Kriptografiya nima

Nemislarning Lorenz shifrlash mashinasi maxfiy xabarlarni shifrlash uchun Ikkinchi jahon urushi davrida ishlatilgan

Kriptografiya (qadimgi yunoncha κρυπτός «yashirin» + γράφω «yozaman») — maxfiylikni, ma’lumotlar yaxlitligini, autentifikatsiyani, shifrlashni ta’minlashning matematik usullarini o‘rganuvchi fan.

Dastlab kriptografiya shifrlash usullarini o‘rgangan. Bunda axborot — ochiq (dastlabki) matn — maxfiy algoritm yoki kalit yordamida shifrlangan matn (shifrmatn)ga qaytariladigan tarzda o‘zgartiriladi. An’anaviy kriptografiya simmetrik kriptotizimlar turkumiga kiradi; ularda shifrlash va shifrni ochish uchun bir xil maxfiy kalitdan foydalaniladi[manba 1350 kundan beri ko‘rsatilmagan].

Masalan: ATBASH shifrida kalit sifatida matn shifrlanayotgan tilning teskari tartibdagi alifbosi ishlatiladi.

Bundan tashqari, zamonaviy kriptografiya quyidagilarni ham qamrab oladi: asimmetrik kriptotizimlar, elektron raqamli imzo (ERI) tizimlari, xesh-funksiyalar, kalitlarni boshqarish, yashirin axborotni olish, kvant kriptografiyasi.

Kriptografiya quyidagi xavflardan himoya qilmaydi: aldash, pora berish yoki shantaj orqali qonuniy foydalanuvchilarga ta’sir o‘tkazish, kalitlarni o‘g‘irlash va himoyalangan ma’lumot uzatish tizimlarida yuzaga keladigan boshqa axborot tahdidlari.

