Angkor-Vat haqida

Angkor-Vat
xmercha អង្គរវត្ត
Главный западный вход в Ангкор-Ват
Angkor-Vatning asosiy g‘arbiy kirish qismi
13°24′45″ sh. k. 103°52′00″ sh. u.HGYaO
Turi Ibodatxona
Mamlakat Флаг Камбоджи Kambodja
Hudud Angkor
Diniy mansublik hinduizm va buddizm
Me’moriy uslub xmer me’morchiligi[vd] va dravid me’morchiligi[vd]
Asoschisi Jayavarman II va xmerlar
Asos solingan sana XII asr va 802
Maqomi
Флаг ЮНЕСКО Jahon merosi obyekti
Angkor
inglizcha Angkor
Havola № 668-001 Jahon merosi obyektlari ro‘yxatida (en)
Mezonlar i, ii, iii, iv (madaniy)
Mintaqa Osiyo mamlakatlari va Tinch okeani
Ro‘yxatga kiritilgan 1992 (16-sessiya)
Ангкор-Ват (Камбоджа)
Точка


Логотип Викисклада Vikimedia Omboridagi mediafayllar

Angkor-Vat (xmercha អង្គរវត្ត [ʔɑŋkɔːvoat], buzib talaffuz qilingan xmercha «nokor vat» so‘zidan; shuningdek, Angkorvoat yoki Angkor Vat, taxm. tarjimasi — «poytaxt ibodatxonasi»; dastlabki nomi «Vrax Vishnu-loka», ya’ni «Vishnuning maskani» bo‘lgan bo‘lishi mumkin) — Vishnu xudosi sharafiga qirol Suryavarman II tomonidan XII asrning birinchi yarmida Angkor hududida, Siyemreap viloyatida, shimoliy Kambodjadagi Buyuk ko‘l yaqinida qurilgan ibodatxonalar majmuasidir. XI—XIV asrlarda bu yerda Angkor imperiyasi poytaxtlari va qadimgi xmer qirollarining qarorgohlari joylashgan. Angkor-Vat davrida qadimgi xmerlarning poytaxti Yashodxarapura bo‘lgan. Angkor-Vat Kambodja davlat bayrog‘ida tasvirlangan.

Angkor-Vat Vishnuning samoviy maskanining yerdagi timsoli sifatida loyihalashtirilgan. Uning ramzi ibodatxona devorlari ustida qad rostlagan beshta qumtosh minorasidir. Minoralar Koinot markazi hisoblangan Meru tog‘ining cho‘qqilarini ifodalaydi. Ibodatxona majmuasi katta to‘rtburchak suv havzasi bilan o‘ralgan bo‘lib, u sut okeanini ifodalaydi; afsonaga ko‘ra, undan o‘lmaslik eliksiri — amrita.

Angkor-Vat Kambodjaga xos bo‘lgan ibodat inshooti — tog‘-ibodatxona (prang) tarzida bunyod etilgan. U uch pog‘onali kesik piramida ko‘rinishida bo‘lib, tepasidagi minoralar bilan umumiy balandligi 65 m ga yetadi. Ibodatxona to‘rtburchak devor va 1,5×1,3 km o‘lchamli sun’iy suv havzasi bilan o‘ralgan. Yagona kirish yo‘li g‘arb tomonda joylashgan. Kirish minorasidan ibodatxonagacha bo‘lgan yo‘l yetti boshli nagalar — afsonaviy ilonlar haykallari bilan bezatilgan to‘siqlar bilan hoshiyalangan. Angkor-Vat me’morchilik va haykaltaroshlik shakllari uyg‘unligining yorqin namunasidir. Uning bezagidagi barelyeflar muhim me’moriy-kompozitsion vazifani bajaradi. Ayniqsa, ibodatxonaning uch qavatidagi aylanma galereyalarga ishlangan barelyeflar diqqatga sazovor. Ularda hindu mifologiyasi, «Ramayana» va «Mahabharata» dostonlari, shuningdek, xmerlar tarixidagi voqealar tasvirlangan. Birinchi qavatdagi ko‘p sonli qahramonlar qatnashgan murakkab kompozitsiyali sakkizta ulkan panno — «Sut okeanini chayqatish», «Kurukshetra jangi» va boshqalar mashhur bo‘lib, ular 1200 m2 maydonni egallaydi. Ikkinchi qavat devorlarida esa 2 mingga yaqin samoviy qiz — apsaralar tasvirlangan.

Radiouglerod tahlili qadimgi o‘choqlarda yoqilg‘i sifatida ishlatilgan yog‘och ko‘miri qoldiqlari Angkor-Vat atrofidagi hududga aholining ommaviy ko‘chib kelishi XI asrda ro‘y berganini ko‘rsatadi. Angkor-Vat qurilishi XII asrda boshlanib, bir necha o‘n yil davom etgan. Qurilish bilan birga yil davomida suvni to‘plash, saqlash va yig‘ish uchun mo‘ljallangan murakkab gidrotexnika inshootlari va kanallar tizimi ham yaratilgan. Iqlim o‘zgarishi va suv tizimining yemirilishi ta’sirida XIV asr oxirida aholining katta qismi Angkor-Vatni tark etgan deb hisoblanadi.

Afinadagi Parfenon, Boburiylar davridagi Toj Mahal va Yavadagi Borobudur bilan bir qatorda Angkor-Vat Yerdagi eng mahobatli monumental inshootlardan biridir. Mashhur ibodatxonalar majmuasiga har yili 2 milliondan ortiq sayyoh tashrif buyuradi. Angkor-Vat xmerlar sivilizatsiyasining timsoli bo‘lib, uning tasviri Kambodja gerbi va milliy bayrog‘ida 1863-yildan boshlab aks ettirilgan. Angkor ansambli tarkibidagi Angkor-Vat YUNESKOning Jahon merosi ro‘yxatiga kiritilgan.

1995-yilda Kambodja hukumati APSARA Authority[inglizcha] — Angkor arxeologik bog‘ini o‘rganish, himoya qilish va saqlashga mas’ul davlat idorasini tashkil etdi.

2014-yilda Google korporatsiyasi Google Street View loyihasi doirasida Angkorning bir milliondan ortiq fotosuratini oldi. Natijada 90 mingta panoramali tasvir yaratildi; ularda 100 dan ortiq ibodatxona aks etgan.

Etimologiyasi

Angkor-Vat milliy g‘urur timsoli bo‘lib, Kambodja bayrog‘ida 1863-yildan buyon tasvirlanadi

«Angkor» nomi sanskrit tilidagi «nagara» (sanskritcha : नगर [nagara]) so‘zidan kelib chiqqan bo‘lib, uning yagona ma’nosi «shahar»dir. Xmer tilida bu so‘z «noko» (xmercha : នគរ [nɔkɔɔ] tarzida talaffuz qilinadi va «imperiya, qirollik, mamlakat, shahar, shahar-davlat» ma’nolarini anglatadi. Biroq metateza (tovushlarning o‘rin almashishi) natijasida so‘zlashuv tilida u «ongkoa» shakliga o‘tgan. «Ongkoa» so‘zi hosil bilan bog‘liq yaqin tushunchaga ohangdosh bo‘lib, so‘zma-so‘z «xom, yanchilgan guruch» degan ma’noni beradi (xmercha : អង្ករ [ʔɑŋkɑɑ]). Uni talaffuzda ham, yozuvda ham «Angkor» atoqli otidan yoki «Ongko» (xmercha : អង្គរ [ʔɑŋkɔɔ] — «shahar», «poytaxt», «Angkor») so‘zidan farqlash qiyin.

«Angkor» hududning tarixiy nomi emas. Bu nom keyinroq, xmer hukmdorlari hududni tark etib, u poytaxt mintaqasi maqomini yo‘qotgach paydo bo‘lgan. Shunga qaramay, Angkor hududida odamlar yashashda davom etgan, shu sababli Angkor uzoq vaqt muhim ahamiyatini saqlab qolgan. Bu holat uning joy nomida ham aks etgan. Asrlar davomida xalq tilidagi qisqargan «noko» shakli asta-sekin atoqli ot — «Ongko» ma’nosini kasb etib, Angkor (yoki Ongkor) majmuasi, Angkor-Txom shahri va Angkor-Vat ibodatxonasi nomida mustahkamlangan.

Xmer tilida shahar, viloyat yoki hududning bosh shahri, yirik shahar, poytaxt, hatto qirollik va demokratik davlatni ifodalovchi turli atamalar mavjud. Xususan, Pnompen haqida gapirganda xmerlar «tikrong» (xmercha : ទីក្រុង; [tii kroŋ]) so‘zini ishlatadi. Bu «qirol qarorgohi joylashgan shahar», ya’ni «taxt shahri» deganidir. Dastlabki «noko» so‘zidan farqli ravishda, «Ongko» «poytaxt» ma’nosini anglatadi, ammo faqat qadimgi xmer poytaxtlariga nisbatan qo‘llanadi. Demak, «Ongko» deb istalgan shaharni emas, balki qadimda Kambodja deb atalgan «Moxanoko» (xmercha : មហានគរ [mɔhaanɔkɔɔ]) — «Buyuk qirollik»ning avvalgi poytaxtlaridan birini atash mumkin. Bular: Bapnom (Angkor-Borey), Chenla yoki Kambujadesha (Angkor-Txom) imperiyasi poytaxtlaridir.

«Vat» so‘zi pali tilidagi iborasiga «vattxu-arama» (pali : वय्य्हु आराम — «ibodatxona qurilgan joy») iborasidan kelib chiqqan va monastirning muqaddas yerini anglatgan. Janubi-Sharqiy Osiyoning (Tailand, Laos, Kambodja) kabi ko‘plab mamlakatlarida bu atama kengroq ma’noda har qanday buddaviy monastir, ibodatxona yoki pagodani anglatadi. Xmer tilida «voat» (xmercha : វត្ត [voat]) «ibodatxona»ni ham, «ehtirom, hayrat»ni ham bildirishi mumkin. Xmer tilida ibodatxonaning nomi «Ongkovoat» (xmercha : អង្គរវត្ត [ʔɑŋkɔɔ voat]) deb talaffuz qilinadi. Manbalarning aksariyatida u «ibodatxona-shahar», «shahar ibodatxonasi» yoki «poytaxt ibodatxonasi» deb talqin etiladi.

Angkor mintaqasidagi yodgorliklar

Angkor («Qirollik [shahri]») deganda Angkor imperiyasi davridagi o‘rta asr xmer poytaxtlari atrofida joylashgan yodgorliklar guruhi tushuniladi. IX asrdan bu yerda xmer qirolligining poytaxti joylashgan. XI—XII asrlarda qudrati eng yuqori cho‘qqiga chiqqan qirollik Kambodja, janubiy Vyetnam, janubiy Laos va Tailandning bir qismi hududlarini o‘z ichiga olgan. Angkor ulkan qirollikning markazida joylashgan bo‘lib, poytaxtni kichik yo‘ldosh shaharlar bilan keng yo‘l tarmog‘i bog‘lagan. Angkorga qirol Jayavarman II 802-yilda asos solgan deb hisoblanadi. U o‘zini umumiy hukmdor deb e’lon qilib, mahalliy sardorlarni birlashtirgan. Jayavarman II tomonidan Angkorga asos solingani haqida ushbu voqealardan yuzlab yillar keyin bitilgan tosh yozuvdan ma’lum. Angkor hududidagi dastlabki ibodatxonalar undan ancha avval qurilgan bo‘lishi ham mumkin.

Angkor yodgorliklari jumlasiga Mahendraparvata, Yashodxarapura va Angkor-Txom kiradi. Angkor yodgorliklari turli diniy an’analar va me’moriy uslublarni namoyon etadi. Ilk Angkor uslubi shivaizmga oid prasat-ibodatxonalar, Pnom-Kulen tog‘idagi inshootlar, Pnom-Baxeng tog‘idagi deva-raja markaziy ibodatxonasi, qirollik dafn ibodatxonasi Pre-Rup («Teskari ag‘darilgan tana»), qirollik ibodatxonasi Pximenakas («Samoviy saroy») hamda qurilishi tugallanmagan Ta-Keo («Tosh uyumi») ibodatxonasi bilan ifodalanadi. Mutaxassislar klassik Angkor uslubiga buddaviy majmualar — Prax-Xan («Muqaddas qilich»), Neak-Peam («O‘ralgan nagalar»), Gigantlar xiyoboni, bodxisattva-raja Bayon markaziy ibodatxonasi, shivaizmga oid Bapxuon («Mis minora») ibodatxonasi va nihoyat vishnuizmga oid Angkor-Vat («Qirollik ibodatxonasi»)ni ham kiritadi.

