qaysi usuldan foydalanish axborotni shifrlashdan ko‘zlangan maqsadga bog‘liq.
Simmetrik shifrlash

Simmetrik kriptotizimlarda shifrlash va shifrni ochish uchun aynan bitta kalit ishlatiladi. Ularning simmetrik deb atalishi ham shundan. Algoritm va kalit oldindan tanlanadi hamda ikkala tomonga ham ma’lum bo‘ladi. Kalitni sir saqlash himoyalangan aloqa kanalini yaratish va saqlab turishda muhim vazifadir. Shu sababli kalitni dastlabki uzatish (kalitlarni sinxronlash) muammosi yuzaga keladi. Bundan tashqari, kalit bo‘lmasa ham yoki uni kelishish bosqichida tutib olish orqali axborot shifrini ochishga imkon beradigan kriptohujum usullari mavjud. Umuman, bu jihatlar muayyan shifrlash algoritmining kriptobardoshliligiga taalluqli muammolar bo‘lib, algoritm tanlashda hisobga olinadi.
Simmetrik, ayniqsa alifboga asoslangan shifrlash algoritmlari eng dastlabki algoritmlardan bo‘lgan. Keyinchalik suhbatdoshlar turli kalitlardan foydalanadigan assimetrik shifrlash ixtiro qilindi.
Amalga oshirish sxemasi
- Vazifa. Ikki suhbatdosh — Alisa va Bob maxfiy axborot almashmoqchi.
- Kalit yaratish.
- Bob (yoki Alisa) shifrlash kaliti va algoritmlarini (shifrlash va shifrni ochish funksiyalarini) tanlaydi, so‘ng bu ma’lumotni Alisaga (Bobga) yuboradi.
- Xabarni shifrlash va uzatish.
- Alisa xabarni olingan kalit yordamida shifrlaydi: .
- Va hosil bo‘lgan shifrmatnni Bobga yuboradi: . Bob ham Alisaga xabar yubormoqchi bo‘lsa, xuddi shunday yo‘l tutadi.
- Xabar shifrini ochish.
- Bob (Alisa) o‘sha kalit yordamida shifrmatnni ochadi: .
Simmetrik shifrlashning kamchiliklari — kalitni suhbatdoshga yetkazish muammosi va matnning haqiqiyligi yoki muallifligini aniqlashning imkonsizligidir. Shu sababli, masalan, raqamli imzo texnologiyasining asosida assimetrik sxemalar yotadi.
Assimetrik shifrlash (ochiq kalitli)

Ochiq kalitli tizimlarda matematik jihatdan o‘zaro bog‘langan ikkita kalit — ochiq va yopiq kalit ishlatiladi. Ochiq kalit ochiq (ya’ni himoyalanmagan, kuzatish mumkin bo‘lgan) kanal orqali uzatiladi va xabarni shifrlash hamda elektron raqamli imzoni (ERI) tekshirish uchun qo‘llanadi. Xabar shifrini ochish va ERI yaratish uchun maxfiy kalitdan foydalaniladi.
Ushbu sxema simmetrik sxemalardagi kalitni boshqa tomonga dastlab uzatish muammosini hal qiladi. Simmetrik sxemada tajovuzkor kalitni tutib olsa, uzatilayotgan axborotni ham «tinglashi», ham o‘zgartirishi mumkin. Assimetrik tizimlarda esa boshqa tomonga axborotni shifrlash imkonini beradigan, lekin shifrini ochishga imkon bermaydigan ochiq kalit yuboriladi. Shu tariqa simmetrik tizimlardagi kalitlarni sinxronlash muammosi bartaraf etiladi.
Ochiq kalitli shifrlash tushunchasini yaratib, ommaga taqdim etgan dastlabki tadqiqotchilar Uitfild Diffi va Martin Hellman — Stenford universiteti olimlari, shuningdek, Ralf Merkl — Berkli Kaliforniya universiteti olimi edi. 1976-yilda ularning «Zamonaviy kriptografiyaning yangi yo‘nalishlari» asari kriptografiyada hozir ochiq kalitli kriptografiya deb ataladigan yangi sohani boshlab berdi.
Amalga oshirish sxemasi
- Vazifa. Ikki suhbatdosh — Alisa va Bob bor; Alisa Bobga maxfiy axborot yubormoqchi.
- Kalitlar juftligini yaratish.
- Bob algoritmni va ochiq hamda yopiq kalitlar juftligini — tanlaydi va ochiq kalitni Alisaga ochiq kanal orqali yuboradi.
- Xabarni shifrlash va uzatish.
- Alisa axborotni Bobning ochiq kaliti yordamida shifrlaydi: .
- So‘ng hosil bo‘lgan shifrmatnni Bobga yuboradi: .
- Xabar shifrini ochish.
- Bob yopiq kalit yordamida shifrmatnni ochadi: .