Atamalar

  • Ochiq (dastlabki) matn — ma’lumotlar (albatta matnli bo‘lishi shart emas) — kriptografiya qo‘llanmasdan uzatiladigan, boshqacha aytganda, shifrlanmagan ma’lumotlar.
  • Shifrmatn, shifrlangan (yopiq) matn — kriptotizim qo‘llangandan so‘ng (odatda, muayyan kalit bilan) hosil qilingan ma’lumotlar. Boshqa nomi: kriptogramma.
  • Shifr, kriptotizim — ochiq matnni shifrlangan matnga aylantiruvchi qaytariladigan o‘zgartirishlar oilasi.
  • Kalit — berilgan matn uchun aniq o‘zgartirishni tanlashni belgilaydigan shifr parametri. Zamonaviy shifrlarda kriptografik mustahkamlik to‘laligicha kalitning maxfiyligiga bog‘liq (Kerxgofs prinsipi). Bundan tashqari, shifrlash kaliti (encryption key) va shifrni ochish kaliti (decryption key).
  • Shifrlash — jarayon bo‘lib, unda kriptografik o‘zgartirish dastlabki ma’lumotlarga, ya’ni ochiq matnga qo‘llanib, ular o‘qib bo‘lmaydigan — shifrmatn shakliga aylantiriladi. Asosiy maqsad — axborot maxfiyligini ta’minlash.
  • Shifrni ochish — shifrlangan matnga kriptografik o‘zgartirishni odatiy tartibda qo‘llab, uni ochiq matnga aylantirish jarayoni.
  • Asimmetrik shifr, ikki kalitli shifr, ochiq kalitli shifr — ikkita, ya’ni shifrlash va shifrni ochish kaliti ishlatiladigan shifr. Faqat shifrlash kalitini bilish orqali xabarni ochib bo‘lmaydi va aksincha.
  • Ochiq kalit — asimmetrik tizimdagi ikki kalitdan biri bo‘lib, erkin tarqatiladi. U maxfiy yozishmalarni shifrlash hamda elektron imzoni tekshirish uchun ishlatiladi.
  • Maxfiy kalit, yopiq kalit — asimmetrik tizimdagi ikki kalitdan biri bo‘lib, sir saqlanadi.
  • Kriptotahlil — axborot maxfiyligi va yaxlitligini buzishning matematik usullarini o‘rganuvchi fan.
  • Kriptotahlilchi — kriptotahlil usullarini ishlab chiqadigan va qo‘llaydigan olim.
  • Kriptografiya va kriptotahlil birgalikda kriptologiya deb ataladigan yagona fanni — shifrlarni yaratish va buzish haqidagi ilmiy yo‘nalishni — tashkil etadi (bunday bo‘linish G‘arbdan kirib kelgan; avvallari SSSR va Rossiyada maxsus ajratish qo‘llanmagan).
  • Kriptografik hujum — kriptotahlilchining hujum qilinayotgan himoyalangan axborot almashinuvi tizimi ishida chetlanishlar yuzaga keltirishga urinishi. Muvaffaqiyatli kriptografik hujumni buzib kirish yoki shifrni buzish deb atashadi.
  • Deshifrlash (shifrni kalitsiz ochish) — ma’lum shifrlangan matn asosida kriptografik kalitni bilmasdan ochiq matnni aniqlash jarayoni. Deshifrlash atamasi odatda shifrmatnni kriptotahlil qilishga nisbatan qo‘llanadi (kriptotahlilning o‘zi esa faqat shifrlangan xabarni emas, balki butun kriptotizimni tahlil qilishdan ham iborat bo‘lishi mumkin).
  • Kriptografik mustahkamlik — kriptografik algoritmning kriptotahlilga bardosh berish qobiliyati.
  • Soxtalashtirishdan himoya — yolg‘on axborotni kiritishdan himoyalanish. Boshqacha aytganda, matn ochiq qoladi, biroq uning tasodifan yoki qasddan o‘zgartirilmaganini tekshirish mumkin bo‘ladi. Bunga odatda uzatiladigan ma’lumotlar paketiga autentifikatsiya kodi (imitovstavka) qo‘shish orqali erishiladi.
  • Autentifikatsiya kodi (imitovstavka) — soxtalashtirishdan himoyalash uchun ishlatiladigan, kalit va ma’lumotlarga bog‘liq axborot bloki.
  • Elektron raqamli imzo, yoki elektron imzo — asimmetrik autentifikatsiya kodi (himoya kaliti tekshirish kalitidan farq qiladi). Boshqacha aytganda, tekshiruvchi shaxs soxtalashtira olmaydigan autentifikatsiya kodi.
  • Sertifikatlashtirish markazi — halolligiga shubha qilinmaydigan va ochiq kaliti keng tarqalgan tomon. Sertifikatlashtirish markazining elektron imzosi ochiq kalitning haqiqiyligini tasdiqlaydi.
  • Xesh-funksiya — ixtiyoriy uzunlikdagi xabarni belgilangan uzunlikdagi son («xesh-qiymat»)ga aylantiradigan funksiya. Kriptografik xesh-funksiya uchun (umumiy maqsadli xesh-funksiyadan farqli ravishda) teskari hisoblashni bajarish, hatto bir xil xesh-qiymatga ega ikkita xabarni topish ham qiyin.
  • Gibrid kriptotizim — shifrlash tizimi bo‘lib, u ochiq kalitli kriptotizim afzalliklarini simmetrik kriptotizimlarning samaradorligi bilan birlashtiradi.

Tarix

Qadimgi Yunonistonda ishlatilgan «skitala» shifri, uning zamonaviy rekonstruksiyasi suratda ko‘rsatilgan, ehtimol, ilk shifrlash qurilmasi bo‘lgan. Skitala — qog‘oz yordamida ma’lumotlarni shifrlashning qadimiy usuli: tayoq qog‘oz bilan o‘ralgan, o‘ramga so‘z yozilgan va bo‘sh joylar tasodifiy belgilar bilan to‘ldirilgan.
Rotorli shifrlash mashinasi «Enigma», uning turli modifikatsiyalaridan nemis qo‘shinlari 1929-yildan Ikkinchi jahon urushi oxirigacha foydalangan

Kriptografiya tarixi qariyb 4 ming yilni qamrab oladi. Kriptografiya tarixini davrlarga ajratishda foydalanilgan shifrlash usullarining texnologik xususiyatlarini asosiy mezon sifatida olish mumkin.