Angkor yodgorliklari Tonlesap («Buyuk ko‘l») shimoli-sharqidagi unumdor tekislikda, hozirgi Siyemreap shahridan uncha uzoq bo‘lmagan joyda joylashgan. IX asr oxiridan XV asr o‘rtalarigacha qadimgi xmer qirolligi hukmdorlari asos solgan deyarli barcha poytaxt shaharlar shu tekislikda bunyod etilgan. Har bir hukmdor Angkorda o‘z qirollik poytaxt ibodatxonasini qurgan, ular odatda pog‘onali piramida shaklida bo‘lgan. Hindu va buddaviy kosmologiya tamoyillariga muvofiq bunday inshoot Meru tog‘ini — Koinot markazi va xudolar maskanini ifodalagan. Qirollik ibodatxonalarini xuddi shu kosmologik tamoyillar asosida qurilgan konsentrik inshootlar — devorlar, kanallar, xandaqlar va ko‘tarmalar o‘rab turgan. Ularning ichida qadimgi shaharlarning asosiy binolari, jumladan, qirollik saroyi, qirol, uning oilasi a’zolari yoki oliy amaldorlar mablag‘i hisobiga qurilgan ibodatxonalar joylashgan. Diniy yodgorliklardan tashqari, ichkaridagi barcha inshootlar uzoq saqlanmaydigan yog‘ochdan qurilgan va shu sababli bizgacha yetib kelmagan. Poytaxt shaharlarning nihoyatda muhim tarkibiy qismi suv inshootlari — suv omborlari (xmer tilida «baray»), kanallar, to‘g‘onlar va hovuzlar bo‘lib, ular ham kosmologik tamoyillarga muvofiq qurilgan.

Angkor-Vat qadimgi Angkor-Txom shahridan ikki kilometr janubda, hozirgi Siyemreap shahridan esa besh kilometr uzoqlikda joylashgan. Angkor-Vat nafaqat Kambodjadagi, balki butun dunyodagi eng yirik ibodatxonalar majmuasidir. Tosh binolar, keng maydonlar, hovlilar, sahnlar va kanallardan iborat ulkan majmua taxminan 200 gektar hududni egallaydi. U Angkor imperiyasining hududiy-siyosiy hukmronligi eng yuqori darajaga chiqqan davrda bunyod etilgan va xmer klassik me’morchiligi ravnaqining yakuniy bosqichini ifodalaydi. Mahalliy rivoyatga ko‘ra, Angkor majmuasi shahzoda Ket Mealea uchun samoviy saroy qurmoqchi bo‘lgan Indra xudosining irodasi bilan barpo etilgan.

Xmer mifologiyasiga ko‘ra, Ket Mealea (Prax Ket Mealia) Indrapasta hukmdorining o‘g‘li bo‘lgan. U g‘oyat chiroyli va yuksak ma’naviy fazilatlarga ega edi. Xudo Entreya (Indra) uning oldiga Yerga tushib, o‘zi bilan osmonga olib ketgan. Biroq samoviy mavjudotlar odamning hidiga chiday olmagan. Shunda Indra ilohiy me’mor Pusnukega Yerda o‘zining samoviy saroyiga o‘xshash saroy qurishni buyurgan. Nandin — Shivaning minadigan hayvoni — Baxeng tepaligida qurilish joyini ko‘rsatgan. Shu tariqa Angkorning ilk muqaddas inshootlariga asos solingan.

Angkor-Vat ibodatxonalar majmuasi Suryavarman II (1113—1152) hukmronligi davrida qurilgan va Vishnu xudosiga bag‘ishlangan. Xmer afsonalarida aytilishicha, «yerdagi samoviy saroy»ni yaratish uchun Suryavarman II ning o‘g‘li taxt vorisligidan voz kechgan va buning uchun «Tosh teruvchi» laqabini olgan. Angkor-Vat geografik jihatdan olisda joylashgani va sun’iy kanallar bilan o‘ralgani tufayli o‘z davrining ko‘plab yodgorliklariga qaraganda ancha yaxshi saqlangan. Angkor-Vat me’morchiligi, rejasi, haykaltaroshlik kompozitsiyalari va barelyeflari o‘rta asr ibodatxona san’atining yaxlit bir majmuasini tashkil etadi. Barelyeflarni o‘rgangan olimlar klassik Angkor uslubiga xos bo‘lmagan bir nechta Shiva va ponasimon soqolli braxman tasvirlarini aniqladi. Ularni Min sulolasi davridagi daosizmning boqiy mavjudotlari tasvirlari bilan taqqoslash Angkor-Vat yaratilishida xitoylik tosh o‘ymakorlari ham qatnashganini ko‘rsatdi. Xitoylik ustalarning ishtiroki haqidagi farazni zamondosh sayyoh Chjou Daguanning 1297-yilda Angkor-Txomga qilgan tashrifi haqidagi guvohligi ham tasdiqlaydi. Sun va Yuan sulolalari davrida Kambujadesha xitoylik ustalar ishlab ketadigan serbaraka o‘lka hisoblangan.

2007-yilda bir guruh tadqiqotchilar Angkor mintaqasining havodan olingan fotosuratlar va radiolokatsiya ma’lumotlariga asoslangan xaritasini tuzdi. Tadqiqot Angkor-Vat ibodatxonalar majmuasi atrofidagi taxminan 3000 kvadrat kilometr maydonni qamrab oldi. Natijada 168 ta ibodatxona inshooti aniqlandi, ulardan 94 tasiga changalzor sharoitida yetib borish mumkin edi. Bundan tashqari, havodan suratga olish mintaqaning suv va transport tizimini — ilgari mavjud bo‘lgan hovuzlar, yo‘llar va kanallarning joylashuvini aniqlash imkonini berdi. «Katta Angkor» loyihasi Sidney universiteti olimlari tomonidan Kambodja va Fransiyadagi hamkasblari ishtirokida boshlangan. Ular Angkor mintaqasi daryolarining butun suv yig‘ish havzasini xaritaga tushirishga muvaffaq bo‘ldi. Tadqiqot natijalari hududning qariyb uchdan ikki qismida bir vaqtlar odamlar yashaganini ko‘rsatdi. Bu esa uni insoniyat tarixidagi eng yirik sanoatlashuvgacha bo‘lgan aholi manzilgohiga aylantiradi.

Angkor-Vatning qayta kashf etilishi

Angkor-Vatning Anri Muo tomonidan 1860-yilda chizilgan tasviri

Angkor tarixi haqidagi ma’lumotlar XIII asr oxiriga kelib uziladi. Poytaxtda qurilishlar to‘xtab, aholi uning hududini tark etadi. Faqat XVI asr oxirida kelgan yevropaliklar — portugaliyalik missionerlar va savdogarlar unutilgan joyga tashrif buyurganini eslab o‘tgan. Shahar xarobaga aylangan, deyarli butunlay tashlandiq bo‘lib qolgan, binolarni changalzor qoplab olgan edi. Bir zamonlar Angkor imperiyasining markazi bo‘lgan «o‘lik shahar»ni tropik o‘rmon asrlar davomida begona ko‘zlardan yashirib kelgan. 22-yanvar kuni, 1861-yilda fransuz botanigi Anri Muo daryoning chap sohilida, Siyemreap yaqinida yo‘qolgan shaharni topganida bu joy qayta kashf etildi. Yevropalik kitobxon Angkor bilan ilk bor «Le Tour du Monde» jurnalida Muoning sayohat kundaliklari, maktublari va rasmlari nashr etilgach tanishdi. Bu nashr muallif vafotidan keyin chiqqan edi: Muo shu vaqtga kelib bezgak kasalligidan Laos bo‘ylab ekspeditsiyasi paytida hayotdan ko‘z yumgan edi. Muodan keyin changalzor yutib yuborgan qadimgi shaharga qiziqqan yana bir necha fransuz tadqiqotchisi ham bu qiziqish uchun og‘ir badal to‘lagan.

Angkor-Vat fransuzlar tomonidan rasman «kashf etilishidan» oldin ham portugaliyalik yilnomachi Diogu du Koutu asarlarida tilga olingan. U Angkor-Vatni kaputsin rohibi Antoniu da Madalena[inglizcha], 1585 va 1586-yillar oralig‘ida Angkorga tashrif buyurgan rohib taassurotlari asosida tasvirlagan:

Bu ibodatxonaning [Angkor-Vatning] uzunligi bir yuz oltmish qadamdir. Bu shu qadar g‘aroyib inshootki, uni qalam bilan tasvirlashning iloji yo‘q, dunyodagi boshqa hech bir bino bilan qiyoslab bo‘lmaydi. Markaziy bino to‘rtta nefdan iborat bo‘lib, nafis bezatilgan gumbazli tom ko‘plab ustunlar ustiga qurilgan baland uchli gumbaz bilan yakunlanadi. Ustunlar inson tafakkuri tasavvur qila oladigan barcha noziklik bilan o‘yib ishlangan.

— Jorj Groslye, «Angkor va Kambodja»
Angkorda ko‘rganlari Redyard Kiplingni «Changalzor kitobi»ni yozishga ilhomlantirgan»: «Maugli boshlig‘iga aylanmoqda bandar-loglarning boshlig‘iga aylanmoqda» — britaniyalik rassom Jon Dollmanning «Changalzor kitobi»dagi «Kaa ovi» hikoyasi asosida 1903-yilda chizgan kartinasi
Anri Muoning haykali — Anri Muo — uning vafot etgan joyida, Ban-Pxanom qishlog‘i yaqinidagi Namu daryosi sohiliga o‘rnatilgan (Kambodja)

1864-yil iyun oyida Pnompenda Fransiya missiyasi tashkil etilgach, Angkor hududiga fransuz mustamlaka ma’muriyati vakillari va ilk olimlar kela boshladi. 1889-yilda Parijda bo‘lib o‘tgan xalqaro ko‘rgazmada Angkor san’atiga oid buyumlar namoyish qilindi. Ular san’atshunoslar va sharqshunoslarda katta qiziqish uyg‘otdi. 1898-yilda Parijdagi Yozuvlar va nafis adabiyot akademiyasi qarori bilan Hindixitoy oliy komissarligi huzurida Hindixitoy arxeologiya missiyasi tashkil etildi. 1900-yildan u «Fransuz Uzoq Sharq maktabi» (L’École française d’Extrême-Orient, EFEO» deb atala boshlandi. Maktab qadimgi xmerlar qirolligi hududida hamda Fransuz Hindixitoyining boshqa mintaqalarida ilmiy tadqiqotlarni muvofiqlashtirishga kirishdi..

Vayronaga aylangan shahar haqidagi romantik tasavvur britaniyalik yozuvchi Redyard Kiplingni tashlandiq shahardagi Maugli va bandar-loglar saltanati haqidagi mashhur hikoyani yozishga ilhomlantirdi. Kipling «Changalzor kitobi»da (1894) xarobalardan olgan taassurotlarini «Kaa pitonining ovi» hikoyasida, «Changalzorning ikkinchi kitobi»da (1895) esa «Qirollik ankusi» hikoyasida bayon qilgan. Biroq Angkor hech qachon butunlay tashlab ketilmagan. 1550-yillarda bu yerni qisqa muddatga xmer qiroli egallagan, keyinchalik xarobalarda buddaviy rohiblar yashagan. Ular theravada an’anasiga mansub edi..

Angkor-Vatni o‘rgangan birinchi rus tadqiqotchisi Viktor Golubev bo‘lib, u Fransuz Uzoq Sharq maktabining yetakchi xodimlaridan biri edi. U ilmiy ekspeditsiyalar tarkibida ham, maktab rahbari sifatidagi tekshiruv safarlarida ham Angkor hududiga sakkiz marta tashrif buyurgan. Dastlabki tadqiqot 1923-yil dekabridan 1924-yil mayining oxirigacha davom etgan Angkor hududiga ikkinchi ekspeditsiya chog‘ida olib borildi. Golubev tadqiqotlarini 1931-yilda so‘nggi fotosuratlar turkumini olishi bilan yakunladi. Olim 1929—1932-yillarda Angkor-Vat me’morchiligi, bezak haykaltaroshligi va barelyef galereyasi haqida yetti jildlik asar nashr etdi. Ularda uning o‘z fotosuratlari asosida tayyorlangan mingga yaqin illyustratsiya chop etildi.

