
Kompyuter virusi — zararli dasturlar turidir. U boshqa dasturlarning kodiga, tizim xotirasi sohalariga, yuklash sektorlariga singib, o‘z nusxalarini turli aloqa kanallari orqali tarqata oladi.
Virusning asosiy maqsadi — tarqalishdir. Bundan tashqari, u ko‘pincha dasturiy-apparat majmualari ishini izdan chiqaradi: fayllarni yoki operatsion tizimni o‘chiradi, ma’lumotlarni joylashtirish tuzilmalarini yaroqsiz holga keltiradi, tarmoqlar faoliyatini buzadi, shaxsiy ma’lumotlarni o‘g‘irlaydi, tovlamachilik qiladi, foydalanuvchilarning ishini bloklaydi va hokazo. Hatto virus muallifi zararli ta’sirlarni dasturlamagan bo‘lsa ham, xatolar yoki operatsion tizim va boshqa dasturlar bilan o‘zaro ishlashning hisobga olinmagan jihatlari tufayli virus kompyuter faoliyatida nosozliklarga sabab bo‘lishi mumkin.
Viruslar, odatda, axborot tashuvchilarda joy egallaydi va tizim resurslaridan foydalanadi. Bu ayniqsa mayning viruslariga xos.
Kundalik tilda barcha zararli dasturlar«virus» deb ataladi, aslida esa viruslar ularning faqat bir turidir.
Tarixi
O‘zini o‘zi ko‘paytiruvchi mexanizmlar nazariyasiga venger millatiga mansub amerikalik olim Jon fon Neymanasos solgan. U 1951-yilda bunday mexanizmlarni yaratish usulini taklif etgan. Bunday dasturlarning amalda ishlovchi namunalari 1961-yildan ma’lum.
Viruslarning dastlabki prototiplaridan biri sifatida Creepertilga olinadi. Bu o‘zini boshqa kompyuterga ko‘chiradigan dastur edi: uzoqdagi kompyuterda yangi nusxa ishga tushirilgach, avvalgi nusxa faoliyatini to‘xtatardi. Unga qarshi yaratilgan antivirus Reaper deb atalgan — Creeper aniqlansa, Reaper uning ishini to‘xtatgan.
Dastlabki ma’lum viruslar — Virus 1,2,3 va Elk Cloner shaxsiy Apple IIkompyuteri uchun yaratilgan bo‘lib, 1981-yildapaydo bo‘lgan. Qishda, 1984-yilda esa dastlabki antivirus utilitalari — CHK4BOMB va BOMBSQAD dasturchi Endi Xopkins tomonidan yaratilgan (ingl. Andy Hopkins). Keyinchalik, 1985-yil boshida Gi Von (ingl. Gee Wong) DPROTECT — birinchi rezident antivirus dasturini yozgan.
Dastlabki virus epidemiyalari 1986—1989-yillar oralig‘ida yuz bergan: Brain (disketalarning yuklash sektorlarida tarqalib, eng yirik epidemiyaga sabab bo‘lgan), Jerusalem (13-may, juma kuni, 1988-yilda faollashib, ishga tushirilgan dasturlarni yo‘q qilgan), Morris qurti (6200 dan ortiq kompyuterni zararlab, aksariyat tarmoqlarni besh kungacha ishdan chiqargan), DATACRIME (faqat Niderlandiyaning o‘zida qariyb 100 ming shaxsiy kompyuterni zararlagan).
O‘sha davrda ikkilik viruslarning asosiy sinflari ham shakllandi: tarmoq qurtlari (Morris qurti, 1987), «troyan otlari» (AIDS, 1989), polimorf viruslar (Chameleon, 1990), yashirin (stels) viruslar (Frodo, Whale, 2-yarim yillik — 1990-yil).[manba 1281 kundan beri ko‘rsatilmagan]
Shu bilan birga viruslarni yaratish tarafdorlari va ularga qarshi kurashuvchilarning uyushgan harakatlari shakllandi: 1990-yilda ixtisoslashgan BBS Virus Exchange, Mark Lyudvigning «Kompyuter viruslari haqida kichik qora kitob» asari va Symantec kompaniyasining birinchi tijorat antivirusi — Norton AntiVirus.