Birinchi davr (taxminan miloddan avvalgi 3-ming yillikdan boshlab) bir alifboli shifrlar ustunligi bilan tavsiflanadi (asosiy tamoyil — dastlabki matn alifbosidagi harflarni boshqa harf yoki belgilar bilan almashtirish). Ikkinchi davrning (xronologik chegaralari — Yaqin Sharqda IX asrdan (Al-Kindiy) hamda Yevropada XV asrdan (Leon Battista Alberti) — XX asr boshigacha) ko‘p alifboli shifrlarning qo‘llanila boshlashi bilan ajralib turadi. Uchinchi davr (XX asr boshidan o‘rtalarigacha) shifrlovchilar ishiga ko‘p alifboli shifrlarning qo‘llanila boshlashidir. Uchinchi davr (XX asr boshidan o‘rtalarigacha) shifrlovchilar ishiga elektromexanik qurilmalar joriy etilishi bilan tavsiflanadi. Shu bilan birga, ko‘p alifboli shifrlar qo‘llanilishi davom etgan.

To‘rtinchi davr — XX asr o‘rtalaridan 70-yillarigacha — matematik kriptografiyaga o‘tish davri. Shennon ishlarida axborot miqdori, ma’lumot uzatish, entropiya, shifrlash funksiyalarining qat’iy matematik ta’riflari paydo bo‘lgan. Shifr yaratishning majburiy bosqichi uning ma’lum hujumlarga, jumladan, chiziqli va differensial kriptotahlilga nisbatan zaifligini o‘rganish hisoblanadi. Biroq 1975-yilgacha kriptografiya «klassik», aniqrog‘i, maxfiy kalitli kriptografiya bo‘lib qolgan.

Kriptografiya rivojining zamonaviy davri (1970-yillar oxiridan hozirgacha) yangi yo‘nalish — ochiq kalitli kriptografiyaning paydo bo‘lishi va rivojlanishi bilan ajralib turadi. Uning vujudga kelishi nafaqat yangi texnik imkoniyatlar, balki kriptografiyaning jismoniy shaxslar tomonidan nisbatan keng qo‘llanila boshlanishini ham anglatadi (oldingi davrlarda kriptografiyadan foydalanish faqat davlatning mutlaq vakolati bo‘lgan). Jismoniy shaxslarning kriptografiyadan foydalanishini huquqiy tartibga solish turli mamlakatlarda keskin farqlanadi — to‘liq ruxsatdan mutlaq taqiqqacha.

Zamonaviy kriptografiya matematika va informatika tutashgan nuqtadagi alohida ilmiy yo‘nalishdir. Bu sohaga oid ishlar ilmiy jurnallarda chop etiladi, muntazam konferensiyalar o‘tkaziladi. Kriptografiyaning amaliy qo‘llanilishi zamonaviy jamiyat hayotining ajralmas qismiga aylangan: u elektron tijorat, elektron hujjat aylanishi (shu jumladan, raqamli imzolar), telekommunikatsiya va boshqa sohalarda ishlatiladi.

Zamonaviy kriptografiya

Zamonaviy kriptografiyada hisoblash vositalaridan foydalanishga mo‘ljallangan ochiq shifrlash algoritmlari qo‘llanadi. Sinovdan o‘tgan o‘ndan ortiq shifrlash algoritmi ma’lum bo‘lib, yetarlicha uzun kalit va to‘g‘ri amalga oshirish sharoitida ular kriptografik jihatdan mustahkam. Keng tarqalgan algoritmlar:

Kriptografik usullar jismoniy shaxslar tomonidan elektron tijorat operatsiyalari, telekommunikatsiyalar va boshqa ko‘plab sohalarda keng qo‘llanila boshlandi.

Ko‘plab mamlakatlarda shifrlashning milliy standartlari qabul qilingan. 2001-yilda AQSHda AES simmetrik shifrlash standarti Rijndael algoritmi asosida qabul qilindi; uning kalit uzunligi 128, 192 va 256 bit bo‘ladi. AES algoritmi avvalgi DES algoritmini almashtirdi; DESdan hozir faqat Triple DES rejimida foydalanish tavsiya etiladi. Rossiya Federatsiyasida shifrlashda GOST 34.12-2015 standarti qo‘llanadi. Unda 64 («Magma») va 128 («Kuznechik») bitli xabar bloklarini shifrlash rejimlari va 256 bitli kalit belgilangan. Shuningdek, raqamli imzo yaratish uchun GOST R 34.10-2012 algoritmi qo‘llanadi.