1931-yilda Parijda olti oy davom etgan xalqaro mustamlakachilik ko‘rgazmasi o‘tkazildi. Uning ramziga Angkor-Vatning haqiqiy o‘lchamdagi maketi aylandi. Mustamlakachilik ko‘rgazmasi Fransiya hukumatining Yevropadan tashqarida «sivilizatsiyalashtirish missiyasi»ni amalga oshirish borasidagi sa’y-harakatlarini ifodalashi kerak, deb hisoblangan.. Angkor-Vat pavilonida qadimgi xmer ibodatxonasining qayta tiklangan qismlari mustamlakachilik islohotlari haqidagi ko‘rgazmalar bilan birlashtirilgan edi. Pavilon tashqi tomondan Angkor-Vatning batafsil nusxasi bo‘lib, ichki qismi Fransuz Hindixitoyidagi.

Angkor-Vat bunyodkori Suryavarman II

Angkor-Vatdagi Suryavarman II tasviri

Rivoyatga ko‘ra, Suryavarman II ikki qirollikni birlashtirib, hokimiyatni egallagan. Tosh bitiklarga ishonilsa, dushmanlarga qarshi jang shafqatsiz kechgan: «Bir kun davom etgan jangdan so‘ng qirol Dxaranindravarman Suryavarman tomonidan taxtdan ag‘darildi va uning qirolligi himoyasiz qoldi... U ko‘p sonli qo‘shin bilan shiddatli jang boshladi; dushman qiroli o‘tirgan filning boshiga sakrab chiqib, uni xuddi Garuda tog‘ cho‘qqisida ilonni o‘ldirgandek o‘ldirdi»..

Shundan so‘ng u Angkor taxtida Xarshavarman III ning vorisi bo‘lgan ismi noma’lum hukmdorga qarshi yurish qilib, uni ham amakisi Dxaranindravarmanning taqdiriga duchor etdi. Barcha to‘siqlarni bartaraf etgan Suryavarman II birlashgan qirollik hukmdoriga aylandi. Rasmiy manbalarga ko‘ra, Suryavarman II ning taxtga chiqishi Tyampadagi Jaya Indravarman II hamda Pagandagi Chanzitaning vafotiga to‘g‘ri kelgan. Ehtimol, aynan ular Suryavarman II ning raqiblari bo‘lgan.

Suryavarman II ning dushmanlari xabar bergan ko‘p mag‘lubiyatlarga qaramay, uning harbiy siyosati samara bergan. Buni xmerlar davlatining hududiy kengayishi tasdiqlaydi. Xitoyning «Sun sulolasi tarixi» asarida Kambodjaning shimoliy chegarasi Tonkin chegarasiga mos kelgani, sharqda mamlakat Janubiy Xitoy dengizi bilan tutashgani, g‘arbda esa hozirgi Birma bilan chegara chizig‘iga mos kelgani, janubiy chegara esa Malakka yarimorolini Kra bo‘ynidan biroz janubroqda kesib o‘tgan chiziqqa to‘g‘ri kelgani qayd etilgan. Shunday qilib, qadimgi Kambodjaning hududi hozirgi chegaralaridan ancha katta bo‘lgan. U hozirgi Vyetnam, Laos, katta qismi Tailandning va yarmi Malayyaning hududini o‘z ichiga olgan..

Suryavarman II nafaqat istilochi, balki faol bunyodkor sifatida ham tanilgan. Uning hukmronligida qurilgan inshootlar ko‘p bo‘lib, buni epigrafika ma’lumotlari tasdiqlaydi. Ular orasida mamlakat shimoli-g‘arbida, poytaxt tashqarisida joylashgan qator binolar bor. Ayrim joylarda — Pnom-Chisor, Pnom-Sandak, Vat-Pxu, Prax-Vixear — u tugallanmagan binolarni bitkazgan va yangi inshootlarga asos solgan. Angkorda Suryavarman II qirollik maydonining shimolida Prax-Pitxu majmuasini, G‘alaba darvozasidan besh yuz metr uzoqlikda Tyau-Say-Tevoda va Txommanom G‘alaba darvozasidan besh yuz metr masofada, sharqiy gopura darvozasi yo‘nalishida joylashgan qirollik saroyi — Angkor-Txom majmuasini, Banteay-Samreni Sharqiy Barayning sharqiy chekkasida, Prax-Xan majmuasining markaziy qismini Kampongsvaeda va boshqa inshootlarni barpo ettirdi. Angkor-Vat uning qurilish faoliyatining eng yuksak cho‘qqisiga aylandi.

Suryavarman II vishnuizm tarafdori bo‘lgani ma’lum. Vishnuga sig‘inish qirollik saroyi an’anasining bir qismiga aylandi. Uning davrida aksariyat ibodatxonalar Vishnu sharafiga qurilgan. Hukmdorning sa’y-harakatlari o‘ziga deva-raja sifatida ehtirom ko‘rsatilishini mustahkamlashga qaratilgan edi. Farazlardan biriga ko‘ra, Angkor-Vatning rejasi va ichki tuzilishi uning dafn marosimlari uchun mo‘ljallangan ibodatxona ekanini bildiradi. Ehtimol, u hukmdorning kulini hamda uni Vishnu qiyofasida tasvirlovchi haykalni saqlash uchun qurilgan. Angkor-Vatning g‘ayrioddiy tarzda g‘arbga yo‘naltirilgani ham shundan bo‘lishi mumkin, chunki g‘arb vafot etganlar uchun sharq hisoblanadi.

Suryavarman II hukmronligining so‘nggi yillari haqida ma’lumot kam. Uning vafot etgan aniq sanasi ham noma’lum. Suryavarman II tilga olingan so‘nggi tosh bitik 1145-yilga oid. Aftidan, Tonkinga 1150-yilda uyushtirilgan yurishning tashabbuskori ham u bo‘lgan. Biroq 1155-yilda kelgan Xitoy elchixonasi hokimiyat almashgani haqida hech qanday ma’lumot bermagan. Aksincha, unda mamlakatlar o‘rtasidagi siyosiy aloqalar tiklangani qayd etilgan. Xitoy imperatoriga o‘n bosh o‘rgatilgan fil sovg‘a qilingan. O‘n yetti yil uzilgan diplomatik munosabatlarni Suryavarman II ning vorisi qayta tiklash tashabbusi bilan chiqqan deb hisoblanadi. Demak, uning vafoti 1150 va 1155-yillar oralig‘iga to‘g‘ri keladi. O‘lim sababi ham noma’lum, biroq uning vafotidan keyingi ismi — Paramavishnuloka («Vishnuning oliy maskaniga ketgan») ma’lum. Bu uning vishnuizmga sadoqatini aks ettiradi.

Angkor-Vat ustida quyosh botishi

Angkor-Vatda hinduizm va buddizm

Vishnu murtisi — Garuda ustida. Kambodja, bronza, XII asr. Gonolulu san’at muzeyi (Gavayi orollari) to‘plamidan

Qadimgi xmerlarning ilk davlati Bapnom (yoki II—VI asrlarda Xitoyda atalganidek, Funan) Janubiy Hindiston madaniyatining kuchli ta’siri ostida bo‘lgan. II asrda hozirgi Kambodja hududida buddaviy jamoalar paydo bo‘lgan. Dastlab ular mahayana an’anasiga, so‘ng III asrda theravada an’anasiga mansub bo‘lgan. Buddizmning yoyilishi uning mahalliy e’tiqodlarga moslashishi bilan birga kechgan. Biroq keyinchalik buddizmning o‘rnini hinduizm egallagan. Janubiy Hindistonda vishnuizm tarqalishi ortidan bu ta’limot V asrning birinchi uchdan bir qismida Kambodjaga kirib kela boshlagan. Uning eng yuqori bosqichi qirolni ilohiylashtirish va deva-raja — xudoga teng hukmdor sig‘inishining paydo bo‘lishi edi.

Qadimgi xmer davlatining gullagan davri qirol Jayavarman II hukmronligiga to‘g‘ri keladi. U va uning vorislari faol istilochilik siyosatini olib borgan. Natijada IX asr o‘rtalariga kelib xmerlar mulklari deyarli butun Hindixitoy yarimorolini qamrab olgan. Yangi imperiya markazida Angkor poytaxt hududi joylashgan. IX—XIV asrlarda Angkor imperiyasida jangovar iloh Xarixaraga sig‘inish bilan bog‘liq hinduizm ravnaq topgan. Xarixara o‘zida Vishnu va Shiva xudolarini birlashtirgan. Unda bir tomondan ajdodlar va yer ruhlariga sig‘inishning qadimiy mahalliy an’analari, ikkinchi tomondan hukmdorning ilohiy qudratiga ishonch mujassam edi. X asrdan ibodatxona san’atida deva-raja sig‘inishini abadiylashtirish g‘oyalari ilgari surilib, uning sharafiga ibodatxonalar qurila boshladi.

Angkor-Vat Vishnuga sig‘inish hamda uning bunyodkori Suryavarman IIni ulug‘lash va ilohiylashtirish uchun mo‘ljallangan. Biroq ibodatxonaning bosh ziyoratgohidagi Vishnu Biroq murtisi saqlanib qolmagan. Mahalliy e’tiqodga ko‘ra, bir vaqtlar Angkor-Vat markazida turgan Vishnuning ulkan tosh haykali hozir g‘arbiy kirish pavilonida tashrif buyuruvchilarni qarshi oladi. Sakkiz qo‘lli tasvir ziyoratgohda emas, darvoza yonida turgan bo‘lsa-da, Angkor-Vatda unga Budda haykallari kabi sig‘inishadi. Vishnuning bo‘yniga gulchambar taqilgan, tanasiga sariq mato tashlangan, qo‘llarida qog‘oz va matodan yasalgan ramziy bayroqlar hilpiraydi. Vishnu oyoqlari yoniga tashrif buyuruvchilar nilufar g‘unchalarini nazr sifatida qo‘yadi, uning oldidagi supa esa xushbo‘y tutatqilar yoqiladigan joyga aylantirilgan. Haykal Vishnuni tasvirlasa-da, bu joyga kelgan buddaviylar ham unga ehtirom ko‘rsatadi. Bu Janubiy va Janubi-Sharqiy Osiyoga xos diniy sinkretizmni aks ettiradi.

Bir necha o‘n yil davom etgan qurilishga qaramay, ibodatxonalar majmuasi to‘liq bitkazilmagan. Uning me’moriy rejasi va umumiy tuzilishi shakllangan, ammo bezak ishlari yakunlanmagan. Ishlar to‘xtashining ko‘plab sabablari bo‘lishi mumkin, ulardan asosiysi ibodatxona homiysi Suryavarman II ning vafoti hisoblanadi. Shunga qaramay, bitmagan bezaklar yodgorlikning yaxlitligiga deyarli ta’sir ko‘rsatmagan. Ehtimol, tugallanmagan ishlar qadimgi xmerlarning vorislarini majmuadan buddaviylar ziyoratgohi va haj joyi sifatida qayta foydalanishga undagan omillardan biri bo‘lgan. XVI asrda qirol Ang-Chan (1516—66) Suryavarman II ning qonuniy vorisi ekanini ko‘rsatish uchun tugallanmagan galereyalardan biriga Budda haykallarini joylashtirgan.

Angkor-Vatning rasmiy qayta tiklanishini ko‘rsatuvchi eng qadimgi bitik 8-sentabr, 1546-yilga tegishli. Unda qirollik ustasi Vrax Maxidxara rahbarligida tosh o‘ymakorligi loyihasi boshlanganligi va buning sababi qayd etilgan: «Chunki qadimgi qirol Maxa-Vishu-Loka (ya’ni Suryavarman II) ikkita tosh pannoni tugatmagan edi». Ang-Channing Satxa ismli nabirasi «binoni avvalgi shuhratiga qaytargan». 1577-yilgi bitikda qirolicha ona o‘g‘li, hukmdor Satxaning qadimiy Vrax Vishnu-loka ibodatxonasini (ya’ni Angkor-Vatni) qayta tiklayotganini ko‘rib xursand bo‘lgani aytiladi: u ibodatxonani «qadimdagi holatiga to‘liq qaytargan». Majmua devorlari ta’mirlangan, tomi qayta tiklangan, 60 ta minora tepasiga oltin qoplangan.