Keyinchalik, 1992-yilda PC uchun birinchi virus konstruktori — VCL paydo bo‘ldi (bunday konstruktorlar Amiga uchun avval ham mavjud edi), shuningdek, tayyor polimorf modullar (MtE, DAME va TPE) hamda yangi viruslarga qo‘shish uchun shifrlash modullari yaratildi.
Keyingi bir necha yil ichida yashirin va polimorf texnologiyalar yanada takomillashtirildi (SMEG.Pathogen, SMEG.Queeg, OneHalf, 1994; NightFall, Nostradamus, Nutcracker, 1995). Shuningdek, tizimga kirish va fayllarni zararlashning eng noodatiy yo‘llari sinab ko‘rildi (Dir II — 1991, PMBS, Shadowgard, Cruncher — 1993). Bundan tashqari, obyekt fayllarini (Shifter, 1994) va dasturlarning boshlang‘ich kodini (SrcVir, 1994) zararlovchi viruslar paydo bo‘ldi. Microsoft Office paketi tarqalishi bilan makroviruslar (Concept, 1995) ham keng tarqaldi.
Dastlab 1996-yilda birinchi virus Windows 95 uchun — Win95.Boza yaratildi, o‘sha yilning dekabrida esa uning uchun dastlabki rezident virus — Win95.Punch yaratildi.
Tarmoqlar va internet rivojlangach, fayl viruslari ulardan o‘z tarqalishining asosiy kanali sifatida tobora ko‘proq foydalana boshladi (ShareFun, 1997 — tarqalishida MS-Mail’dan foydalangan MS Word makrovirusi; Win32.HLLP.DeTroie, 1998 — josus viruslar oilasi; Melissa, 1999 — tarqalish tezligi bo‘yicha rekord o‘rnatgan makrovirus va tarmoq qurti). Troyan dasturlarining rivojlanishida quyidagi yashirin masofaviy boshqaruv vositalari muhim rol o‘ynagan: Back Orifice (1998) va keyingi o‘xshash dasturlar, jumladan NetBus.
Win95.CIH virusi g‘ayrioddiy usullardan foydalanish cho‘qqisiga chiqib, zararlangan kompyuterlarning FlashBIOS xotirasini qayta yozgan (1998-yil iyunidagi epidemiya o‘sha vaqtgacha bo‘lgan yillardagi eng vayronkor hodisa hisoblangan).
1990-yillar oxiri — 2000-yillar boshida dasturlar va tizim muhiti murakkablashgani, nisbatan yaxshiroq himoyalangan Windows NT oilasitizimlariga ommaviy o‘tish, tarmoqlarning asosiy ma’lumot almashish kanaliga aylanishi, shuningdek, murakkab algoritmlarga asoslangan viruslarni aniqlashda antivirus texnologiyalari muvaffaqiyat qozongani tufayli viruslar fayllarga singish o‘rniga tobora ko‘proq operatsion tizimga kirishga (noodatiy avtomatik ishga tushish, rutkitlar) va polimorfizm o‘rniga nihoyatda ko‘p turdagi variantlarni yaratishga o‘tdi (ma’lum viruslar soni eksponensial ravishda ortmoqda).
Shu bilan birga, Windows va boshqa keng tarqalgan dasturlardagi ko‘plab zaifliklarning aniqlanishi zaifliklardan foydalanuvchi qurtlaruchun yo‘l ochdi. 2004-yilda misli ko‘rilmagan epidemiyalarga MsBlast ( Microsoftma’lumotiga ko‘ra, 16 milliondan ortiq tizim), Sasser va Mydoom (tegishlicha 500 million va 4 milliard AQSH dollari miqdorida zarar yetkazgani taxmin qilingan) sabab bo‘ldi.
Bundan tashqari, yaxlit viruslar o‘rnini vazifalar taqsimlangan, yordamchi vositalarga ega zararli dasturlar majmualari (troyan dasturlari, yuklovchilar/dropperlar, fishing saytlari, spam-botlar va veb-o‘rgimchaklar) egallay boshladi. Dasturiy himoya mexanizmlarini chetlab o‘tib zararlash vositasi sifatida ijtimoiy muhandislik usullari — spam va fishing ham keng rivojlandi.