Simmetrik kalitli kriptografiya

Ochiq kalitli kriptografiya

Kriptotahlil

Kriptografik primitivlar

Kriptografik jihatdan mustahkam tizimlarni yaratish asosida nisbatan sodda o‘zgartirishlarni — kriptografik primitivlar deb ataladigan amallarni — ko‘p marta qo‘llash yotadi. Klod Shennon — mashhur amerikalik matematik va elektrotexnik — o‘rniga qo‘yish (inglizcha substitution) va o‘rin almashtirish (inglizcha permutation) amallaridan foydalanishni taklif qilgan. Ushbu o‘zgartirishlarni amalga oshiruvchi sxemalar SP-tarmoqlar deb ataladi. Ko‘p qo‘llanadigan kriptografik primitivlar orasida siklik siljitish yoki gamma bilan shifrlash kabi o‘zgartirishlar ham bor. Quyida asosiy kriptografik primitivlar va ularni qo‘llash misollari keltirilgan.

  • Simmetrik shifrlash. Uning mohiyati shundaki, ma’lumot almashinuvida qatnashuvchi ikki tomon shifrlash va shifrni ochish uchun mutlaqo bir xil kalitlarga ega bo‘ladi. Ushbu usul axborotni uchinchi tomon o‘qishining oldini oladigan tarzda o‘zgartiradi. Masalan: kitob shifri.
  • Asimmetrik shifrlash. Bunda ikkita turli kalit — ochiq va maxfiy (yopiq) kalit juftlikda qo‘llanadi. Asimmetrik shifrlashda kalitlar o‘zaro bog‘liq: ma’lumot ochiq kalit bilan shifrlangan bo‘lsa, uni faqat unga mos maxfiy kalit bilan ochish mumkin. Aksincha, ma’lumot maxfiy kalit bilan shifrlansa, uni faqat unga mos ochiq kalit bilan ochish mumkin. Bir juftlikdagi ochiq kalitni boshqa juftlikdagi maxfiy kalit bilan ishlatib bo‘lmaydi. Har bir asimmetrik kalitlar juftligi o‘zaro matematik bog‘langan. Bu usul ham axborotni uchinchi tomon ko‘rishidan himoyalashga qaratilgan.
Imzolardan qadim zamonlardan buyon shaxsni tasdiqlash uchun foydalanib kelinadi
  • Raqamli imzolar. Raqamli imzolar hujjatning haqiqiyligi, kelib chiqishi va muallifini tasdiqlashda ishlatiladi. Ular elektron hujjatdagi axborotning buzib o‘zgartirilishiga yo‘l qo‘ymaslikka yordam beradi.
  • Xeshlash. Ixtiyoriy uzunlikdagi kirish ma’lumotlar massivini belgilangan uzunlikdagi chiqish bitlar qatoriga aylantirish. Bunday o‘zgartirishlar xesh-funksiyalar yoki yig‘ma funksiyalar deb ham ataladi; ularning natijalari xesh-kod, nazorat yig‘indisi yoki xabar dayjesti (inglizcha message digest) deb yuritiladi. Xeshlash natijalari statistik jihatdan noyobdir. Hatto bitta bayti bilan farqlanuvchi ketma-ketlik ham aynan bir xil qiymatga o‘zgartirilmaydi.

Kriptografik protokollar

Kriptografik protokol — mavhum yoki aniq protokol bo‘lib, u bir qator kriptografik algoritmlarni o‘z ichiga oladi. Uning asosini axborot jarayonlarida kriptografik o‘zgartirishlar va algoritmlardan foydalanishni tartibga soluvchi qoidalar majmui tashkil etadi. Kriptografik protokollarga misollar: nol ma’lumotni oshkor etib isbotlash, bilmasdan uzatish (oblivious transfer), maxfiy hisoblash protokoli.