Ulkan majmuani theravada buddizmi ibodatxonasi sifatida qayta tiklash orqali XVI asr xmer hukmdorlari o‘zlarining tarixiy ajdodlari bilan aloqani tiklashga intilgan. Qo‘shni qirolliklar, jumladan, xmerlarni Angkordan quvib chiqargan siyamliklar bilan doimiy urush olib borgan bu hukmdorlar uchun Angkor-Vatni muvaffaqiyatli tiklash va qadimgi madaniyat bilan o‘zini bog‘lash siyosiy hamda ma’naviy mavqelarini mustahkamlash imkonini bergan. XVII asrga kelib Angkor-Vat Janubi-Sharqiy Osiyodagi eng yirik buddaviy monastir sifatida tanilib, hatto Yaponiyadan ham ziyoratchilarni jalb qilgan.

11-iyun, 1668-yilda yozilgan, 1665—1670-yillarda Kambodjada yashagan fransuz missioneri M. Shevryolning maktubida quyidagilar tilga olingan:

… shahardan sakkiz kunlik yo‘lda juda qadimiy va mashhur bir ibodatxona bor. (Agar Xudo menga biroz bo‘sh vaqt bersa), men u yerga borishni umid qilaman. Bu ibodatxona besh yoki olti buyuk qirollikdagi barcha butparastlar uchun nasroniylarning Rimi kabi mashhur. U yerda ularning o‘z bilimdon kishilari bor; ular din bilan bog‘liq ko‘rsatmalar va qarorlarni xuddi biz Rimdan olganimizdek o‘sha yerdan oladi. Ibodatxona «Onko» deb ataladi; Siyam, Pegu, Laos, Ternaserim va boshqa qirolliklardan odamlar kelib, hatto o‘zaro urushayotgan bo‘lsalar ham muhim ziyoratlarni ado etadi…

— Jorj Groslye, «Angkor va Kambodja»

Ibodatxona binolarida Budda tasvirlari devorlar va yo‘laklar bo‘ylab joylashtirilgan. Yodgorlikning tashqi ko‘rinishi va bezaklari jiddiy o‘zgarishga uchramagan, ammo uning ichki makoni yangicha mazmun bilan to‘lgan. Budda tasvirlari bosh ziyoratgoh devorlariga o‘yib ishlangan va tushirilgan. Ziyoratgoh oldida ziyoratchilar ma’naviy «savob» olish umidida qoldirgan Budda haykallari to‘plangan. Buddaviy bitiklarning ko‘pchiligi ustunlarning bezak naqshlari orasidagi yuzalarida joylashgan. Ularda oltin, kumush va yog‘och Budda haykallari hamda boshqa nazrlarni hadya qilgan kishilarning ismlari sanab o‘tilgan. Keyinchalik fransuz mustamlaka ma’muriyati majmuaga yagona xudoga sig‘inishga xos ko‘rinish berish uchun bu haykallarning ko‘pchiligini, shuningdek, atrofdagi buddaviy yog‘och inshootlarni olib tashlagan.

Hozirgi Angkor-Vatda haykalsiz ko‘plab tagkursilarni ko‘rish mumkin. Hanuz ibodatda ishlatilayotgan ko‘plab Budda tasvirlari shikastlangan. Xususan, aksariyatining boshi yoki tana a’zolari yo‘q. Bu qisman mustamlakachilik davridagi tartibsiz «arxeologiyalashtirish» oqibatidir. Muzeybop va estetik jihatdan mukammal san’at buyumlari olib ketilib, Yevropa, avvalo, Fransiya muzeylariga sotilgan. XX asrda g‘arblik kolleksionerlar o‘rtasidagi xmer san’ati buyumlari savdosi Angkor-Vat merosining bir qismi yo‘qolishiga olib kelgan.

Angkor-Vat me’morchiligi

Angkor-Vat rejasi

Angkor-Vat me’morchiligi tarixan Janubi-Sharqiy Osiyoga xos tog‘-ibodatxona (prang) turiga borib taqaladi. Majmua yechimi nuqtayi nazaridan u xmer tekisligida tog‘-ibodatxona g‘oyasining eng to‘liq va murakkab rivojlangan ko‘rinishidir. Angkor-Vat me’moriy qiyofasi Koinotning hinducha modelini ramziy ifodalaydi. Beshta markaziy minora Koinot o‘rtasidagi Meru tog‘ini anglatadi. Atrofdagi suv havzasi afsonaga ko‘ra chayqatilishidan o‘lmaslik ichimligi — amrita hosil bo‘lgan ibtidoiy jahon okeanini ifodalaydi.

Angkor-Vat hududi taxminan 1500 x 1300 metr o‘lchamli, tosh devor bilan o‘ralgan to‘rtburchak maydondan iborat. Devor bo‘ylab kengligi taxminan 200 metr bo‘lgan suv kanallari cho‘zilgan. Ibodatxona majmuasi g‘arbga qaragan va g‘arbiy devorning o‘rtasida peshtoqli yagona tashqi kirish joyi bor. Asosiy binolar guruhi hududning sharqiy yarmiga siljitib joylashtirilgan. Asosiy qurilish materiali mayda donali kulrang qumtosh bo‘lgan. G‘arbiy tashqi devor darvozasidan ichki ibodatxona hududining bosh kirish qismigacha uzunligi taxminan 220 metr bo‘lgan keng tosh yo‘l olib boradi. G‘arbiy yo‘lning ikki chetida bosh kirish joyigacha ilon — nagalarning haykaltaroshlik tasvirlari cho‘zilgan. Ular qirollik sulolasining kelib chiqishi haqidagi afsonani ifodalaydi. Asosiy kirish kesishuvchi galereyalar tizimi shaklida qurilgan. Uning ortidagi binolar majmuasi taxminan 1025 x 800 metr o‘lchamli, keng hovuz va devor bilan o‘ralgan to‘rtburchak tosh supaga tayanadi.

Bosh ibodatxonaning markaziy qismi o‘zaro bog‘langan uchta mustahkam terrasa ustida joylashgan (eng pastkisi 197 x 215 metr). Ular balandligi ortib boruvchi piramida shaklida ko‘tariladi: balandliklari mos ravishda 3,5, 7 va 13 metr. Har bir terrasani ikki nishabli tomli va naqshinkor ayvon hamda frontonli kirish qismi bo‘lgan galereya o‘rab turadi. Galereyalarning burchaklari va majmua markazida ko‘p qavatli piramidasimon minoralar joylashgan. Markaziy ziyoratgoh-minoraning balandligi 42 metr bo‘lib, yer sathidan 65 metr yuqoriga ko‘tariladi. U deva-rajaning (xudo-qirolning) vafotidan keyingi tasvirini saqlash uchun mo‘ljallangan. Uning ostida chuqur tik quduq-shaxta mavjud bo‘lib, unga muqaddas buyumlar va, ehtimol, hukmdorning kuydirilgan jasadi qoldiqlari qo‘yilgan. Minoralar va ayrim boshqa inshootlarning tomi, aftidan, oltin bilan qoplangan.

Tadqiqotda Sidney universiteti olimlari georadarni Angkor-Vatning g‘arbiy qismida qo‘llash orqali ibodatxonalar majmuasining asosiy kirish joyi bo‘lgan g‘arbiy minoraga tutash, keyinchalik buzib tashlangan inshootlarning qoldiqlarini aniqladi. Topilmalar orasida bir vaqtlar mavjud bo‘lgan oltita laterit toshli minoraning poydevorlari bor. Ular darvoza va Angkor-Vat bosh ibodatxonasiga nisbatan simmetrik joylashgan. Aftidan, ular to‘rtburchak laterit devor bilan o‘ralgan bo‘lib, uning qoldiqlari darvozaning sharqiy tomonida saqlangan. Olimlar Angkor-Vat kirish qismi oldida qurilgan oltita minoradan tashqari yana uchta minora bo‘lganini, ular bosh g‘arbiy kirish joyi barpo etilganda buzib tashlanganini taxmin qiladi. Ularning joylashuvi ibodatxona hududi qayta qurilishidan oldin majmuaning dastlabki qiyofasi kenkons (minoralar to‘plami) bo‘lganini va uni yana to‘rtta qo‘shimcha minora o‘rab turganini ko‘rsatadi.

Angkor-Vat majmuasining yaxlit tuzilma sifatidagi tashqi qiyofasi chiziqlarining ravonligi va shakllarning mukammalligi bilan hayratga soladi. Qadimgi xmerlar ijodida uyg‘unlik va ma’naviy ulug‘vorlik mujassam. Fasadlarning gorizontal o‘lchamlari bilan minoralarning tik yo‘nalishlari mutanosibligida, boshqa nisbatlarda, maydonlar, suv havzalari va ichki hovlilarning almashinib kelishida Angkor-Vat ustalarining me’moriy majmuani makon hamda landshaftda idrok etish qonuniyatlari va dinamikasini chuqur tushungani namoyon bo‘ladi.

Angkor-Vatning tashqi devori

Angkor-Vat tashqi devorining rejasi

1024 ga 802 metr o‘lchamli va balandligi 4,5 metr bo‘lgan tashqi devor kengligi 200 metr bo‘lgan kanal hamda o‘ttiz metrlik ochiq sohilbo‘yi bilan o‘ralgan. Ibodatxonaga sharqdan tuproq ko‘tarma orqali, g‘arbdan esa qumtoshdan yasalgan to‘g‘on — damba tepasidan o‘tiladi. G‘arbiy kirish hozirda asosiy kirish joyidir, ammo ilgari bu yerda yog‘och ko‘prik bo‘lgan bo‘lishi mumkin. Dunyoning har bir tomoniga mos keladigan darvoza minorasi mavjud bo‘lib, ular ibodatxonalar majmuasiga kirish vazifasini bajaradi. G‘arbiy darvoza minorasi eng kattasi: u hozirda vayron bo‘lgan uchta minoradan tashkil topgan. Moris Gleyz[inglizcha], 1937—1945-yillarda Angkor-Vat qo‘riqchisi bo‘lgan mutaxassis, asosiy darvoza minorasi kiruvchidan majmuani yashirishi bilan birga uning kichraytirilgan nusxasini ham eslatishini qayd etgan. Janubiy minora ostida Ta-Rich (Ta Reach) deb ataladigan Vishnu haykali bor; mahalliy e’tiqodga ko‘ra, u dastlab ibodatxonaning markaziy qismida turgan. Minoralarni ichkarida yaxlit devori, tashqarida esa kvadrat ustunlari bo‘lgan galereyalar bog‘laydi. Galereyalar fillar o‘tishi uchun yetarlicha keng, shu sababli minoralar kirish joylari ko‘pincha «fillar darvozasi» deb ataladi. Ustunlar orasidagi shift rozetkalar guli shaklidagi nilufar bezaklar bilan qoplangan; devorning g‘arbiy peshtoqi raqsga tushayotgan figuralar, sharqiy tomoni esa panjarasimon derazalar, chopayotgan hayvonlar ustida raqsga tushayotgan erkaklar tasvirlari va devatalar bilan bezatilgan. Ular orasida butun ibodatxonada yagona bo‘lgan, tishlarini ko‘rsatib turgan figura bor.

Tashqi devor 820 ming m2 hududni o‘rab turadi. Bu yerda bosh ibodatxonadan tashqari dastlab xizmat va turar joy inshootlari, ibodatxonadan shimolda esa qirollik saroyi ham joylashgan. Angkorning boshqa dunyoviy binolari kabi bu inshootlar ham uzoq saqlanmaydigan materiallardan qurilgan va ayrim ko‘chalarning izlaridan boshqa hech narsa qolmagan. Tashqi devor ichidagi hududning katta qismini hozir changalzor qoplagan. G‘arbiy minoradan ibodatxonagacha uzunligi uch yuz ellik metr bo‘lgan, balustrada bilan bezatilgan tosh yo‘l (supa) olib boradi. Balustrada Naga tasvirlari shaklida ishlangan. Yo‘lning har ikki tomonida shaharga oltitadan kirish joyi bor. Yo‘lning ikki chetida bosh ibodatxonadan hisoblaganda uchinchi zinapoya qarshisida «kutubxonalar» deb ataluvchi binolar ham joylashgan. Kutubxonalar va ibodatxona orasida keyinroq qurilgan hovuzlar mavjud; tosh yo‘lni majmua markazi bilan tutashtiruvchi sher haykallari qo‘riqlab turgan xochsimon terrasa ham keyinchalik qo‘shilgan.

