
Xaker (inglizcha hacker, kelib chiqishi to hack — «yo‘nmoq, kertik ochmoq» degan maʼnolarni bildiradi) — hisoblash texnikasi va dasturlash sohasida bir necha maʼnoga ega atama. Tarmoqlar faoliyatini izdan chiqarish, ularga zarar yetkazish yoki ularni falaj qilish uchun, asosan, shuhrat qozonish yoki o‘zini namoyon etish maqsadida tarmoqlarni buzib kiradigan shaxslar yoki guruhlar.
Dastlab xaker deb dasturiy taʼminotdagi xatolarni tez yoki nafis usulda tuzatadigan dasturchilar atalgan; hack so‘zi xippilar leksikonidan olingan. Rus tilida ham shunga yaqin «tushunib olmoq» («врубаться») yoki «masalani yaxshi bilmoq» («рубить в …») degan jargon iboralar bor. Qarang: en:Hacker culture.
Aynan XX asr oxirlaridan boshlab ommaviy madaniyatda yangi maʼno — «kompyuter tizimiga buzib kiruvchi», yaʼni ataylab kompyuter xavfsizligi tizimlarini chetlab o‘tadigan dasturchi tushunchasi paydo bo‘ldi. Qarang: hacker (computer security)[inglizcha].
Etimologiyasi
XIII asr boshlaridan boshlab Hacker familiyasi «chopuvchi, kesuvchi», ehtimol, «chopish asboblarini yasovchi» maʼnolarida uchraydi; u hack — «chopmoq» feʼlidan yasalgan.
«Kompyuter maʼlumotlariga ruxsatsiz kiradigan shaxs» degan zamonaviy maʼno 1975-yilda qayd etilgan. Bu maʼno, chamasi, kompyuter jargonidagi hack — «dasturiy taʼminot bilan tajriba o‘tkazish, kompyuterlarni dasturlash jarayonidan zavqlanish» tushunchasiga borib taqaladi.
So‘zning turli maʼnolari
Jargon File quyidagi taʼrifni beradi:
Xaker:
- Dasturlanadigan tizimlarning nozik jihatlarini (tafsilotlarini) o‘rganishga, ularning imkoniyatlarini kengaytirish yo‘llarini izlashga qiziqadigan shaxs. U faqat zarur bo‘lgan eng kam bilim bilan cheklanishni afzal ko‘radigan aksariyat foydalanuvchilardan shu jihati bilan farq qiladi. RFC 1983 bu taʼrifni quyidagicha to‘ldiradi: «Tizimlarning, xususan, kompyuterlar va kompyuter tarmoqlarining ichki tuzilishini batafsil tushunishdan zavq oladigan inson».
- Dasturlash haqida shunchaki nazariy fikr yuritmay, katta ishtiyoq (hatto berilib ketish) bilan dasturlaydigan yoki dasturlashni yaxshi ko‘radigan inson.
- Quyidagilarni qadrlay va tushuna oladigan inson: xakerlik qadriyatlari.
- Tez dastur yozishda mahoratli inson.
- Mutaxassis — muayyan kompyuter dasturini puxta biladigan yoki u bilan ko‘p ishlaydigan kishi; masalan, «Unix xakeri». (1—5-taʼriflar o‘zaro bog‘liq, shuning uchun bir shaxs ulardan bir nechtasiga mos kelishi mumkin.)
- Mutaxassis yoki biror sohaning ishqibozi. Masalan, kimnidir «astronomiya xakeri» deb atash mumkin.
- Cheklovlarni ijodkorona yengib o‘tish yoki aylanib o‘tish bilan bog‘liq aqliy sinovlarni yoqtiradigan inson.
- (salbiy maʼnoda) Himoya tizimlarini chetlab o‘tib maxfiy maʼlumotlarni qo‘lga kiritadigan yovuz niyatli shaxs (masalan, «parol xakeri», «tarmoq xakeri») — buzib kiruvchi, kreker (inglizcha cracker).