Avval troyan dasturlari asosida, keyinchalik P2P tarmoqlari rivojlangach, mustaqil ravishda ham viruslarning zamonaviy turlaridan biri —botnet qurtlari keng tarqala boshladi (Rustock, 2006, taxminan 150 ming bot; Conficker, 2008—2009-yillarda 7 milliondan ortiq bot; Kraken, 2009, taxminan 500 ming bot). Viruslar boshqa zararli dasturlar qatorida kiberjinoyatchilik vositasiga aylandi.
2020-yilga kelib protsessordan kriptovalyuta qazib olish orqali daromad oladigan troyan dasturlari — mayning viruslari ommalashdi.
Nomining kelib chiqishi
Kompyuter virusi tarqalish mexanizmi o‘xshashligi sababli biologik viruslarga qiyoslab shunday nomlangan. Taxminlarga ko‘ra, dasturga nisbatan «virus» so‘zini birinchi bo‘lib Gregori Benford (Gregory Benford) «Chandiqli odam» fantastik hikoyasida qo‘llagan. Asar Venture jurnalining may sonida, 1970-yilda chop etilgan.[manba 1281 kundan beri ko‘rsatilmagan]
Keyinchalik «kompyuter virusi» atamasi bir necha bor «kashf qilingan». Masalan, PERVADE quyi dasturidagi o‘zgaruvchi (1975), uning qiymati ANIMAL dasturining disk bo‘ylab tarqalishini belgilagan, VIRUS deb atalgan. Dasturlarini virus deb atagan yana bir kishi — Jo Dellingerbo‘lib, ehtimol, virus atamasining dastlabki to‘g‘ri qo‘llanilishlaridan biri aynan shu bo‘lgan.[manba 1281 kundan beri ko‘rsatilmagan]
Rasmiy ta’rif
Virusning umumiy qabul qilingan ta’rifi yo‘q. Ilmiy doiralarda bu atamani Fred Koen «Kompyuter viruslari bilan tajribalar» asarida qo‘llagan va unda atama muallifligi Leonard Adlemanga berilgan.
Fred Koen virusga Tyuring mashinasi asosida quyidagicha rasmiy ta’rif bergan:
M : (SM, IM, OM : SM x IM > IM, NM : SM x IM > SM, DM : SM x IM > d)
berilgan holatlar to‘plami SM, kirish belgilarining to‘plami IM va akslantirishlar (OM, NM, DM)dan iborat bo‘lib, u o‘zining joriy holati s ∈ SM hamda yarim cheksiz tasmadan o‘qilgan kirish belgisi i ∈ IMasosida quyidagilarni belgilaydi: tasmaga yoziladigan chiqish belgisi o ∈ IM , mashinaning keyingi holati s' ∈ SM hamda tasma bo‘ylab siljish miqdori d ∈ {-1,0,1}.
Berilgan M mashina uchun belgilar ketma-ketligi v : vi ∈ IM faqat va faqat quyidagi shart bajarilganda virus hisoblanishi mumkin: ketma-ketlikka v vaqt t da ishlov berilishi natijasida keyingi vaqt nuqtalaridan birida t ketma-ketlik v′ (u vbilan kesishmaydigan) tasmada mavjud bo‘ladi hamda bu v′ ketma-ketlik M mashina tomonidan t′nuqtasida yozilgan bo‘lib, bu nuqta t dan t″:
∀ CM ∀ t ∀ j:
SM(t) = SM0 ∧
PM(t) = j ∧
{ CM(t, j) … CM(t, j + |v| - 1)} = v ⇒
∃ v' ∃ j' ∃ t' ∃ t":
t < t" < t' ∧
{j' … j' +|v'|} ∩ {j … j + |v|} = ∅ ∧
{ CM(t', j') … CM(t', j' + |v'| - 1)} = v' ∧
PM(t") ∈ { j' … j' + |v'| - 1 }
gacha bo‘lgan vaqt oralig‘ida joylashgan. Bu yerda:
- t ∈ N — mashina amalga oshirgan «siljish» asosiy amallari soni;
- PM ∈ N — mashinaning tasmadagi pozitsiya raqami, vaqt t
- SM0 — mashinaning boshlang‘ich holati;
- CM(t, c) — mazmuni qayd qilinadigan katak c , vaqt t
Bu ta’rif VS = (M, V) viruslar to‘plami doirasida berilgan bo‘lib, u Tyuring mashinasi M va belgilar ketma-ketliklari to‘plami V: v, v' ∈ Vdan iborat juftlikni anglatadi. Ushbu ta’rifdan virus tushunchasi uning muayyan kontekst yoki muhitdagi talqinidan ajralmasligi kelib chiqadi.