XII va XIII asrlarda Angkor-Vat avvalo diniy markaz sifatida tanilgan. Majmuaning keyingi davrdagi taqdiri, odatda, kamroq qiziqish uyg‘otadi. Tashqi devorga kiritilgan o‘zgartirishlar uning keyingi vazifasini tushunish uchun muhim dalildir. IX—XV asrlarda Angkor xmer imperiyasining markazi bo‘lgan. Keyinchalik esa davlatning chekka hududiga aylanib qolgan. Bu paytga kelib taylarning Ayutxaya qirolligi o‘z ta’sirini ancha kengaytirib, Angkorning sobiq hududining bir qismini egallagan. Angkor-Vat mudofaa maqsadlarida qayta qurilgan Angkor ibodatxonalarining ma’lum bo‘lgan birinchi va yagona namunasiga aylangan. Tashqi devor tosh terimida dumaloq teshiklar ochilgan, qulab tushgan devorlar o‘rni berkitilgan va boshqa konstruktiv o‘zgartirishlar qilingan. Devorning ichki tomoniga yog‘och konstruksiyalar biriktirilgan. Ularda jangchilar turishi kerak bo‘lgan — bu o‘rta asr qal’alaridagi jangovar yo‘lak yoki devor galereyasiga o‘xshagan. Qayta qurish haqida tosh bitiklarda ham, yilnomalarda ham ma’lumot yo‘q. 2010-yillarda Sidney universiteti olib borgan arxeologik tadqiqotlar Angkor-Vatning qayta qurilishi yo 1297 va 1585-yillar oralig‘idagi mudofaa ishlari davomida, yo 1585 va 1630-yillar orasida amalga oshirilganini ko‘rsatadi. Aftidan, bu Angkorni o‘rta asr Tailandidan himoya qilishga so‘nggi urinish bo‘lgan. Shunday qilib, Angkor davrining oxiriga kelib ibodatxonalar majmuasi mudofaa inshootiga aylangan.

Angkor-Vat barelyeflari

Qadimgi xmerlar barelyeflarga bezak san’atining boshqa turlaridan ko‘ra ko‘proq ustunlik berilgan. Qadimdan ibodatxonalar murakkab haykaltaroshlik bezaklariga ega bo‘lgan. Ilk ibodatxonalarning barelyeflari ibodatxona san’ati durdonalari hisoblanadi: Banteaysrey (967-yil), Bapxuon (taxminan 1060-yil), Bayon (qurilishi XII asrdan XIII asr boshigacha davom etgan). Angkor-Vat Vishnuga va Suryavarman II ni ilohiylashtirishga bag‘ishlangan. Buni Angkor-Vat devor barelyeflaridagi mavzular tasdiqlaydi. Vishnuning avatarlari — Rama va Krishnaga bag‘ishlangan sahnalar qadimgi hind dostonlari — «Ramayana», «Mahabharata», «Xarivansha»dan olingan. Bundan tashqari, ibodatxona devorlarida Suryavarman II ning jasoratlari tasvirlangan. Janubi-Sharqiy Osiyo tasviriy san’atida qahramonlik voqealarining bu qadar ulug‘vor ifodasiga boshqa misol topish qiyin.

Barelyeflarning joylashuv sxemasi

Shimoli-g‘arbiy burchak paviloni Shimoliy galereya, g‘arbiy tomon: «Devalar va asuralar jangi» Shimoliy minora Shimoliy galereya, sharqiy tomon: «Krishnaning Bana asurasi ustidan g‘alabasi» Shimoli-sharqiy burchak paviloni
G‘arbiy galereya, shimoliy tomon: «Ramaning Lankadagi jangi» Sharqiy galereya, shimoliy tomon: «Vishnuning asuralar ustidan g‘alabasi»
G‘arbiy minora Bosh ziyoratgoh Sharqiy minora
G‘arbiy galereya, janubiy tomon: «Kurukshetra jangi» Sharqiy galereya, janubiy tomon: «Sut okeanini chayqatish».
Janubi-g‘arbiy burchak paviloni Janubiy galereya, g‘arbiy tomon: Suryavarman II ning tantanali yurishi Janubiy minora Janubiy galereya, sharqiy tomon: «Yama sudi» («Do‘zax»). Janubi-sharqiy burchak paviloni

Suryavarman II jasoratlari haqidagi hikoyani tasvirlash qadimgi ustalardan hukmdorning ideal qiyofasini yaratishni talab qilgan. Bundan tashqari, Suryavarman II obrazi uning davriga xos xususiyatlarni aks ettirib, qadimgi sivilizatsiya muhitini yetkazadi. Voqealarni keng qamrab olish va murakkab mavzularni ochib berish mahorati tufayli qadimgi ustalar har bir barelyefda alohida voqeani hikoya qilishga erishgan. Tashqi galereyalar devorlaridagi barelyeflar voqealarning uzluksiz ketma-ketligi tarzida yaratilgan. Hikoyaning izchil davom etishi Angkor-Vat badiiy bezagining o‘ziga xos xususiyatidir. Mavzuli pannolar ulkan ko‘rinadi: ularning uzunligi 800 metrga, umumiy maydoni esa 1400 m2.

Angkor-Vat bezaklari tasviri va bo‘rtib chiqish darajasi turlicha bo‘lgan barelyeflardan iborat. Ular ulkan bo‘lishi ham, charmga bosib ishlangan naqshga o‘xshash deyarli tekis bo‘lishi ham mumkin. Angkor-Vat barelyeflarining yana bir alohida xususiyati — ommaviy sahnalarni tasvirlashdagi yuksak mahoratdir. Bunday namunalarga na qadimgi Hindiston san’atida, na Janubi-Sharqiy Osiyoning boshqa madaniyatlarida duch kelinadi. Angkor-Vat barelyeflariga ayrim jihatdan yaqin namunalar — Arjunaning tavbasi va «Ganganing Yerga tushishi» sahnalari tasvirlangan ulkan qoyatosh barelyeflari Mahabalipuramda.

«Krishnaning Bana asurasi ustidan g‘alabasi» pannosidan parcha (shimoliy galereya, sharqiy tomon)

Angkor-Vatda jami sakkizta mavzuli kompozitsiya mavjud. Barelyef pannolari muayyan ketma-ketlikda joylashgan. Ular orasida «Mahabharata» dostonidan epizod, «Tarixiy galereya» deb ataluvchi tasvirlar, samoviy va quyi olam manzaralari, «Ramayana»dan voqea, «Sut okeanini chayqatish», «Xarivansha»dan sahna hamda xudolar va jinlar jangi bor. Umuman olganda, kompozitsiyalarda Koinotning yaratilishi haqidagi miflar, xudolar tarixi va jangovar sahnalar aks etgan. So‘nggilari qirolning harbiy jasoratlarini Vishnuning ilohiy ishlari bilan tenglashtirishga qaratilgan.

Angkor-Vat barelyeflarining o‘ziga xos belgisi — nihoyatda uzun ekanidir. Kompozitsiyalar tomoshabin ularni yaqin masofadan ko‘rishi uchun mo‘ljallangan. Ustalarning past bo‘rtma relyef usulini tanlagani ham shu bilan izohlanadi. Rassomlar o‘z asarlarini odamlar harakatlanayotganda ko‘rishini anglagan. Shu bois ular gorizontal joylashgan uchta panno qatlamini ajratib ko‘rsatgan. Pastki qatorda ikkinchi darajali qahramonlar tasvirlangan, u bezak frizi vazifasini bajaradi. O‘rta qatlam asosiy voqea va uning qahramonlariga bag‘ishlangan. Yuqori qatorni samoviy olam vakillari — apsaralar egallaydi. Ustalar tasvirlarning mazmuniy ahamiyatiga qarab bir-birining ustiga tushishi va o‘lchamlarini o‘zgartirish kabi murakkab usullardan foydalangan. Shuningdek, figuralarni makon va chuqurlik taassurotini yaratadigan tarzda joylashtirishga intilgan. Ular figuralarni bir tekislikda taranglik, cho‘zilish va o‘zaro kesishish ta’sirlarini navbatma-navbat qo‘llagan holda joylashtirgan.

Angkor-Vat naqshlari

Angkor-Vat boy naqshli bezaklar bilan bezatilgan. Xmer an’anasida keng tarqalgan o‘simliksimon naqshlar ayniqsa ko‘p uchraydi. Geometrik naqshlar nisbatan kam. Oddiy naqshlar bezakli panjara va romlar kabi yordamchi unsurlar shaklida uchraydi. Angkor-Vatning yana bir o‘ziga xos xususiyati inson va hayvon shakllaridan olingan naqshlarning uyg‘unlashib, tosh tasvirlarda g‘aroyib shakllar hosil qilishidir.

Xmerlar bezak san’atida qadimgi hind ustalaridan daraxtlarni ulug‘lash an’anasini o‘zlashtirgan. Angkor-Vatda daraxtlar juda batafsil tasvirlangani ularga alohida munosabatni aks ettiradi. Naqshlarda takrorlanuvchi unsurlar mavjud bo‘lib, ular ritmik almashadi va simmetriyaga ega. O‘simliksimon tasvirlar orasida nilufar gullari ko‘proq ishlatilgan. Ularning nihollari, poyasining buramalari, g‘unchalari va rozetka ko‘rinishlari kabi bir necha turini ajratish mumkin. E’tiborlisi, har bir tasvirning o‘z mantiqi va aniq joyi bor. Xususan, ustunlarning tashqi yuzi ochilgan nilufar guli shaklidagi rozetkalar, shuningdek, g‘uncha va burama poyalar bilan bezatilgan. Ustunlarning yon va orqa sathlariga aylana ichidagi ochilgan nilufar tasvirlari ishlangan. Nihoyat, gul rozetkalari shift yuzalari va ko‘taruvchi to‘sinlarni bezab turadi.

Ustalarning mahorati murakkab naqsh kompozitsiyalarini yaratishda namoyon bo‘lgan. Ularda fantastik o‘simliklar chirmashib, devor yuzalarini zich qoplaydi. Chiziqlarning chirmashishi va almashinuvi o‘ziga xos, takrorlanmas naqshni hosil qiladi. Murakkab naqshlar sodda naqshlar bilan navbatlashadi, andozaviy tasvirlarning qo‘llanilishi esa umumiy kompozitsiyani uyg‘un va muvozanatli qiladi.

O‘simliksimon va geometrik naqshlar uyg‘unligiga misol — miniladigan qush Garuda va ilon — nagalar haykallaridir. Ularda plastik va naqshli bezak shakllari birlashtirilgan. Bundan tashqari, Angkor-Vatda uslublashtirilgan inson qiyofalarini ham uchratish mumkin. Masalan, ilohlar, ibodat qilayotgan zohidlar va raqsga tushayotgan apsaralar tasvirlari. Ayrim naqshlar hayvon va o‘simliklarning geometrik kompozitsiyalaridan iborat. Ibodatxona majmuasida odamlar, qushlar, otlar, sherlar va maymunlar qiyofasi ko‘zga tashlanadigan boshqa tasvirlar ham mavjud.

Angkor-Vatning yashirin rasmlari

XV asr o‘rtalaridan XVIII asrgacha Angkor-Vat buddaviylar ziyoratgohiga aylangan. Qirol Ang-Chan (1516—66) majmuani qisman tiklagach, Angkor-Vat Kambodjadan ancha uzoqlarda ham mashhur bo‘lgan buddaviylar ziyorat joyiga aylangan. Buddaviylashuv Angkor-Vat tashqi qiyofasida badiiy iz qoldirgan. 2010-yillarda Avstraliya milliy universiteti va APSARA agentligi olimlari Angkordan keyingi davrga oid 200 ga yaqin devor rasmini aniqladi. Odatdagi yorug‘likda bu rasmlarning aksariyati inson ko‘ziga ko‘rinmaydi. Ularning mavjudligi tasvirlarni raqamli qayta ishlash orqali tasdiqlandi. Rasmlarda qayiqlar, binolar, musiqa asboblari va hayvonlar rangli tasvirlangan.