Agar aloqa kanalini har ikki yo‘nalishda yo‘lga qo‘yish zarur bo‘lsa, dastlabki ikki amalni har ikki tomon ham bajarishi kerak. Shunda har biri o‘zining yopiq va ochiq kalitlarini hamda suhbatdoshining ochiq kalitini biladi. Har bir tomonning yopiq kaliti himoyalanmagan kanal orqali uzatilmaydi va shu tariqa sir saqlanadi.
Kalitlarni boshqarish

Yuqorida ta’kidlanganidek, shifrlashda kalitlarni to‘g‘ri saqlash va suhbatdoshlar o‘rtasida taqsimlash nihoyatda muhim, chunki bu har qanday kriptotizimning eng zaif nuqtasidir. Agar siz suhbatdoshingiz bilan mukammal shifrlash tizimi orqali axborot almashsangiz ham, nuqson tizimning o‘zida emas, undan foydalanayotgan odamlarda bo‘lishi mumkin. Ishonchli shaxsdan kalitlarni o‘g‘irlash yoki unga pora berish mumkin va bu ko‘pincha shifrni buzishdan ancha arzonga tushadi. Shu bois kalitlarni yaratish va taqsimlash jarayoni axborot almashinuvi maxfiyligini ta’minlash asosi sifatida kriptografiyada juda muhim o‘rin tutadi.
Kalitlarni boshqarishning maqsadlari
- Quyidagilarning maxfiyligini saqlash: yopiq kalitlar va uzatilayotgan axborot.
- Yaratilgan kalitlarning ishonchliligini ta’minlash.
- Yopiq yoki ochiq kalitlardan ruxsatsiz foydalanishning oldini olish, masalan, amal qilish muddati tugagan kalitdan foydalanishga yo‘l qo‘ymaslik.
Kriptotizimlarda kalitlar xavfsizlik siyosatiga muvofiq boshqariladi. Xavfsizlik siyosati tizim qaysi tahdidlarga qarshi turishi kerakligini belgilaydi. Kalitlarni nazorat qiluvchi tizim kalit yaratish tizimi va kalitlarni nazorat qilish tizimiga bo‘linadi.
Kalitlarni yaratish tizimi kriptografik jihatdan bardoshli kalitlarni hosil qiladi. Kalit yaratish algoritmining o‘zi xavfsiz bo‘lishi kerak, chunki shifrlash ta’minlaydigan xavfsizlikning katta qismi kalitning himoyalanganligiga bog‘liq. Agar kalit tanlash foydalanuvchilarga topshirilsa, ular «*9(hH/A» o‘rniga «Barney» kabi kalitlarni tanlashga moyil bo‘ladi, chunki «Barney»ni eslab qolish osonroq. Bunday kalitlar esa lug‘at bo‘yicha hujum (dictionary attack) yordamida tez topiladi va hatto eng xavfsiz algoritm ham yordam bera olmaydi. Bundan tashqari, kalit yaratish algoritmi kriptografik jihatdan eng bardoshli belgilar to‘plamidan foydalanib, kerakli uzunlikdagi statistik mustaqil kalitlar hosil bo‘lishini ta’minlaydi.
Kalitlarni nazorat qilish tizimi suhbatdoshlar o‘rtasida kalitlarning imkon qadar xavfsiz yetkazilishini ta’minlaydi. Agar shifrlash kaliti tinglash mumkin bo‘lgan ochiq kanal orqali uzatilsa, tajovuzkor uni osongina qo‘lga kiritadi va keyingi shifrlashning ma’nosi qolmaydi. Assimetrik shifrlash usullari shifrlash va shifrni ochish uchun turli kalitlardan foydalanib, bu muammoni hal qiladi. Biroq bunday yondashuvda ishtirokchilar soni oshgani sari kalitlar soni ham ko‘payadi (har kim o‘z yopiq va ochiq kalitlarini hamda barcha suhbatdoshlarining ochiq kalitlarini saqlashi kerak). Bundan tashqari, assimetrik shifrlash usullaridan har doim ham foydalanib bo‘lmaydi. Bunday vaziyatlarda kalitlarni xavfsiz yetkazishning turli yo‘llari qo‘llanadi: ayrimlari kalitlarni xavfsiz deb hisoblangan muqobil kanallar orqali uzatishga asoslanadi. Boshqalari esa X9.17 standartiga muvofiq ikki turdagi kalit — kalitlarni shifrlash kalitlari va ma’lumotlarni shifrlash kalitlaridan foydalanadi. Yana bir yondashuvda uzatiladigan kalit qismlarga ajratilib, turli kanallar orqali yuboriladi. Yuqoridagi usullarning turli kombinatsiyalari ham mavjud.