- Tizimdagi zaif joylarni izlaydigan kompyuter xavfsizligi mutaxassisi: u yo bu kamchiliklarni bartaraf etishga yordam beradi (oq xaker), yoki ulardan shaxsiy manfaatlari yo‘lida foydalanadi (kreker)
Tarixiy jarayonlar natijasida hozir bu so‘z ko‘proq «kompyuterga zararli niyat bilan buzib kiruvchi» maʼnosida qo‘llanadi. Bundan tashqari, kinofilmlarda xaker ko‘pincha istalgan tizimni bir zumda «buzib kira oladigan» odam sifatida tasvirlanadi, aslida esa bu mumkin emas. Masalan, «„Qilichbaliq“ paroli» filmida xaker Vernam shifrini — yaʼni shifrlash tizimini buzadi, holbuki uning mutlaq kriptografik mustahkamligi matematik jihatdan isbotlangan: yaʼni kalitni bilmasdan turib qo‘lga kiritilgan shifrlangan xabarni tahlil qilish orqali uzatilgan maʼlumot haqida hech narsa bilib bo‘lmaydi.
So‘nggi paytlarda «xaker» so‘zi bilan ko‘pincha barcha kompyuter tizimlariga buzib kiruvchilarni, kompyuter viruslarini yaratuvchilarni hamda boshqa kompyuter jinoyatchilarini, jumladan, karderlarni, krekerlarni, skript-kiddilarni ham atashadi. Buzib kiruvchilarning ko‘pchiligini haqli ravishda xaker deyish mumkin, chunki ular yuqorida keltirilgan taʼriflarning barchasiga (yoki deyarli barchasiga) mos keladi.

Xakerlarning turlari
Xakerlarning zamonaviy tushunchadagi (yaʼni tizimga buzib kiruvchilar sifatidagi) bir necha turi ajratiladi. Ulardan ikkita asosiysi — White hat (ingliz tilidan — «oq shlyapa») va Black hat[inglizcha] (ingliz tilidan — «qora shlyapa»). «Qora shlyapalilar» deb kiberjinoyatchilar, «oq shlyapalilar» deb esa boshqa axborot xavfsizligi mutaxassislari (jumladan, yirik IT kompaniyalarida ishlaydigan mutaxassislar) yoki qonunni buzmagan holda IT tizimlarini tadqiq qiluvchilar ataladi. Masalan, qonunchilikning yengil buzilishlarida yoki qonun buzilmagan, ammo biror internet xizmatining ichki qoidalari buzilgan holatlarda Grey hat (ingliz tilidan — «kulrang shlyapa»).
Quyidagi atama — skript-kiddi — boshqalarning tayyor ishlanmalaridan foydalanadigan (masalan, ularni sotib oladigan) buzib kiruvchi yoki kiberjinoyatchini anglatadi. Skript-kiddi xakerga qarama-qarshi qo‘yiladi: u foydalanayotgan vositalar qanday ishlashini ham, ekspluatatsiya qilinayotgan zaiflik mohiyatini ham tushunmaydi.
Xaker-tovlamachilarning ham alohida turi qayd etiladi: ular maxfiy maʼlumotlarni tiklab berish yoki o‘g‘irlangan maʼlumotlarni oshkor qilmaslik evaziga jismoniy shaxslar va kompaniyalardan pul talab qilishadi.
Harbiy jihati
Mutaxassislarning fikricha, xakerlar harbiy xizmatda bo‘lishi hamda razvedka va/yoki diversiya maqsadida xavfsizlik tizimlariga buzib kirish bilan shug‘ullanishi mumkin. Masalan, Finlyandiyaning F-Secure kompaniyasi xabarlari va Rossiyaning «Kasperskiy laboratoriyasi» kompaniyasi maʼlumotlariga ko‘ra, The Dukes xakerlik guruhi NATO, AQSH va Markaziy Osiyodagi kompyuter tizimlariga 2008-yildan boshlab viruslar yordamida hujum qilgan deb taxmin qilinadi; guruh Rossiya hukumati manfaatlari yo‘lida faoliyat yuritadi.
Tarixi
Dastlab, 1960-yillarda xaker deb yuqori malakali dasturchilarga aytilgan: ular operatsion tizimdagi xatoni oson tuzatishi, foydalanuvchi unutgan parolni qayta o‘rnatishi yoki dastur unumdorligini oshirishi mumkin edi.