Ayrim rasmlarda ilohlar va mifologik qahramonlarni tanish mumkin. Ikkinchi va uchinchi devor ichidagi rasmlarda apsaralar (samoviy parilar) tasvirlangan. Ularning qiyofalari turli uslublarda qo‘pol chizilgan; majmua bo‘ylab tartibsiz tarqalganligi rasmlar tashrif buyuruvchilar tomonidan chizilganini anglatishi mumkin. Bosh ibodatxonaga boriladigan yo‘ldagi kirish xonalarida ko‘plab apsara barelyeflari qizil bo‘yoq bilan hoshiyalangan. Bu figuralar yagona reja asosida bir vaqtda bo‘yalganidan darak beradi deb hisoblanadi. Rasmlar orasida apsara bo‘lmagan bitta figura — Xanuman, maymunlar xudosi va Ramaning yo‘ldoshi tasviri ajralib turadi. Bu qahramon Janubi-Sharqiy Osiyo ikonografiyasida mashhur.

Rasmlarning ko‘pi o‘rta asrlardagi vandalizm natijasi bo‘lishi mumkin; ularni Angkor 1431-yilda tanazzulga uchragach kelgan ziyoratchilar va tashrif buyuruvchilar qoldirgan bo‘lishi ehtimol. Biroq ibodatxonaning eng yuqori qismidagi ayrim rasmlar, aftidan, qirol Ang-Chan tomonidan olib borilgan ta’mirlash ishlarining bir qismi bo‘lgan. Shunga o‘xshash ikonografik devor rasmlari Janubi-Sharqiy Osiyoning materik qismidagi buddaviy ibodatxonalarda uchraydi. O‘xshash ibodatxona freskalari Pagan (Myanma) va Ayutxaya (Tailand)da ham ma’lum. Rasmlarning ko‘pi theravada buddizmi hukmron dinga aylangan davrda chizilgan deb hisoblanadi. Shunday qilib, Angkor-Vat rasmlari o‘rta davr tasviriy san’atining noyob namunasi va Angkordan keyingi Kambodjadagi eng qadimgi ibodatxona freskalaridan biridir.

Angkor-Vat rasmlarining joylashuvi
№ Joylashuvi Ko‘rinishi Tavsifi
AW01 birinchi korpus, janubiy kirish xonasi yomon hayvonlar, musiqa asboblari va turli sahnalar tasvirlangan ko‘plab rasmlarga ega, yaxshi bezatilgan xona; bir nechta qora rasmlar ham bor
AW02 birinchi korpus, sharqiy kirish xonasi yomon rangi o‘chgan rasmlar, ayrimlarida qayiq tasvirlari ko‘rinadi
AW03 ikkinchi korpus, g‘arbiy devor yomon fillar, sherlar, qora-qizil rasmlar, inson shaklidagi chiziqli figuralar, mavhum chiziqli tasvirlar, vandalizm izlari, yozuvlar, me’moriy tasvirlar, kaft izlari, samoviy raqqosalar (ilohlar)
AW04 ikkinchi korpus, shimoliy devorning shimoli-g‘arbiy qismi yomon turli qayiqlar va me’moriy tasvirlar
AW05 uchinchi korpus, janubiy kirish yomon me’moriy tasvirlar
AW06 uchinchi korpus, sharqiy kirish turlicha katta yozuv va qizil rangga bo‘yalgan, yaxshi ko‘rinadigan rasm; unda yotgan iloh yoki tog‘ tasvirlangan bo‘lishi mumkin; rasmlarda ilohlar tasvirlari ham bor
AW07 uchinchi korpus, shimoli-sharqiy xona yomon yozuvlar
AW08 uchinchi korpus, shimoliy kirish xonasi yomon qayiqlar va me’moriy tasvirlar
AW09 to‘rtinchi korpus (tashqi devor), g‘arbiy devor yaxshi asosan qayiqlar

Qurilish texnologiyalari

Angkor-Vatdagi tosh terimining 1912-yilda qalamda chizilgan rasmi
Angkor-Vatda tosh bloklarining mahkamlanishi haqida 1912-yilda qalamda chizilgan rasm

Inshootni tashkil etuvchi toshlar silliqlangandek. Tosh terish ishlari qorishmasiz amalga oshirilgan, ammo toshlar bir-biriga shu qadar zich moslashtirilganki, ularning choklarini ba’zan topib bo‘lmaydi. Tosh bloklari ba’zan o‘zaro birikmasiz bo‘lib, faqat o‘z og‘irligi bilan turadi. Ayrim hollarda qistirma birikma, shuningdek, «qaldirg‘och dumi». Taxminlarga ko‘ra, toshlar joyiga fillar kuchidan foydalanib o‘rnatilgan; fillar blokli ko‘tarish mexanizmida foydalanilgan koyr (kokos tolasi) arqonlari yordamida yuklarni ko‘targan.. Anri Muo qaydlarida ko‘p toshlarda diametri 2,5 sm, chuqurligi 3 sm bo‘lgan teshiklar borligi, tosh blok qanchalik katta bo‘lsa, teshiklari ham shunchalik ko‘p bo‘lishini aytgan. Teshiklarning aniq vazifasi noma’lum, ammo ayrim tadqiqotchilar ular toshlarni metall sterjenlar bilan biriktirish uchun ishlatilgan deb hisoblaydi. Boshqalar esa teshiklarga vaqtinchalik shkantlar o‘rnatilib, ular montaj paytida toshning harakatini boshqarishni osonlashtirgan deb taxmin qiladi. Angkor-Vatning ayrim devorlaridagi teshiklar devorlar metall (bronza) varaqlar bilan qoplanganidan dalolat berishi mumkin. Metall quyosh nurlarida yaltiragan, biroq talonchilar va buzg‘unchilarni ham o‘ziga jalb qilgan.

Majmuani qurishda juda katta miqdorda qumtosh ishlatilgan. Uning miqdori qadimgi Misrdagi Xafra piramidasi qurilishiga sarflangan hajmga (5 million tonnadan ortiq) qiyoslanadi. Angkor-Vat qurilganidan asrlar o‘tib, Vaseda universiteti (Tokio) yapon arxeologlari majmua qurilishida ishlatilgan bir qator sun’iy suv kanallarining izlarini topgan. Taxminlarga ko‘ra, ibodatxonalar uchun ishlatilgan besh million tonna qumtosh qurilish joyiga suv yo‘li orqali yetkazilgan. Har bir qumtosh blokining og‘irligi 1,5 tonnagacha bo‘lib, ular Kulen tog‘ platosidagi konlardan olingan. 2012-yilda arxeologlar Kulen etagidan Angkorgacha cho‘zilgan, uzunligi 34 kilometr bo‘lgan kanallarning qoldiqlarini aniqladi. Kulen platosi va suv yo‘li bo‘ylab 50 dan ortiq tosh koni topilgan bo‘lib, ulardagi tosh ibodatxona qurilgan toshga mos keladi.

Angkor-Vatning qadimgi aholisi

Sayyohlik otkritkasi: Angkor xarobalari, Hindixitoy. Parij, 1911-yil
Tashqi tasvirlar
LiDAR tasvirlari asosida Angkor-Vat hududining qayta tiklangan ko‘rinishi
https://www.researchgate.net/figure/Reconstruction-image-of-Angkor-Wat-on-the-basis-of-the-LiDAR-images-and-recent-fieldwork_fig6_289993648

Hamkorlikdagi tadqiqotlarda Gavayi universiteti, Illinoys universiteti, Fransuz Uzoq Sharq maktabi va APSARA agentligi olimlarining 2010—2013-yillardagi qo‘shma tadqiqotlari Angkor-Vatning tashqi devori ichidagi turar joy hududlarini tasvirlash imkonini berdi. Devor ichidagi butun maydon to‘g‘ri burchakli kataklardan iborat to‘r shaklida bo‘lgan. Har bir katak ko‘tarma va pastliklar hosil qilgan «blok»ni tashkil etgan. Faqat asosiy g‘arbiy minoradan bosh ibodatxonagacha bo‘lgan hudud bundan mustasno. Aftidan, ko‘tarmalarda bir vaqtlar binolar, pastliklarda esa hovuzlar bo‘lgan. Shunday qilib, ibodatxona atrofida binolar va hovuzlardan tuzilgan to‘rsimon tizim mavjud bo‘lgan. Butun hududda 283 ta inshoot va 250—300 ta hovuz bo‘lishi mumkin.

Angkor-Vat hududida turar joylarning mavjudligi haqidagi dalillar VI asrga, ya’ni Angkorning rasman tashkil etilishi va Angkor-Vatning 1100-yillarda qurilishidan ancha oldingi davrga tegishli. Boshqacha aytganda, bu yerda bir necha asr davomida odamlar yashagan. Qazishmalar ibodatxona yaqinida yengil turar joy binolari bo‘lganini ko‘rsatdi. Olimlar ibodatxona atrofida faqat yuqori tabaqaga mansub kishilarga mo‘ljallangan binolar bo‘lganiga dalil topmadi. Demak, Angkor-Vat atrofida qirollik oilasi a’zolari ham, braxmanlar ham yashamagan. Aksincha, asosiy aholi kamtarona moddiy ahvolga ega ibodatxona xizmatchilaridan iborat edi. Ular ibodatxonaga juda yaqin joydagi nisbatan kichik va uzoq xizmat qilmaydigan binolarda istiqomat qilgan. Ibodatxona atrofi rejasi, hovuzlar va uylar tizimi o‘ziga xos dastlabki loyiha bo‘lmagan. U uzoq davom etgan turar joy qurilishi natijasida shakllangan, dastlabki tuzilishi VI—VIII asrlarga borib taqaladi. Turar joy hududining yakuniy tuzilishi XI—XII asrlarda shakllangan.

Angkor-Vatda har kuni Vishnuga bag‘ishlangan jamoaviy va yakka tartibdagi diniy marosimlar o‘tkazilgan. Ularda braxmanlar va ularning yordamchilari, ziyoratchilar, zohidlar va dindorlar qatnashgan. Puja marosimlari, ibodatxona udumlari, bayramlar va boshqa tadbirlar ko‘p sonli xizmat ko‘rsatuvchi xodimlarni talab qilgan. Ruhoniylar, musiqachilar, raqqosalar, qo‘shiqchilar va qo‘riqchilardan tashqari ular tarkibiga gulchambar tayyorlovchi bog‘bonlar, sariyog‘ tayyorlovchi sutchilar, marosim xarajatlarini hisoblovchi hisobchilar, shuningdek, oshpazlar, tikuvchilar, duradgorlar, to‘quvchilar, yuvuvchilar, tosh teruvchilar, me’morlar — qisqasi, ibodatxona infratuzilmasini ishlatib turgan barcha kishilar kirgan.

Angkor-Vatdagi hovuz bo‘yida teatr truppasining fotosurati. Fransuz Hindixitoyi, 1918—1921-yillar oralig‘i

Arxeologik qazishmalar XVI asrgacha Angkor-Vatga aholining uch marta ko‘chib kelganini ko‘rsatdi; XVI asrda xmer qirollik hokimiyati ibodatxonaning avvalgi ulug‘vorligini tiklashga harakat qilgan. Birinchi to‘lqin VI asr ko‘chmanchilaridan iborat bo‘lib, ular, aftidan, muqaddas joyga asos solgan. Ikkinchi ommaviy ko‘chish to‘lqini Suryavarman II hukmronligining butun davrida davom etgan. Nihoyat, Angkor davri tugaganidan keyin, XV asrdan so‘ng yangi aholi kelgan, ammo ularning soni katta bo‘lmagan.

Ibodatxona atrofidagi ko‘p ko‘tarma-tepaliklarda ovqat tayyorlash va uy qurish kabi yashash faoliyatining arxeologik dalillari aniqlangan. Topilgan buyumlarning ko‘pchiligi sopol buyumlar, jumladan, loy idishlar va Xitoyda ishlab chiqarilgan idishlardan iborat. Xitoy idishlari shimoliy Sun sulolasi (960—1279) bilan Min sulolasi (1368—1644) hukmronliklari oralig‘iga tegishli. Guandun kabi ayrim Xitoy markazlarida tashqi savdo uchun mahsulotlar ishlab chiqarilgani va ular butun xmer qirolligi bo‘ylab topilgani ma’lum. Angkor-Vatda topilgan sifati past Xitoy kosalari, qutichalari va sharsimon vazalar shimoliy qo‘shni bilan faol savdo aloqalarini ko‘rsatadi.

