
Suzuvchanlik (eskirgan nomi — «пловучесть») — suyuqlikka botgan jismning muvozanatda qolishi, ya’ni suyuqlikdan chiqib ketmasdan va yanada chuqurroq botmasdan suzib turish xususiyati. Shuningdek, kema nazariyasi ham suzuvchanlikni o‘rganuvchi bo‘limdir.
Arximed qonuni
Qadimgi yunon olimi Arximed quyidagi qonunni ta’riflagan: suyuqlikka botirilgan jismning og‘irligi siqib chiqargan suyuqlik hajmining og‘irligiga teng bo‘lganda, jism muvozanatda suzadi.
Bunda ko‘taruvchi kuch — mohiyatan bosim kuchi — suyuqlik zichligiga (ρfluid), jismning og‘irligi esa (Tortishish kuchi) jismning zichligiga (ρobject). Har ikkala kuch taqsimlangan yuklamalarning teng ta’sir etuvchi kuchlaridir. Tabiiyki, suyuqlik zichligi qancha yuqori bo‘lsa, muvozanat yuzaga kelguncha jismning shuncha kichik qismi suyuqlikka botadi. Aksincha, hajm o‘zgarmagan holda jism zichligi qancha katta bo‘lsa, uning massasi ham shuncha katta bo‘ladi m va u shuncha chuqurroq botadi.
Sirt tarangligi mavjud bo‘lmaganda sirt tarangligi suzayotgan jismning muvozanat tenglamasi quyidagicha bo‘ladi:
bunda — jismning og‘irligi, — jismning zichligi, — erkin tushish tezlanishi, — suyuqlikka botgan jismning og‘irligi, — suyuqlikning zichligi.
Hisoblanishicha, Arximed bu qonunni jism zichligini hajmni bevosita o‘lchamasdan aniqlash masalasini yechish jarayonida ta’riflagan. Rivoyatga ko‘ra, u og‘irligi oltin quymaning og‘irligiga teng bo‘lgan toj sof oltindan yasalganmi, shuni aniqlashi kerak edi. Tojning murakkab shakli tufayli uning hajmini bevosita o‘lchay olmagan.
Kema suzuvchanligi

Suzuvchanlik zaxirasi
Kemaning suzuvchanligi deganda uning belgilangan yuklama ostida suv yuzasida qolish qobiliyati tushuniladi. Bu qobiliyat suzuvchanlik zaxirasi bilan tavsiflanadi; u suv o‘tkazmaydigan bo‘lmalar hajmining suv sathi chizig‘idan yuqorida joylashgan qismining umumiy suv o‘tkazmaydigan hajmga nisbatini foizda ifodalaydi. Suv o‘tkazmaslik xususiyatining har qanday buzilishi suzuvchanlik zaxirasini kamaytiradi. Korpusi asosiy palubagacha suv o‘tkazmaydigan kema uchun::
bunda — suv sathi chizig‘idan yuqorida joylashgan paluba osti xonalari hajmi, — paluba osti xonalarining umumiy hajmi.
Muvozanat tenglamasi bu holda quyidagi ko‘rinishga ega:
- yoki:
bunda — kemaning og‘irligi, — suvning zichligi, — suvga botgan hajm bo‘lib, bu tenglama suzuvchanlikning asosiy tenglamasi deb ataladi.
Bundan quyidagilar kelib chiqadi:
- zichlik o‘zgarmagan holda yuklama o‘zgarishi suvga botgan hajm ning mutanosib o‘zgarishi bilan kechadi va yangi muvozanat holatiga erishilguncha davom etadi. Ya’ni, yuklama ortganda kema suvga chuqurroq botadi, kamayganda esa yuqoriroq ko‘tariladi.
- yuklama o‘zgarmagan holda zichlikning o‘zgarishi suvga botgan hajm ning teskari mutanosib o‘zgarishi bilan kechadi. Masalan, chuchuk suvda kema sho‘r suvdagiga qaraganda chuqurroq botadi.