Xakerlikning hozirgi maʼnodagi shakli 1980-yillarda, kompyuter tarmoqlari rivojlanishi bilan paydo bo‘ldi. O‘sha vaqtda Germaniyada Chaos Computer Club, AQSHda esa Legion of Doom xakerlik guruhlari tuzildi. 1983-yilda AQSHda «414 guruhi[inglizcha]» deb atalgan guruhga mansub olti nafar o‘smir hibsga olindi (guruh nomi ular faoliyat yuritgan hududning telefon kodi bilan bog‘liq). Ular bor-yo‘g‘i to‘qqiz kun ichida 60 ta kompyuterga, jumladan, Los-Alamos milliy laboratoriyasining yadro quroli ishlab chiqishda foydalanilgan kompyuterlariga buzib kirgan edi. O‘sha yili «Harbiy o‘yinlar» filmi xakerlarga eʼtiborni kuchaytirdi. Unda bosh qahramon videoo‘yin ishlab chiqaruvchi kompaniyaning kompyuteriga masofadan ulanayotganiga ishonadi, aslida esa AQSH milliy xavfsizligini boshqarish tizimiga ulangan, turli tahdid va mojarolarni modellashtiradigan harbiy kompyuterga kirib qoladi. Bosh qahramon «Global termoyadro urushi» nomli «o‘yin»ni boshlash buyrug‘ini beradi va bu dahshatli oqibatlarga olib keladi.
1984-yilda AQSHda ilk xakerlik jurnali — 2600: The Hacker Quarterly nashr etila boshladi. 1985-yilda shu mamlakatda shunga o‘xshash Phrack jurnali chiqdi. 1986-yilda Legion of Doom guruhining The Mentor taxallusi bilan tanilgan aʼzosi Loyd Blankenship hibsga olindi. Shundan so‘ng u «Xaker manifesti»ni eʼlon qildi. 1988-yilda Kevin Mitnik sudlandi; u hali 1979-yilda Digital Equipment Corporation kompaniyasining kompyuter tarmog‘iga ruxsatsiz kirgan edi. 1993-yilda Las-Vegasda DEFCON xakerlar konferensiyasi o‘tkazildi. Dastlab u BBS tizimlari bilan xayrlashuv marosimi sifatida mo‘ljallangan edi (ular o‘rnini World Wide Web texnologiyasi egallagan), ammo anjuman shunchalik katta qiziqish uyg‘otdiki, har yili o‘tkaziladigan tadbirga aylandi.
Xakerlarning qadriyatlari
Xakerlar orasida o‘zining va boshqa xakerlarning vaqtini qadrlash («g‘ildirakni qaytadan ixtiro qilmaslik») odat tusiga kirgan. Bu, xususan, o‘z yutuqlari bilan bo‘lishish uchun erkin va/yoki ochiq kodli dasturlar yaratish zarurligini anglatadi.
Kompyuter xavfsizligi: huquqiy jihatlar
Rossiya, Yevropa va Amerikada kompyuterlarga buzib kirish, axborotni yo‘q qilish, kompyuter viruslari va zararli dasturlarni yaratish hamda tarqatish qonun bilan taʼqib qilinadi. Kiberjinoyatchilikka qarshi kurash bo‘yicha xalqaro qonunlarga muvofiq, ashaddiy buzib kiruvchilar harbiy jinoyatchilar singari ekstraditsiya qilinishi mumkin.
Shunga qaramay, AQSH aynan 2013-yilda dunyoda birinchi bo‘lib kibermakonda xizmat qiladigan harbiy xizmatchilarning alohida xizmatlari uchun jangovar mukofotni taʼsis etdi — «Distinguished Warfare Medal».
«Amerikalik harbiy xizmatchilar ega bo‘lgan yangi imkoniyatlar ularga uzoqda turib dushmanga qarshi jang qilish va jang natijasini o‘zgartirish imkonini beradi. Afsuski, bunday insonlar xizmatlari uchun olishi mumkin bo‘lgan mukofot mavjud emas edi»
— AQSH mudofaa vaziri Leon Panetta (Leon Panetta)
«Xaker» so‘zi maʼnolaridagi farqlarning tarixiy sabablari
«Xaker» so‘zining dastlabki maʼnosi MIT devorlari orasida 1960-yillarda, kompyuterlar keng tarqalishidan ancha oldin shakllangan. O‘shanda bu so‘z mahalliy jargonning bir qismi bo‘lib, dastlab kompyuter texnikasiga umuman aloqasi bo‘lmagan biror muammoning oddiy, ammo qo‘pol yechimini yoki talabalarning ayyorona hazilini anglatgan (odatda bunday hazil muallifi xaker deb atalgan).