Aholi soni eng yuqori bo‘lgan davrda Angkor-Vatda 3000 dan 4300 gacha kishi yashagan bo‘lishi mumkin. Turli ko‘tarma-tepaliklardan topilgan sopol buyumlar majmualarida jiddiy farqlar yo‘qligi ijtimoiy tabaqalanish bo‘lmaganini ko‘rsatadi. Boshqacha aytganda, ibodatxona atrofida xizmat ko‘rsatuvchi xodimlar yashagan. Ehtimol, yengil turar joy inshootlarida doimiy va vaqtinchalik xizmatchilar istiqomat qilgan. Vaqtinchalik xizmatchilar «navbatchilik usulida» ishlagan: ular har oy ikki haftaga bu yerga kelgan, bu qadimgi Kambodjaga xos bo‘lgan.

Suv inqirozi va Angkor tanazzuli

Kosmik surat: NASA tomonidan kosmosdan olingan Angkor-Vat tasviri

Tashlab ketilgan shaharning katta qismini qoplagan qalin changalzor ilk yevropalik tadqiqotchilarga Angkor xaritasini tuzishga imkon bermagan. Faqat 1930-yillarning oxiriga kelib Fransuz Uzoq Sharq maktabi olimlari Jorj Truve va Anri Marshal Angkor markaziy qismining xaritasini chiza olgan. Xaritalar kanallar, ko‘tarmalar, to‘g‘onlar, xandaqlar, suv omborlari va hovuzlardan iborat hayratlanarli tizimni ochib bergan. Sun’iy suv tizimi Angkorning ulkan hududida suvni to‘plash, saqlash va taqsimlashga xizmat qilgan. Bundan tashqari, Angkor suv tizimi murakkab qishloq xo‘jaligi sug‘orish tarmog‘ining bir qismi bo‘lgan. Angkorning sun’iy tizimi shaharning ravnaqi va kengayishiga asos bo‘lgan, ammo aynan shu tizim uning tanazzulga uchrashi va keyinchalik vayron bo‘lishiga ham sababchi bo‘lgan. Masofadan zondlash usullari olimlarga hududning to‘liq xaritasini olish imkonini berdi. Angkor suv resurslarini boshqarish tarmog‘i 900 dan 1000 km2 maydonni qamrab olgan. Boshqariladigan hududning kattaligi Angkor Yer yuzidagi sanoatlashuvgacha bo‘lgan eng yirik aholi manzilgohi ekanini ko‘rsatadi. Aslida, u suv resurslarini boshqarish, ma’muriy va diniy markaz vazifalarini birlashtirgan.

Tashqi tasvirlar
LiDAR tasvirlari tahliliga asoslangan Angkor-Vat atrofidagi hududning arxeologik xaritasi
https://www.researchgate.net/figure/A-preliminary-archaeological-map-of-the-Angkor-Wat-area-based-on-an-analysis-of-LiDAR_fig5_289993648

Shahar kengaygani sari aholi eski suv resurslarini boshqarish infratuzilmasini yangilash o‘rniga uni kengaytirishni afzal ko‘rgan, buning oqibatida suv oqimlarini boshqarish tizimi ham murakkablashib borgan. XI asr oxiriga kelib barcha mahalliy daryolar kanallar orqali sholizorlarni sug‘orishga yo‘naltirilgan. Angkor suv infratuzilmasining eng yuqori o‘tkazish quvvatiga yetgan. Uni yanada rivojlantirish imkonsiz bo‘lib qolgan va shahar murakkab rejalashtirishdagi nuqsonlardan aziyat cheka boshlagan. Suv oqimlaridagi nisbatan kichik o‘zgarishlar, masalan, seryog‘in yil yoki asosiy kanallardan birining to‘lib ketishi butun suv tizimining ishdan chiqishiga olib kelishi mumkin edi. Sun’iy havzalarda suv to‘planishi loyqa cho‘kishi va gil hosil bo‘lishiga, shuningdek, oziqa moddalarining notekis taqsimlanishiga sabab bo‘lgan. Suv havzalarida uzoq vaqt turg‘un suv qolishi oziqa moddalari kamayishiga olib kelgan. Ayrim «yuqori oqimdagi» kanallarda loyqa qatlami qalinlashgan, «quyi oqimda» esa oziqa moddalari zaxirasi tugagan. Bundan tashqari, sug‘orish tizimidagi nosozliklar tufayli ayrim hududlar qurib qolgan, tuproq oksidlangan va sholizorlar unumdorligi pasaygan. XIV asrga kelib Angkor suv resurslarini boshqarish tarmog‘ida bartaraf etilmagan yoki bartaraf etish mumkin bo‘lmagan ko‘plab muammolar yuzaga kelgan. Suv tizimi tuzilishini o‘zgartirish uchun haddan tashqari katta va murakkab bo‘lib qolgan edi. Aholi suv resurslarini boshqarishdagi asrlar davomida to‘plangan xatolar oqibatlari bilan samarasiz kurashishdan boshqa chora topolmagan.

XIV va XV asrlarda Angkor suv resurslarini boshqarish tizimining yemirilishi kuchli qurg‘oqchilik bilan bir vaqtga to‘g‘ri kelib, ijtimoiy beqarorlikni keltirib chiqargan. Uzoq davom etgan qurg‘oqchiliklar 1350—1370 va 1400—1420-yillarda kuzatilgan. Iqlim o‘zgarishlari mahalliy yuqori tabaqa vakillarining yangi yashash joylariga ko‘chishi bilan kechgan. Ularning ortidan xizmatchilari ham ketgan va vaqt o‘tishi bilan odam yetishmasligi sabab Angkor suv tizimini saqlash imkonsiz bo‘lib qolgan. Angkordagi so‘nggi yirik tosh ibodatxona 1295-yilda qurilgan; sanskritcha so‘nggi tosh bitik ham shu yilga tegishli. Xmer tilidagi so‘nggi bitik 1327-yilda yozilgan. Poytaxt imperiyaning janubiga ko‘chirilgan, Angkor esa siyosiy va iqtisodiy ahamiyatini yo‘qota boshlagan. Shahar butunlay huvillab qolishidan taxminan bir asr oldin yuqori tabaqa vakillari uni tark etgan. Angkor sivilizatsiyasining yemirilishi 1431-yilda, poytaxt Tailandning Ayutxaya qirolligi qo‘shinlari tomonidan talon-toroj qilinganida yuz bergan deb hisoblanadi.

Mintaqada o‘tkazilgan Sidney universiteti tomonidan mintaqada olib borilgan tadqiqotlar shaharda yerdan foydalanish jadalligi aholi uni tark etishidan oldingi yuz yil davomida asta-sekin kamayganini ko‘rsatdi. XIV asr oxiriga kelib kanallar va suv havzalari suzib yuruvchi botqoq-o‘simliklar bilan qoplangan; bu shahar suv infratuzilmasiga endi qaralmayotganidan dalolat beradi. Arxeologik ma’lumotlarga ko‘ra, Angkorning tugashi Tailand bosqini yoki suv tizimining yemirilishi oqibatida birdaniga ro‘y bermagan. Bu shahar yuqori tabaqasining demografik ko‘chishi bilan birga kechgan bosqichma-bosqich jarayon bo‘lgan. XV asrda shahar mavjud bo‘lishdan to‘xtagan.

Angkor xronikasi, 802—1431-yillar
Voqea Davr, yillar
Jayavarman II Angkorda qadimgi xmerlar 802
davlatiga asos soladi; hukmronlik Suryavarman II 1113-1150
Suryavarman II tomonidan Angkor-Vatning qurilishi 1100-yillarning boshi yoki o‘rtalari
Angkorda suv kanallari tizimining qurilishi 1100-yillar
Angkorning Tyampa qo‘shinlari tomonidan Tonlesap ko‘lidagi jang[inglizcha]dan keyingi talon-toroj 1177
Angkor suv tizimining yomonlashuvi 1200-yillarning boshi — 1300-yillarning oxiri
Angkordagi so‘nggi tosh ibodatxonaning qurilishi 1295
Angkor inshootlaridagi so‘nggi tosh bitik sanskrit tilidagi Angkor binolaridagi so‘nggi tosh bitik 1295
Angkor inshootlaridagi so‘nggi tosh bitik xmer tilida Angkor binolaridagi so‘nggi tosh bitik 1327
Angkordagi birinchi ulkan qurg‘oqchilik 1345-74
Angkor aholisi sonining kamayishi va suv tizimiga qarovning yomonlashuvi 1300-yillar
Angkorning qayta aholi bilan to‘lishi va suv kanallarining bir qismini tiklash 1400-yillarning boshi −1600-yillar yoki 1700-yillar
Angkordagi ikkinchi ulkan qurg‘oqchilik 1401-1425
Angkorning Tailand qiroli Boromoracha II tomonidan egallanishi 1431

Angkor-Vatni tiklash va saqlash

Angkor mintaqasida tiklash ishlari: Kambodjalik ishchilar 2008-yilda tosh bloklarni texnikasiz tashimoqda

Kambodjaning boshqa qadimgi ibodatxonalari kabi Angkor-Vat ham asta-sekin yemirilish muammosiga duch kelgan. Tropik namlik, shamol, quyosh nuri, o‘simliklar va zamburug‘lar kabi tabiiy omillar ta’sirida tosh materiallar asta-sekin parchalanadi. Angkor-Vatni saqlash ishlari 1908-yilda «Conservation d’Angkor» «Fransuz Uzoq Sharq maktabi» loyihasi boshlanishi bilan yo‘lga qo‘yilgan. Maktab 1975-yilgacha tadqiqot, konservatsiya va restavratsiya ishlari uchun mas’ul bo‘lgan. O‘sha yili hokimiyat qizil xmerlar qo‘liga o‘tgan. 1986—1992-yillarda ibodatxonada restavratsiya ishlarini Hindiston arxeologiya boshqarmasi amalga oshirgan, chunki Fransiya o‘sha vaqtda Kambodja hukumatini tan olmagan. 1992-yilda Kambodja qiroli Norodom Sianukning murojaatidan so‘ng Angkor-Vat YUNESKO Jahon merosi ro‘yxatiga xavf ostidagi obyekt sifatida kiritilgan (2004-yilda esa xavf ostidagi obyektlar ro‘yxatidan chiqarilgan).

Yodgorlikni saqlash maqsadida 1993-yilda Fransiya va Yaponiya hukumatlari YUNESKO hamda Kambodja hukumati bilan hamkorlikda Angkor bo‘yicha Xalqaro muvofiqlashtiruvchi qo‘mitani (ICC-Angkor) tashkil etdi. U ilmiy va arxeologik loyihalarni muvofiqlashtirish va kelishish, shuningdek, Angkor hududidagi loyihalarni amalga oshirish uchun zarur texnik me’yorlar va moliyaviy shartlarni belgilashga mas’ul. 1995-yilda Kambodja hukumati yodgorlik hududini himoya qilish va Angkor tarixiy mintaqasini rivojlantirish uchun maxsus davlat agentligini — APSARA Authority[inglizcha]ni tuzdi. 1996-yilda Kambodja merosini himoya qilish to‘g‘risidagi qonun kuchga kirdi.

Jahon yodgorliklar jamg‘armasining Angkor-Vatdagi tiklash ishlari haqidagi videosi, 2011-yil

Yodgorlik holatining yomonlashuvida inson omili ham katta rol o‘ynaydi. 1993-yilda bu yerga atigi 7,6 ming sayyoh kelgan bo‘lsa, 2012—15-yillarda ularning soni ikki milliondan oshdi. Kambodjaga kelayotgan har ikkinchi xorijlik sayyoh Angkor-Vatga tashrif buyuradi. Kambodja turizm vazirligiga ko‘ra, 2018-yilda yodgorlikni 2,6 mln kishi ziyorat qilgan, chiptalar savdosiga mas’ul davlat kompaniyasi Angkor Enterprise daromadi esa 116,6 mln AQSH dollarini tashkil qilgan. Sayyohlarning asosiy qismi Xitoydan, undan keyin Janubiy Koreya va AQSHdan keladi. TripAdvisor turizm xizmatining baholashicha, 759 ta diqqatga sazovor joy orasida, 68 mamlakat bo‘yicha Angkor-Vat 2017-yilda mashhurligi jihatidan birinchi o‘rinni egallagan. Undan keyin Ispaniya maydoni (Sevilya), Shayx Zayd masjidi (Abu-Dabi), Avliyo Pyotr sobori (Vatikan) va boshqa diqqatga sazovor joylar kelgan.