Fred Koen shuni ko‘rsatganki, «har qanday o‘zini o‘zi ko‘paytiruvchi belgilar ketma-ketligi uchun bir elementli VS mavjud; shu bilan birga cheksiz ko‘p VSvaVSga kirmaydigan ketma-ketliklar ham mavjud. Barcha belgilar ketma-ketligi virus bo‘ladigan mashinalar ham, hech bir ketma-ketlik virus bo‘lmaydigan mashinalar ham mavjud. Bu har qanday chekli belgilar ketma-ketligi ma’lum bir mashina uchun qachon virus hisoblanishini tushunishga yordam beradi». Shuningdek, berilgan (M, X) : Xi ∈ IM juftlikdagi ketma-ketlik virusmi, degan savolga umumiy holda javob topib bo‘lmasligini (ya’ni barcha viruslarni ishonchli aniqlaydigan algoritm mavjud emasligini) yechimi mavjud bo‘lmagan to‘xtash muammosiga o‘xshash usullar bilan isbotlagan.
Boshqa tadqiqotchilar hech bir algoritm xatosiz aniqlay olmaydigan virus turlari (viruslarni aniqlovchi dastur nusxasini o‘z ichiga olgan viruslar) ham mavjudligini isbotlashgan.[manba 1281 kundan beri ko‘rsatilmagan]
Tasnifi
Hozir kompyuter viruslari tarqalish usuli va bajaradigan vazifalariga ko‘ra turli xil bo‘ladi. Dastlab viruslar disketalar va boshqa axborot tashuvchilarorqali tarqalgan bo‘lsa, hozir mahalliy va global tarmoqlar (internet) orqali tarqaladigan viruslar ustunlik qiladi. Viruslarning boshqa turdagi dasturlardan o‘zlashtirayotgan funksiyalari ham ko‘paymoqda.[manba 1281 kundan beri ko‘rsatilmagan]
Hozircha viruslarni tasniflash va nomlashning yagona tizimi yo‘q (garchi 1991-yilgi CARO uchrashuvida standart ishlab chiqishga urinish bo‘lgan bo‘lsa ham). Odatda viruslar quyidagi mezonlarga ko‘ra ajratiladi:[manba 1281 kundan beri ko‘rsatilmagan]
- zararlaydigan obyektiga ko‘ra (fayl viruslari, yuklash viruslari, skript viruslari, makroviruslarva dastlabki kodni zararlaydigan viruslar);
- fayl viruslari zararlash mexanizmiga ko‘ra bo‘linadi: parazit viruslar o‘zini bajariladigan faylga qo‘shadi, ustidan yozuvchi viruslar zararlangan faylni tiklab bo‘lmaydigan darajada buzadi, «yo‘ldosh» viruslar esa alohida fayl sifatida mavjud bo‘ladi.
- zararlaydigan operatsion tizim va platformaga ko‘ra (DOS, Windows, Unix, Linux, Android);
- foydalanadigan texnologiyasiga ko‘ra (polimorf viruslar, yashirin (stels) viruslar, rutkitlar);
- virus yozilgan dasturlash tiliga ko‘ra (assembler, yuqori darajali dasturlash tili, skript tili va boshqalar);
- qo‘shimcha zararli imkoniyatlariga ko‘ra (bekdorlar, klaviatura bosishlarini qayd qiluvchilar, josus dasturlar, botnetlar va boshqalar).