Kompyuterlarning keng tarqalishi oqibatida MIT talabalaridan o‘quv maqsadlarida dasturiy mahsulotlardan foydalanish uchun haq to‘lash talab qilina boshlandi. Talabalar buni o‘z taʼlim muassasasida tabaqalashgan jamiyat yaratishga urinish deb bildilar. Bunga yo‘l qo‘ymaslik, yaʼni tegishli mahsulotlardan bepul foydalanishni taʼminlash maqsadida MITda kompyuter himoya tizimlarini buzib o‘tuvchi dastlabki kishilar paydo bo‘ldi. Ular ham «xakerlar» deb ataldi.
«To hack» («chopmoq, kesib tashlamoq») jargon iborasi o‘zining yoki boshqa birovning dasturiga shu zahoti o‘zgartirish kiritishni anglatgan (bunda dastur manba kodi mavjud deb hisoblangan). Shu feʼldan yasalgan «hack» oti esa bunday o‘zgartirish natijasini bildirgan. Dastur muallifiga xato borligini shunchaki aytish emas, balki uni tuzatadigan tayyor «xak»ni darhol taklif qilish foydali va munosib ish sanalgan.
Biroq xak har doim ham xatolarni tuzatishga qaratilmagan — u dastur xatti-harakatini muallif xohishiga zid ravishda o‘zgartirishi ham mumkin edi. Odatda aynan shunday shov-shuvli hodisalar ommaga maʼlum bo‘lgan. Xakerlikni dastur mualliflari va foydalanuvchilari o‘rtasidagi faol teskari aloqa sifatida tushunish esa jurnalistlarni hech qachon qiziqtirmagan. Yopiq dasturiy kod davri boshlangach, ko‘plab dasturlarning manba kodlari ochiq bo‘lmay qoldi va xakerlikning ijobiy o‘rni kamayib bordi. Yopiq manba kodiga o‘zgartirish kiritish uchun juda ko‘p vaqt sarflashni faqat o‘ta kuchli sabab — masalan, pul ishlash yoki shov-shuvli mashhurlikka erishish istagi oqlashi mumkin edi.
Natijada «xaker» so‘zining yangi, buzib talqin qilingan maʼnosi paydo bo‘ldi: u kompyuter haqidagi keng bilimlaridan ruxsatsiz, baʼzan zararli harakatlar — kompyuterlarga buzib kirish, viruslar yozish va tarqatish uchun foydalanadigan yovuz niyatli shaxsni anglatadigan bo‘ldi. Bu maʼnoda «xaker» so‘zini birinchi bo‘lib Klifford Stoll o‘zining «Kakkuning tuxumi» kitobida qo‘llagan. «Harbiy o‘yinlar» (1984) xakerlikning ulkan ehtimoliy xavfini ko‘rsatgan birinchi film bo‘ldi. Film ommaviy axborot vositalarida keng muhokamalarga sabab bo‘ldi. Ronald Reygan uni Kongress aʼzolari va maslahatchilari bilan muhokama qildi. Bu 1985-yilda kompyuter xavfsizligi bo‘yicha ilk prezident direktivasi, 1986-yilda esa internet faoliyatiga oid ilk federal qonun — AQSHning kompyuter firibgarligi va suiisteʼmollik to‘g‘risidagi qonuni qabul qilinishiga olib keldi. «Xakerlar» (1995) filmida bu atama kompyuter jargonida allaqachon keng tarqalgan maʼnoda ishlatilgan: «xak» va «xaklash» so‘zlari odatda kompyuter tarmoqlari, veb-serverlar va shunga o‘xshash tizimlar himoyasini buzishni anglatardi.