Kalitlarni boshqarish

Davlat, qonunchilik, falsafa va kriptografiya

Rossiyada

Rossiya Federatsiyasida kriptografik vositalardan foydalanish bilan bog‘liq tijorat faoliyati majburiy ravishda litsenziyalanishi kerak. 22-yanvar 2008-yildan boshlab Rossiya Federatsiyasi hukumati tomonidan 29-dekabr 2007 957-sonli (Rossiya Federatsiyasi hukumatining 16-aprel 2012-yildagi 313-sonli qarori bilan bekor qilingan) «Shifrlash (kriptografik) vositalari bilan bog‘liq ayrim faoliyat turlarini litsenziyalash to‘g‘risidagi nizomlarni tasdiqlash haqida»gi qaror amal qilgan. Unda quyidagi faoliyatlarni litsenziyalash qoidalari belgilangan:

  • shifrlash (kriptografik) vositalarini tarqatish;
  • texnik xizmat ko‘rsatish shifrlash (kriptografik) vositalariga;
  • axborotni shifrlash bo‘yicha xizmatlar ko‘rsatish;
  • shifrlash (kriptografik) vositalarini, shuningdek ular yordamida himoyalangan axborot va telekommunikatsiya tizimlarini ishlab chiqish va ishlab chiqarish.

Mazkur qarorning ilovalarida litsenziya talabgori uchun uning ma’lumoti, malakasi va ish tajribasi, binolarga, qo‘riqlashga, shuningdek vositalarni yaratish va sotishdagi axborot hamda ekspluatatsiya xavfsizligiga oid qat’iy talablar belgilangan. Masalan, quyidagi malakali xodimlar talabgor shtatida bo‘lishi talab etiladi: litsenziyalanadigan faoliyatga rahbarlik qiluvchi rahbar va (yoki) vakolatli shaxs axborot xavfsizligi bo‘yicha oliy kasbiy ma’lumotga va (yoki) kasbiy tayyorgarlikka, shuningdek ushbu sohada kamida 5 yillik ish stajiga ega bo‘lishi; muhandis-texnik xodimlar oliy kasbiy ma’lumotga ega bo‘lishi yoki qayta tayyorlash dan o‘tib, shifrlash (kriptografik) vositalari bilan ishlash uchun zarur axborot xavfsizligi ixtisosligini egallagan bo‘lishi kerak».

Hozirgi vaqtda shuningdek FSB ning 9-fevraldagi 2005 66-sonli «Axborotni himoya qilishning shifrlash (kriptografik) vositalarini ishlab chiqish, ishlab chiqarish, sotish va ulardan foydalanish to‘g‘risidagi nizomni tasdiqlash haqida (PKZ-2005 nizomi)»gi buyrug‘i amal qiladi; unda kriptografik vositalarni yaratish va ulardan foydalanish tartibi belgilangan.

Xususan, buyruqqa ko‘ra, kriptografik vositalarni «shifrlash (kriptografik) vositalari bilan bog‘liq ushbu faoliyatni amalga oshirish huquqiga ega yuridik shaxs yoki yakka tartibdagi tadbirkor Rossiya FSBsi bilan kelishilgan foydalanish qoidalari bilan birga» sotadi.

Bundan ham oldin Rossiya Federatsiyasi prezidentining farmoni — 3-apreldagi 1995 334-sonli «Shifrlash vositalarini ishlab chiqish, ishlab chiqarish, sotish va ulardan foydalanish hamda axborotni shifrlash xizmatlarini ko‘rsatish sohasida qonuniylikka rioya qilish choralari to‘g‘risida»gi farmon qabul qilingan. Unga ko‘ra, davlat tashkilotlari va korxonalariga axborot-telekommunikatsiya tizimlarida Rossiya Federatsiyasi prezidenti huzuridagi Federal hukumat aloqasi va axborot agentligi sertifikatiga ega bo‘lmagan shifrlash vositalaridan, shu jumladan axborotning haqiqiyligini ta’minlovchi kriptografik vositalar (elektron imzo)dan hamda axborotni saqlash, qayta ishlash va uzatishning himoyalangan texnik vositalaridan foydalanish, shuningdek, ushbu agentlik sertifikatiga ega bo‘lmagan vositalardan foydalanuvchi korxona va tashkilotlarga davlat buyurtmalarini joylashtirish taqiqlangan