Tarqalishi
Viruslar internet, mahalliy tarmoqlar va ko‘chma axborot tashuvchilar orqali tarqaladi.[manba 1281 kundan beri ko‘rsatilmagan]
Mexanizmi
Viruslar o‘z tanasini nusxalash va keyinchalik ishga tushishini ta’minlash orqali tarqaladi: boshqa dasturlarning bajariladigan kodiga o‘zini yozadi, boshqa dasturlar o‘rnini egallaydi, reyestr orqali avtomatik ishga tushishga qo‘shiladi va hokazo. Virus yoki uning tashuvchisi faqat mashina kodibo‘lgan dasturlargina emas, balki avtomatik bajariladigan buyruqlarni o‘z ichiga olgan har qanday ma’lumot, masalan, paketli fayllar yoki Microsoft Word hamda Excelhujjatlaridagi makroslarham bo‘lishi mumkin. Bundan tashqari, virus kompyuterga kirishda zaifliklardan foydalanishi mumkin. Masalan, keng tarqalgan dasturiy ta’minot (jumladan, Adobe Flash, Internet Explorer, Outlook)dagi zaifliklardan foydalanish uchun virus tarqatuvchilar uni odatiy ma’lumotlarga (rasmlar, matnlar va hokazo) zaiflikdan foydalanuvchi eksploytbilan birga joylashtiradi.
Virus dastur, fayl yoki hujjat kodiga muvaffaqiyatli singgach, kompyuter yoki qurilma uning kodini bajarishiga sharoit tug‘ilmaguncha faol bo‘lmay turishi mumkin. Kompyuterni virus bilan zararlash uchun zararlangan dasturni ishga tushirish kerak, natijada virus kodi ham bajariladi. Demak, virus kompyuterda hech qanday alomatsiz, harakatsiz holatda saqlanib turishi mumkin. Biroq virus ishga tushishi bilanoq boshqa fayllar va bir tarmoqdagi kompyuterlarni zararlashi mumkin. Virus yaratuvchining maqsadiga qarab, viruslar arzimas zarar yetkazishi yoki ma’lumotlarni o‘chirish va maxfiy ma’lumotlarni o‘g‘irlash kabi vayronkor oqibatlarga olib kelishi mumkin.
Tarqalish kanallari
- Disketalar. 1980–1990-yillarda zararlanishning eng keng tarqalgan yo‘li bo‘lgan. Hozir[qachon?] esa boshqa, kengroq tarqalgan va samaraliroq kanallar paydo bo‘lgani hamda zamonaviy kompyuterlarning ko‘pida disketa qurilmalari yo‘qligi sababli deyarli uchramaydi.
- Flesh-xotira qurilmalari («fleshkalar»). Hozirgi vaqtda[qachon?] USB xotira qurilmalari disketalarning o‘rnini egallab, ularning taqdirini takrorlamoqda: ko‘plab viruslar olinadigan xotira qurilmalari, jumladan, raqamli fotoapparatlar, raqamli videokameralar, ko‘chma raqamli pleyerlarorqali tarqaladi. 2000-yillardan boshlab esa mobil telefonlar, ayniqsa, smartfonlar roli ortib bormoqda ( mobil viruslarpaydo bo‘lgan). Avvallari bu kanal ommalashishiga, asosan, xotira qurilmasida maxsus autorun.inffaylini yaratish imkoniyati sabab bo‘lgan. Unda qurilma ochilganda Windows fayllar menejeri ishga tushiradigan dasturni ko‘rsatish mumkin edi. Windows 7 da ko‘chma qurilmalardan fayllarni avtomatik ishga tushirish imkoniyati o‘chirilgan.
- Elektron pochta. Elektron pochtadagi viruslar odatda zararsiz ilovalar — rasmlar, hujjatlar, musiqa yoki veb-sahifalarga havolalar sifatida yashiriladi. Ayrim xatlarda faqat havola bo‘lishi mumkin, ya’ni xatning o‘zida zararli kod bo‘lmasligi ham mumkin. Lekin havola ochilganda virus kodi joylashtirilgan maxsus veb-saytgao‘tib qolish mumkin. Ko‘plab pochta viruslari foydalanuvchi kompyuteriga tushgach, masalan, Outlook kabi pochta dasturlarining manzillar kitobidan foydalanib, o‘zini boshqalarga ham jo‘natadi.
- Tezkor xabar almashish tizimlari. Bu yerda ham aslida virus bo‘lgan foto, musiqa yoki dasturga olib boradigandek ko‘rsatilgan havolalarni jo‘natish keng tarqalgan. Bunday havolalar ICQ va boshqa tezkor xabar almashish dasturlari orqali tarqatiladi.