«Xaker» tushunchasiga nisbatan salbiy munosabatning aks-sadosi sifatida «kulxatsker» (inglizcha cool hacker) so‘zi paydo bo‘lib, asl atama ommalashishi bilan deyarli bir vaqtda mahalliy kompyuter muhitida tarqalgan. Bu atama, odatda, hech bo‘lmaganda tashqi ko‘rinishidan professionalga o‘xshashga urinadigan havaskorga nisbatan ishlatiladi: u go‘yoki «professional» xakerlik atamalari va jargonidan foydalanadi, «xakerlarnikiga o‘xshash» dasturlarni esa qanday ishlashini tushunishga urinmay ishlatadi va hokazo. «Kulxatsker» nomi o‘zini zo‘r xaker deb bilgan odam ( inglizcha cool hacker) ingliz tilidagi o‘z nomini ham to‘g‘ri o‘qiy olmaydigan darajada savodsiz ekanini kinoya qiladi. Ingliz tilida so‘zlashuvchi muhitda bunday odamlarga «skript-kiddi».
Ayrim tanilgan shaxslar erkin va ochiq kodli dasturiy taʼminotni faol qo‘llab-quvvatlaydi. Masalan, Richard Stallman «xaker» so‘zini faqat dastlabki maʼnosida ishlatishga chaqiradi.

Atamaning dastlabki maʼnosi haqida juda batafsil tushuntirishlar Erik Raymondning «Qanday qilib xaker bo‘lish mumkin» maqolasida berilgan. Erik Raymond 2003-yil oktabrida emblemani xakerlar hamjamiyati uchun taklif qilgan. Bu «glayder» belgisi (inglizcha glider) «Hayot» o‘yinidan olingan. Xakerlar hamjamiyatining yagona markazi yoki rasmiy tuzilmasi bo‘lmagani uchun taklif etilgan belgini xakerlar harakatining rasmiy ramzi deb hisoblab bo‘lmaydi. Xuddi shu sababli bu ramz xakerlar orasida qanchalik tarqalganini aniqlash ham mumkin emas, garchi xakerlar hamjamiyatining bir qismi uni qabul qilgan bo‘lishi ehtimoldan xoli bo‘lmasa-da.
Adabiyotlar
- Ivan Sklyarov. Xakerlar uchun boshqotirmalar. — Sankt-Peterburg: BXV-Peterburg, 2005. — B. 320. — ISBN 5-94175-562-9.
- Maksim Kuznetsov, Igor Simdyanov. Xakerlar uchun PHP boshqotirmalari. — 2-nashr. — Sankt-Peterburg: BXV-Peterburg, 2008. — B. 554. — ISBN 978-5-9775-0204-7.
- Joel Skembrey, Styuart Mak-Klar. Xakerlar sirlari. Microsoft Windows Server 2003 xavfsizligi — tayyor yechimlar = Hacking Exposed Windows® Server 2003. — Moskva: Vilyams, 2004. — B. 512. — ISBN 0-07-223061-4.
- Styuart Mak-Klar, Joel Skembrey, Jorj Kurts. Xakerlar sirlari. Tarmoq xavfsizligi — tayyor yechimlar = Hacking Exposed: Network Security Secrets & Solutions. — Moskva: Vilyams, 2004. — B. 656. — ISBN 0-07-222742-7.
- Mayk Shiffman. Xakerlardan himoya. Buzib kirishning 20 ta ssenariysi tahlili = Hacker's Challenge: Test Your Incident Response Skills Using 20 Scenarios. — Moskva: Vilyams, 2002. — B. 304. — ISBN 0-07-219384-0.
- Stiven Levi. Xakerlar — kompyuter inqilobi qahramonlari = Hackers, Heroes of the Computer Revolution. — A Penguin Book Technology, 2002. — B. 337. — ISBN 0-14-100051-1.
- Skorodumova O. B. Xakerlar // Bilim. Tushunish. Ko‘nikma : jurnal. — Moskva, 2005. — № 4. — B. 159—161.
- Savchuk I. S. Tarmoqlar, brauzer, ikkita to‘pponcha… // Kompyuter xabarlari : gazeta. — 2010.
- The Cuckoo’s Egg
- Xaliullin A. I. Xaker zamonaviy jinoyat-huquqiy tadqiqotlarda huquqbuzar sifatida // Rossiya adliyasi. — 2019. — № 12. — 2019. — B. 21—23.
Havolalar
- MITning «xaklari» // MIT (inglizcha)
- Rossiyaning «Xaker»
- «Telba, gomofob, troll» // Lenta, 28-dekabr 2018-yil