Kriptotizimlarni ishlab chiqish yoki sotish istagidagi yuridik shaxslar va tadbirkorlarga nisbatan 5–11-bandlar, 17-modda, 08.08.2001-yildagi 128-FZ-sonli «Ayrim faoliyat turlarini litsenziyalash to‘g‘risida»gi federal qonun qoidalari amal qiladi:

5) shifrlash (kriptografik) vositalarini tarqatish faoliyati;

6) shifrlash (kriptografik) vositalariga texnik xizmat ko‘rsatish faoliyati;

7) axborotni shifrlash xizmatlarini ko‘rsatish;

8) shifrlash (kriptografik) vositalarini hamda ular bilan himoyalangan axborot va telekommunikatsiya tizimlarini ishlab chiqish, ishlab chiqarish;

10) maxfiy axborotni himoya qilish vositalarini ishlab chiqish va (yoki) ishlab chiqarish;

11) maxfiy axborotni texnik jihatdan himoya qilish faoliyati.

Rossiya Federatsiyasi hukumatining 16-aprel 2012-yildagi 313-sonli «Shifrlash (kriptografik) vositalarini hamda ular yordamida himoyalangan axborot va telekommunikatsiya tizimlarini ishlab chiqish, ishlab chiqarish, tarqatish, axborotni shifrlash sohasida ishlar bajarish va xizmatlar ko‘rsatish, shifrlash (kriptografik) vositalariga va ular yordamida himoyalangan axborot hamda telekommunikatsiya tizimlariga texnik xizmat ko‘rsatish faoliyatini litsenziyalash to‘g‘risidagi nizomni tasdiqlash haqida (yuridik shaxs yoki yakka tartibdagi tadbirkorning o‘z ehtiyojlari uchun texnik xizmat ko‘rsatish hollari bundan mustasno)»gi qarori Rossiya Federatsiyasi hukumatining 29-dekabr 2007-yildagi 957-sonli «Shifrlash (kriptografik) vositalari bilan bog‘liq ayrim faoliyat turlarini litsenziyalash to‘g‘risidagi nizomlarni tasdiqlash haqida»gi qarorini bekor qildi va yangi[qanday?] cheklovlarni joriy etdi.

Eksport nazorati

Ayrim mamlakatlarda kriptografik dasturiy ta’minot eksportiga oid cheklovlar mavjud.

AQSH barcha quyidagi shartlar bajarilgan taqdirda dasturiy ta’minotni cheklovlarsiz eksport qilishga ruxsat beradi:

Erkin dasturiy ta’minot bo‘yicha barcha shartlar bajarilgandan keyin eksportga ruxsat milliy internet-brauzerlar va quyidagi kabi maxsus dasturlarga ham tatbiq etiladi: TrueCrypt[manba 1806 kundan beri ko‘rsatilmagan].

Rossiya Federatsiyasida shifrlash vositalarini eksport qilish uchun litsenziya berish tartibi «Rossiya Federatsiyasida tovarlar (ishlar, xizmatlar) eksporti va importini litsenziyalash tartibi to‘g‘risidagi nizom» bilan belgilanadi. U Rossiya Federatsiyasi hukumati tomonidan 31-oktabrda 1996 1299-sonli qaror bilan tasdiqlangan, shuningdek, Tashqi iqtisodiy aloqalar vazirligi (MVES) va tugatilgan Savdo vazirligining boshqa normativ-huquqiy hujjatlari bilan tartibga solinadi. Litsenziya belgilangan muddat davomida eksport yoki import operatsiyalarini amalga oshirish huquqini beradigan rasmiy hujjatdir. Shuni ta’kidlash lozimki, shartnoma (kontrakt)dagi mahsulot nomlari sonidan qat’i nazar, litsenziya tashqi iqtisodiy faoliyat tovar nomenklaturasiga muvofiq har bir tovar turi uchun alohida rasmiylashtiriladi. Litsenziya bir martalik yoki umumiy bo‘lishi mumkin. Bir martalik litsenziya bitta kontrakt (shartnoma) bo‘yicha eksport yoki import operatsiyasini amalga oshirish uchun, berilgan sanadan boshlab ko‘pi bilan 12 kalendar oy muddatga beriladi[manba 1806 kundan beri ko‘rsatilmagan].

Raqamli huquqlarni boshqarish

Falsafa

Adabiyotlar

Havolalar