- Veb-sahifalar. Shuningdek, internet sahifalari orqali ham zararlanish mumkin, chunki veb-sahifalarda turli «faol» kontent: skriptlar, ActiveXkomponentlari mavjud. Bunda foydalanuvchi kompyuteriga o‘rnatilgan dasturiy ta’minotzaifliklari yoki sayt egasining dasturlaridagi zaifliklar ishlatiladi. Ikkinchisi xavfliroq, chunki tashrif buyuruvchilari ko‘p bo‘lgan qonuniy saytlar zararlanadi va bundan bexabar foydalanuvchilar bunday saytga kirib, kompyuterini zararlatib qo‘yishi mumkin.
- Internet va mahalliy tarmoqlar (qurtlar). Qurtlar — foydalanuvchi ishtirokisiz jabrlanuvchining kompyuteriga kiradigan viruslar turidir. Ular kompyuterga kirish uchun dasturlardagi «teshiklar» —zaifliklardanfoydalanadi. Zaifliklar — dasturiy ta’minotdagi xato va kamchiliklar bo‘lib, ular orqali masofadan turib mashina kodini yuklash va bajarish mumkin. Natijada virus-qurt operatsion tizimga kiradi va odatda mahalliy tarmoq yoki internet orqali boshqa kompyuterlarni zararlay boshlaydi. Jinoyatchilar zararlangan foydalanuvchi kompyuterlaridan spam yuborish yoki DDoS hujumlarini amalga oshirish uchun foydalanadi.
Aniqlanishga qarshi usullar
Ilgari, MS-DOS davrida yashirin (stels) viruslarkeng tarqalgan bo‘lib, ular uzilishlarni ushlab qolib, operatsion tizimgamurojaatlarni boshqargan. Shu tariqa virus o‘z fayllarini kataloglar daraxtidan yashirishi yoki zararlangan fayl o‘rniga uning dastlabki nusxasini ko‘rsatishi mumkin edi.[manba 1281 kundan beri ko‘rsatilmagan]
Har bir kodni ishga tushirishdan oldin uni antivirus skanerlariorqali tekshirish va undagi signaturalar yoki shubhali harakatlarnianiqlash keng tarqalishi bilan bu texnologiya yetarli bo‘lmay qoldi. E’tibor jalb qilmaslik uchun virusni jarayonlar ro‘yxati yoki kataloglar daraxtidan foydalanuvchiko‘zidan yashirish asosiy usul hisoblanadi, ammo antiviruslarga qarshi kurashish uchun murakkabroq usullar kerak bo‘ladi. Signatura bo‘yicha tekshiruvdan yashirinish uchun kodni shifrlash va polimorfizmqo‘llanadi. Bu usullar ko‘pincha birga ishlatiladi, chunki virusning shifrlangan qismini ochish uchun deshifratorni shifrlanmagan holda qoldirish kerak. Bu esa uni signaturasi bo‘yicha aniqlash imkonini beradi. Shuning uchun deshifratorni o‘zgartirishda polimorfizm — bajariladigan vazifalarni o‘zgartirmasdan buyruqlar ketma-ketligini almashtirish usuli qo‘llanadi. Bunga Intel protsessorlarining buyruqlar tiziminihoyatda xilma-xil va moslashuvchan ekani imkon yaratadi: bir xil oddiy amalni, masalan, ikki sonni qo‘shishni, turli buyruqlar ketma-ketligi bilan bajarish mumkin.[manba 1281 kundan beri ko‘rsatilmagan]
Shuningdek, kodni aralashtirishusuli ishlatiladi. Bunda alohida buyruqlar tasodifiy tartibda joylashtirilib, shartsiz o‘tishlarbilan birlashtiriladi. Virus texnologiyalarining eng ilg‘or yo‘nalishi metamorflik hisoblanadi; uni ko‘pincha polimorfizm bilan chalkashtirishadi. Polimorf virusning deshifratori nisbatan sodda: u antivirus kodni tekshirib, ishga tushirgach, virus tizimga singganidan keyin uning asosiy qismini deshifrlaydi. U virusning o‘z polimorf dvijoginio‘z ichiga olmaydi: bu dvijok virusning shifrlangan qismida bo‘lib, deshifratorni yaratadi. Metamorf virus esa umuman shifrlashdan foydalanmasligi mumkin, chunki u har bir ko‘payishda butun kodini qayta yozadi.