- hajm ning o‘zgarishi boshqa sharoitlar o‘zgarmagan holda botish chuqurligining o‘zgarishiga olib keladi. Masalan, dengiz suvi bilan ballastlashda yoki bo‘lmalar avariya tufayli suvga to‘lganda, kema yuk qabul qilmagan, balki suvga botgan hajmini oshirgan, deb hisoblash mumkin; bunda botish chuqurligi ortadi — kema suvga chuqurroq botadi. Suvni chiqarib tashlaganda esa buning aksi yuz beradi.
Suzuvchanlik zaxirasining fizik ma’nosi — kema suv yuzasida qolgan holda qabul qilishi mumkin bo‘lgan suv hajmidir (masalan, bo‘lmalar suvga to‘lganda). Suzuvchanlik zaxirasi 50 % bo‘lishi suv sathi chizig‘idan yuqorida joylashgan suv o‘tkazmaydigan hajm uning ostidagi hajmga tengligini anglatadi. Suv usti kemalari uchun 50÷60 % va undan yuqori zaxira xos. Kema qurilishida qanchalik katta zaxira ta’minlansa, shunchalik yaxshi deb hisoblanadi.
Neytral suzuvchanlik
Qabul qilingan suv hajmi (suv usti kemasi uchun) suzuvchanlik zaxirasiga aynan teng bo‘lganda, suzuvchanlik yo‘qolgan — zaxira 0 % ga teng deb hisoblanadi. Darhaqiqat, bu paytda kema asosiy palubagacha suvga botadi va beqaror holatda bo‘ladi: har qanday tashqi ta’sir uning suv ostiga ketishiga sabab bo‘lishi mumkin. Bunday tashqi ta’sirlar esa odatda yetarli bo‘ladi. Nazariyada bu holat neytral suzuvchanlik.
Manfiy suzuvchanlik
Suzuvchanlik zaxirasidan ortiq hajmda suv qabul qilinganda (yoki og‘irligi shu hajmdagi suv og‘irligidan ortiq bo‘lgan har qanday yuk ortilganda), kema manfiy suzuvchanlik. Bunday holatda kema suv yuzasida suza olmaydi, faqat cho‘kishi mumkin.
Shu sababli, kemaning shikastlanmagan holatda xavfsiz suzishi uchun zarur bo‘lgan suzuvchanlik zaxirasi belgilab qo‘yiladi. Bu zaxira to‘liq suv sig‘imiga mos keladi va suv sathi chizig‘i va/yoki yuk chizig‘i belgisi bilan ko‘rsatiladi..
Vertikal bortlar farazi

O‘zgaruvchan yuklarning suzuvchanlikka ta’sirini aniqlash uchun quyidagi farazdan foydalaniladi: kichik (suv sig‘imining 10 % idan kam hajmdagi) yuklarni qabul qilish amaldagi suv sathi chizig‘i maydonini o‘zgartirmaydi. Ya’ni, botish chuqurligi o‘zgarishi korpus to‘g‘ri prizma shaklida deb qabul qilingan holda hisoblanadi. Bunda suv sig‘imi botish chuqurligiga to‘g‘ri proporsional bo‘ladi.
Shundan kelib chiqib, botish chuqurligi o‘zgarish koeffitsiyenti aniqlanadi; u odatda t/sm birlikda ifodalanadi:
bunda — amaldagi suv sathi chizig‘i, maydoni botish chuqurligini 1 sm ga o‘zgartirish uchun zarur bo‘lgan yuklama o‘zgarishini tonnalarda ifodalaydi. Teskari hisoblashda esa bu koeffitsiyent suzuvchanlik zaxirasi ruxsat etilgan chegaralardan chiqib ketmaganini aniqlashga yordam beradi.
Adabiyotlar
- Voitkunskiy Ya. I. Kema nazariyasi bo‘yicha ma’lumotnoma. 2-jild. Kemalar statikasi. Kemalarning tebranishi. — Leningrad: Sudostroyeniye. — 1986.
- Sizov V. G. Kema nazariyasi: Oliy o‘quv yurtlari uchun o‘quv qo‘llanma. — Odessa: Feniks. — 2003.
Havolalar
Mavzuga oid mediafayllar: Suzuvchanlik — Vikimedia Commons’da