Bundan tashqari, ishlatiladigan kalitlar soni ko‘paysa, kalitlarni boshqarish tizimi ularni saqlaydigan va taqsimlaydigan markaziy kalit serveri vazifasini bajaradi. U buzib kirish orqali oshkor bo‘lgan kalitlarni o‘z vaqtida almashtirish bilan ham shug‘ullanadi. Ayrim tizimlarda tezkor aloqa uchun seans kalitlari ishlatilishi mumkin. Seans kaliti — faqat bitta aloqa seansida foydalaniladigan shifrlash kalitidir. Seans uzilganda yoki yakunlanganda seans kaliti yo‘q qilinadi. Shuningdek, kalitlarning odatda amal qilish muddati bo‘ladi, ya’ni ular foydalanish uchun haqiqiy deb hisoblanadigan vaqt oralig‘i belgilangan bo‘ladi. Bu muddat tugagach, kalit boshqaruv tizimi tomonidan muomaladan chiqariladi va zarur bo‘lsa, yangisi yaratiladi.
Huquqiy me’yorlar
Shifrlash va uning usullari rivojlanishi ulardan juda keng foydalanilishiga olib keldi. Bugun oddiy foydalanuvchi uchun qattiq diskdagi bo‘limni shifrlash yoki yozishmalarni shifrlash, shuningdek, internetda himoyalangan ulanish o‘rnatish qiyin emas. Shifrlash va boshqa axborot texnologiyalari kundalik hayotimizga chuqur kirib borayotgani sababli kompyuter jinoyatlari soni ortmoqda. Shifrlangan axborot u yoki bu tarzda himoya qilinadigan obyekt bo‘lib, shu bois huquqiy tartibga solinishi kerak. Bunday huquqiy me’yorlar yana bir sababga ko‘ra zarur: hukumatlarning xavfsizlikni ta’minlash va jinoyatlarning oldini olish uchun axborotdan foydalanishga intilishi bilan fuqarolarning haqiqatan maxfiy ma’lumotlarini yuqori darajada himoyalash istagi o‘rtasida muayyan ziddiyat mavjud. Ushbu muammoni hal qilish uchun turli choralar qo‘llanadi: yuqori samarali shifrlash usullaridan foydalanishni taqiqlash ehtimoli ham, shifrlash kalitlarini vakolatli organlarga topshirishni talab qilish ham shular jumlasidan. Kompyuter axborotini shifrlashga oid qoidalar va cheklovlarning turlicha bo‘lishi xalqaro ishbilarmonlik aloqalarida muloqot maxfiyligini ta’minlash bilan bog‘liq qiyinchiliklar tug‘dirishi mumkin. Shu sababli har bir davlatda axborotni uzatish va shifrlash bilan bog‘liq faoliyat turli huquqiy me’yorlar bilan tartibga solinadi.
Adabiyotlar
- E. Meyvold. Tarmoqlar xavfsizligi. — 2006. — 528 b. — ISBN 978-5-9570-0046-9.
- B. Shnayer Amaliy kriptografiya. Protokollar, algoritmlar va C tilidagi dastlabki kodlar = Amaliy kriptografiya. Protokollar, algoritmlar va C tilidagi dastlabki kodlar / A. B. Vasilyev tahriri ostida. — M.: Triumf, 2002. — 816 b. — ISBN 5-89392-055-4. — [Arxivlangan: 18 2018-yil dekabr oyi.]
- V. Jelnikov Papirusdan kompyutergacha kriptografiya / A. B. Vasilyev tahriri ostida. — M.: ABF, 1996. — 335 b. — ISBN 5-87484-054-0. — [Arxivlangan: 10 2010-yil mart oyi.]
- K. Shennon. Maxfiy tizimlarda aloqa nazariyasi // Axborot nazariyasi va kibernetikaga oid ishlar / S. Karpov tarjimasi. — M.: IL, 1963. — B. 243—322. — 830 b. — [Arxivlangan: 22 2014-yil dekabr oyi.]
- Mao V. Zamonaviy kriptografiya: Nazariya va amaliyot / tarj. D. A. Klyushin — M.: Vilyams, 2005. — 768 b. — ISBN 978-5-8459-0847-6
- A. P. Alfyorov, A. Yu. Zubov, A. S. Kuzmin, A. V. Cheremushkin. Kriptografiya asoslari.. — Gelios ARV, 2002. — 480 b.
- V. A. Nosov. Kriptografiya rivojlanishining qisqacha tarixiy sharhi (17-oktabr, 2002-yil). Murojaat sanasi: 10-aprel, 2012-yil. Arxivga olingan asl nusxa (26-yanvar, 2012-yil).
Havolalar
- Shifrlash algoritmlarining vazifasi va tuzilishi // IXBT.com
- Maxfiy tizimlarda aloqa nazariyasi
- Shifrlash va deshifrlash
- Brauzerda xabarlarni shifrlash
- Axborotni himoyalashning kriptografik vositalari // infosecmd.narod.ru
- Axborotni himoyalashning kriptografik usullari
- Kriptografiya tarixi // netcode.ru
- Kompyuter tizimlarida axborotni himoyalash // htmlweb.ru