Oldini olish va bartaraf etish
Hozir kompyuterga virus tushishining oldini olish uchun juda ko‘p antivirus dasturlari mavjud. Ammo ular eng yangi viruslarga qarshi ham samarali bo‘lishi kafolatlanmaydi. Shu sababli ayrim ehtiyot choralariga amal qilish lozim, jumladan:[manba 1281 kundan beri ko‘rsatilmagan]
- O‘ta zarurat bo‘lmasa, yuqori imtiyozli foydalanuvchi hisobidan (Windows administrator hisobidan) foydalanmaslik.
- Shubhali manbalardan olingan noma’lum dasturlarni ishga tushirmaslik.
- Tizim fayllarini ruxsatsiz o‘zgartirish imkoniyatini cheklashga harakat qilish.
- Tizimning xavf tug‘dirishi mumkin bo‘lgan funksiyalarini (masalan, MS Windowsda tashuvchilarni avtomatik ishga tushirish, fayllar va kengaytmalarni yashirish kabilarni) o‘chirib qo‘yish.
- Shubhali saytlarga kirmaslik, brauzer manzil satridagi manzilga e’tibor berish.
- Faqat ishonchli dasturiy ta’minot distributivlaridan foydalanish.
- Muhim ma’lumotlarning zaxira nusxalarini muntazam yaratish, yaxshisi, qayta yozilmaydigan tashuvchilarda (masalan, BD-R) saqlash va tizimni tez tiklash uchun barcha sozlamalari bilan uning obrazini tayyorlab qo‘yish.
- Ko‘p ishlatiladigan dasturlarni, ayniqsa, tizim xavfsizligini ta’minlaydiganlarini muntazam yangilab turish.
Iqtisodiy jihatlari
Ba’zi antivirus ishlab chiqaruvchilari virus yaratish hozir oddiy bezorilikdan chiqib, spam biznesi va boshqa noqonuniy faoliyat turlari bilan chambarchas bog‘liq jiddiy biznesga aylanganini ta’kidlaydi.
Viruslar va qurtlar yetkazadigan zarar millionlab, hatto milliardlab mablag‘ga tengligi ham aytiladi. Bunday bayonot va baholarga ehtiyotkorlik bilan qarash kerak: turli tahlilchilarning zarar haqidagi hisob-kitoblari ba’zan ming yoki o‘n ming marta farq qiladi, hisoblash usullari esa keltirilmaydi.
Jinoiy javobgarlik
Quyidagi virusning yaratuvchisi: Scores(1988-yilda Macintoshfoydalanuvchilariga zarar yetkazgan) — javobgarlikka tortilmadi, chunki uning xatti-harakatlari o‘sha paytda AQSHda amalda bo‘lgan Computer Fraud and Abuse Act yoki boshqa qonunlar doirasiga kirmagan. Bu holat kompyuter viruslariga oid dastlabki qonunlardan biri — Computer Virus Eradication Act (1988) qonuni ishlab chiqilishiga sabab bo‘lgan. Shuningdek, eng vayronkor viruslardan biri ILOVEYOU yaratuvchisi ham 2000-yilda Filippinda tegishli qonunlar bo‘lmagani sababli jazodan qutulgan.
Zararli dasturlarni, jumladan viruslarni yaratish va tarqatish ayrim mamlakatlarda alohida huquqbuzarlik hisoblanadi. Masalan, Rossiyada Rossiya Federatsiyasi Jinoyat kodeksining (28-bobi, 273-moddasi); AQSHda Computer Fraud and Abuse Act, Yaponiyada esa tegishli qonunlar bilan tartibga solinadi. Biroq ko‘plab mamlakatlarda virus yaratishning o‘zi jinoyat emas; ular yetkazgan zarar kompyuterga oid huquqbuzarliklar haqidagi umumiy qonunlar doirasida baholanadi.
San’atdagi kompyuter viruslari

2007-yilda ukrainalik mediarassom Stepan Ryabchenko kompyuter viruslarining virtual mohiyatini shakl va tasvir orqali ifodalagan.
Havolalar
- Timblbi H. Troyan dasturlari va kompyuter viruslari bilan zararlanishni modellashtirish asoslari : [ingl.] / Harold Timblbi, Styuart Anderson, Pol Keyrns.
- Kompyuter xavfsizligi haqidagi vahima to‘g‘risida haqiqat : [ingl.]. / VMYTHS
- Mobil viruslarning rivojlanishi.