Sayyohlar oqimi yodgorlikka muayyan zarar yetkazadi. Uni saqlash uchun rasmiylar oldini oluvchi choralarni ko‘rgan: to‘siq sifatida arqonlar tortilgan va yuqoriga chiqish uchun yog‘och zinapoyalar o‘rnatilgan. Angkor bo‘yicha Xalqaro muvofiqlashtiruvchi qo‘mita qaroriga binoan 2019-yilda arxeologik bog‘ atrofida uzunligi 23 km bo‘lgan velosiped yo‘lagi qurishga qaror qilindi. Yevropalik sayyohlar mehmonxonalardan velosiped ijaraga oladi, ammo ko‘pchilik avtomobil va mototsiklni afzal ko‘radi. Velosiped yo‘lagi velosipedchilarning xavfsizligini ta’minlashi va yo‘l tirbandliklarini kamaytirishi kerak.

Chiptalar sotishdan tushgan daromadning taxminan uchdan bir qismi majmuani saqlashga sarflanadi. Yodgorlikni saqlash va tiklash ishlarining katta qismi xorijiy hukumatlar — Fransiya, Yaponiya, AQSH va boshqalar tomonidan moliyalashtiriladi. 2001-yilda Kambodja hukumati «Angkor sayyohlik shahri» konsepsiyasini ishlab chiqdi. Unda muhofaza etiladigan hududga transport qatnovini yaxshilash va xorijlik sayyohlar uchun mehmonxonalar qurish ko‘zda tutilgan. Sayyohlarni qabul qilish maqsadida 2006-yilda Siyemreapda xalqaro aeroport qurilgan. Biroq «Angkor sayyohlik shahri» keng ko‘lamli loyihasini amalga oshirish qo‘shni Siyemreap shahrining suv ta’minoti, kanalizatsiya va elektr tizimlariga xavf tug‘dirgan. Changalzorlarning kesilishi, turar joy qurilishi va avtomagistral o‘tkazilishi yerosti suvlari sathiga ta’sir qilib, ibodatxonaning barqarorligiga salbiy ta’sir ko‘rsatgan.

2017-yil holatiga ko‘ra, Angkor-Vatni saqlash ishlari bir necha xalqaro loyiha doirasida olib borilgan: Yaponiyaning «Team for Safeguarding Angkor» va Sofiya universitetining «Angkor International Mission», AQSHning Jahon yodgorliklar jamg‘armasi, Italiyaning Ingegneria Geotecnica va Germaniyaning Apsara Conservation Project loyihalari:

Olimlar jamoasi Loyiha vazifalari Yillar Budjet, mln AQSH dollari
  • APSARA National Authority (Kambodja)
  • Ingegneria Geotecnica e Strutturale (Italiya)
  • UNESCO/Italy Funds-in-Trust
  • Hovuz qirg‘og‘ini qayta tiklash
  • G‘arbiy darvoza minorasini mustahkamlash
  • G‘arbiy pavilonni mustahkamlash,
  • xochsimon terrasa balustradasini tiklash (eski beton qismi va metall to‘sinlarni olib tashlash)
  • zararlangan ustunlarni mustahkamlash
  • hovuzning tosh zinapoyalarini restavratsiya qilish
2001-yildan hozirgacha 0,882
Sophia University Angkor International Mission (Yaponiya) g‘arbiy dambani konservatsiya qilish va qayta tiklash 1996—2007 4,000
German Apsara Conservation Project — GACP (Germaniya)
  • barelyeflarni ilmiy hujjatlashtirish
  • qumtosh barelyeflari, haykallar, suvoq bezaklari va ko‘p rangli qoplamani saqlash
  • xmer mutaxassislarni o‘qitish
1995-yildan hozirgacha 6,000
World Monuments Fund — WMF (AQSH)
  • «Sut okeanini chayqatish» pannosini tiklash
  • tom toshlarini yechish, konservatsiya qilish va qayta yig‘ish
  • galereyadagi drenaj tizimini qayta tiklash
  • galereyadagi yog‘och shiftni almashtirish
  • tomga apsaralarning asl o‘ymakor figuralari va nusxalarini o‘rnatish
1998—2013 ma’lumot yo‘q

Angkor-Vat ommaviy madaniyatda

Angkor-Vatning G‘arb madaniyatida ommalashishiga 2001-yilda Gollivudning «Lara Kroft: maqbaralar talonchisi» blokbasteri chiqishi katta hissa qo‘shgan. Filmda bosh rolni Anjelina Joli ijro etgan. Ko‘ngilochar filmda u kundalik savdo joyi va rohiblar marosim o‘tkazish uchun to‘planadigan buddaviy ibodatxona sifatida tasvirlangan. Shu bilan birga, Angkor-Vat bosh qahramon shifo topadigan va ma’naviy ravshanlikka erishadigan sirli ruhiy maskan sifatida ko‘rsatiladi. Angkorning haqiqat va to‘qima o‘rtasidagi chegarani yo‘qotadigan «postmodernistik» xususiyatlari uning bahsli qiyofasini yaratgan. Biroq «Lara Kroft» 1964-yildan beri Angkor haqida suratga olingan birinchi ommabop filmga aylangani sababli Kambodjada ko‘pchilik uning chiqishini olqishlagan. Bu turizm va savdoga ijobiy ta’sir qiladi, deb hisoblangan.

2012—14-yillarda Yaponiyada antiutopik anime-serial — «Psycho-Pass» namoyish etildi. Undagi ayrim sahnalar Angkor-Vatda sodir bo‘ladi.

Angkor-Vat haqidagi ilmiy-ommabop va hujjatli filmlar:

Nomi Yili Ishlab chiqaruvchi mamlakat Tomosha qilish havolasi
The Secret of the Temples of Angkor (Angkor ibodatxonalarining siri) 1998 Fransiya Havola
Glories of Angkor Wat (Angkor-Vat: Qadimgi Osiyoning durdonasi) 1999 AQSH Havola
Riddles of the Dead Series: Angkor The Lost City (O‘tmish sirlari: yo‘qolgan Angkor shahri) 2003 AQSH Havola
National Geographic. Ancient Megastructures. Angkor Wat (Qadimgi ulkan inshootlar: Angkor-Vat) 2007 AQSH Havola
Angkor Wat: Mysterious Smile of Buddha (Angkor-Vat: Buddaning sirli tabassumi) 2009 Tayvan Havola
Land of the Gods (Angkor — Xudolar zamini: imperiyaning yuksalishi, birinchi qism) 2012 Janubiy Koreya Havola
Land of the Gods (Angkor — Xudolar zamini: imperiya taxti, ikkinchi qism) 2012 Janubiy Koreya Havola
Jungle Atlantis (Changalzordagi Atlantida: Angkor-Vat — yashirin megapolis, birinchi qism) 2014 Buyuk Britaniya Havola
Jungle Atlantis (Changalzordagi Atlantida: Angkor-Vat — ulkan shaharning halokati, ikkinchi qism) 2014 Buyuk Britaniya Havola

Bundan tashqari, Angkor-Vat ko‘plab kompyuter o‘yinlarida uchraydi:

O‘yin Yil Angkorning o‘yindagi o‘rni
Tomb Raider IV: The Last Revelation 1999 o‘yinning birinchi manzili, mashq bosqichi
Rise of Nations 2003 qurish mumkin bo‘lgan dunyo mo‘jizalaridan biri
Sid Meier’s Civilization 2005, 2010 dunyo mo‘jizalari turkumidagi maxsus inshoot
Diamond Rush 2006 o‘yinning uchta hududidan birinchisi
Atlantica Online 2008 o‘yin hududlaridan biri
Point Blank 2008 umumiy jang rejimidagi xarita
Dark Souls 2011 o‘yindagi hududlardan biri — Unutilgan Izalit manzilgohining tashqi ko‘rinishi
Painkiller: Recurring Evil 2012 yakuniy bosqich xaritasi

Angkor nomi bilan pivo[inglizcha], Kambodjaning dengiz bo‘yidagi Sianukvil shahrida 1992-yildan beri ishlab chiqariladi. Yorlig‘ida Angkor-Vatning uchta minorasi tasviri va «Mening mamlakatim, mening pivom» degan reklama shiori mavjud.

Adabiyotlar

  • Антощенко B. Виктор Голубев на руинах Ангкора // Восточная коллекция. — 2002. — Т. 1, № 2. — С. 120—128.
  • Бандиленко Г. Ангкор Ват / Под общ. ред. М. Ф. Альбедиль и А. М. Дубянского. — Индуизм. Джайнизм. Сикхизм: Словарь. — М.: Республика, 1996. — С. 54—56.
  • Бисов А. А., Уваров П. В. Искусство Камбоджи. Анализ храмового комплекса Ангкор-Ват // Молодой учёный. — 2014. — Т. 62, № 3. — С. 1079—1081.
  • Виноградов Б. П. Башни Ангкора: очерки о Кампучии. — М.: Известия, 1985. — 175 с.
  • Гожева Н. А. Ангкор-Ват. — Большая российская энциклопедия. — М.: БРЭ, 2005. — Т. 1. — С. 683.
  • Маршаль А. Ангкор / Сокр. пер. с фр. Предисл. чл.-кор. Акад. художеств СССР Б.В. Веймарна. — М.: Искусство, 1964. — 195 с.
  • Миго А. Кхмеры: история Камбоджи с древнейших времён / Пер. с фр. / предисл. Дементьева Ю. П.. — М.: АН СССР. Ин-т востоковедения, 1973. — 349 с.
  • Мифы народов мира / Гл. ред. С. А. Токарев. — Энциклопедия. Электронное издание. — М.: Большая Российская энциклопедия, 2008. — С. 825.
  • Морозов А. К. Легенды древнего Ангкор-Вата. — М.: РСП, 2024. — 14 с. — ISBN 978-5-4477-3775-7.
  • Рыбакова Н. И. Искусство Камбоджи с древнейших времён до XIV века. — М.: Галарт, 2007. — 253 с. — ISBN 978-5-269-01062-5.
  • Самнанг Т. Художественная система декора Ангкор-Ват. — Автореферат дис. ... кандидата искусствоведения: 17.00.04. — М.: Моск. художественно-промышленный ун-т, 1997. — 30 с.
  • Седов Л. А. Ангкорская империя: социально-экономический и государственный строй Камбоджи в IX—XIV вв.. — М.: Наука, 1967. — 260 с.
  • Степанова Ю. С. Ангкор-Ват // Центральный научный вестник. — 2019. — Т. 4, № 10. — С. 54.
  • Brotherson D. The fortification of Angkor Wat (англ.) // Antiquity. — 2015. — Vol. 89, no. 348. — P. 1456—1472.
  • Carter A. Angkor Wat archaeological digs yield new clues to its civilization's decline (англ.) // Science X. — 2019. — 4 June.
  • ICC-Angkor. 20 Years of International Cooperation for Conservation and Sustainable Development (англ.). — Phnom Penh: UNESCO Office, 2017.
  • Freeman M. and Jacques C. Ancient Angkor. — Bangkok: River Books, 2014.
  • Kim J. Unfinished Business: Buddhist Reuse of Angkor Wat and Its Historical and Political Significance (англ.) // Artibus Asiae. — 2010. — Vol. 70, no. 1. — P. 77—122. — JSTOR 20801633.
  • Penny D. Water Management at Angkor (англ.) // Encyclopaedia of the History of Science, Technology, and Medicine in Non-Western Cultures. — 2014.
  • Stark M., Evans D., Rachna C., Piphal H. and Carter A. Residential patterning at Angkor Wat (англ.) // Antiquity. — 2015. — Vol. 89, no. 348. — P. 1439—1455.
  • Tan N., Sokrithy I., Than H. and Chan K. The hidden paintings of Angkor Wat (англ.) // Antiquity. — 2014. — Vol. 88, no. 340. — P. 549—565.
  • Villiers J., Nafilyan G. and Giteau M. Angkor (англ.) // Grove Art Online. — 2003.
  • Winter T. Rethinking tourism in Asia (англ.) // Annals of Tourism Research. — 2007. — Vol. 34, no. 1. — P. 27—44. — ISSN 0160-7383.

Havolalar