| Tuman | |
| Bo‘stonliq tumani | |
|---|---|
| o‘zb. Boʻstonliq tumani / Бўстонлиқ тумани | |
| | |
| 41°34′ shim. k. 69°46′ sharq. u.HGЯO | |
| Davlat |
Qozog‘iston (1956-yilgacha) O‘zbekiston (1956-yildan) |
| Tarkibiga kiradi | Toshkent viloyati |
| Ma’muriy markazi | G‘azalkent |
| Tarixi va geografiyasi | |
| Tashkil etilgan sana | 19-aprel 1955 |
| Maydoni | 4 940 km² |
| Balandligi | |
| • Eng yuqori | Adelung, 4301 m |
| • O‘rtacha | 900 m |
| Vaqt mintaqasi | UTC+5 |
| Eng yirik aholi punkti | G‘azalkent |
| Aholisi | |
| Aholisi | taxminan 160 000 kishi (2013) |
| Millatlar | o‘zbeklar, qozoqlar tojiklar, ruslar va boshqalar |
| Dinlar | musulmonlar, xristianlar |
| Rasmiy til | o‘zbek tili |
| Raqamli identifikatorlar | |
| Avtomobil raqamlari kodi | 10-19 |
|
|
|


Bo‘stonliq tumani (tuman; o‘zb. Boʻstonliq tumani / Бўстонлиқ тумани) — ma’muriy tuman, Toshkent viloyatida, O‘zbekiston Respublikasida joylashgan. Ma’muriy markazi — G‘azalkent.
Tarix
27-noyabr 1917-yildan 22-fevral 1918-yilgacha Turkiston general-gubernatorligining sharqiy qismi tan olinmagan davlat tuzilmasi — Turkiston muxtoriyati tarkibida bo‘lgan.
1924-yil oktabrida SSSR tomonidan O‘rta Osiyoda milliy-hududiy chegaralanishamalga oshirildi. Uning natijasida Turkiston ASSR negizida turli darajadagi 5 ta ma’muriy birlik tashkil etildi.
Ushbu chegaralanish natijasida hozirgi Bo‘stonliq tumani hududi RSFSR tarkibidagi Qirg‘iziston ASSRga berildi. 1929-yilda Bo‘stondiq qo‘zg‘oloni yuz berdi.
1936-yilda Qozog‘iston SSR tashkil etilgach, tuman tugatilgan Qirg‘iziston ASSR o‘rnida Janubiy Qozog‘iston viloyati tarkibiga Bo‘stondiq tumani nomi bilan kirdi.
13-fevral 1956-yilda tuman Qozog‘iston SSR tarkibidan olinib, Toshkent viloyati (O‘zbekiston SSR) tarkibiga o‘tkazildi va Bo‘stonliq tumani deb qayta nomlandi.
Bo‘stondiq tumani (hozirgi O‘zbekistonning Toshkent viloyatidagi Bo‘stonliq tumani) ilgari Qozog‘iston tarkibida bo‘lgan. 1962-yilda yana ayrim hududlar o‘tkazilgan, biroq keyinchalik ularning bir qismi Qozog‘istonga qaytarilgan. Shu bilan birga, Bo‘stondiq tumanining katta qismi hamda qariyb 150 ming gektar yer O‘zbekiston tasarrufida qolgan. Ushbu yerlarning ijara muddati 1991-yil aprelida tugagan. 1990-yil dekabrida O‘zbekiston ijara muddatini yana 25 yilga uzaytirishni taklif qilgan, ammo Chimkent viloyati rahbariyati bunga qarshi chiqqan. 1992-yilda tomonlar bu yerlarni Qozog‘istonga qaytarishga kelishgan, biroq qaror to‘liq amalga oshirilmagan. SSSR parchalangach, Bo‘stondiq tumani O‘zbekiston tarkibida qolgan.
Geografiya
Bo‘stonliq tumani Toshkent viloyatining shimoli-sharqiy qismida joylashgan. Shimolda Qozog‘iston Respublikasi, shimoli-sharq va sharqda — Qirg‘iziston Respublikasi, janubi-g‘arbda — Qibray, janubda — Parkent va Ohangaron tumanlari, janubi-sharqda esa Pop tumani (Namangan viloyati) bilan chegaradosh.
Tumanning maydoni 4940 km² (Toshkent viloyatidagi eng kattasi). Bo‘stonliq tumani O‘zbekistonning eng baland tog‘li hududlaridan biridir.
Tuman hududida quyidagi tog‘ tizmalari joylashgan: sharqiy Tyanshan, Qorjontov tizmasi, Piskom tizmasi, Ugom tizmasi va Chotqol tizmasi.
Tabiat
Iqlim
Tuman hududining iqlimi mo‘tadil kontinental bo‘lib, yozi issiq, qishi esa ancha sovuq.
O‘rtacha yillik harorat +15,0 °C; yanvarning o‘rtacha harorati −9,0 °C, iyulniki esa +21,0 °C. Mutlaq eng past harorat −26 °C, mutlaq eng yuqori harorat esa +46 °C bo‘lgan.
Tuman hududiga yiliga o‘rtacha 500—600 mm yog‘in tushadi (yog‘inning asosiy qismi bahor va kuzda yog‘adi). Vegetatsiya davri 210—215 kun davom etadi.
Tuproqlar
Tuman adirlari tuprog‘ini asosan bo‘z tuproqlar va o‘tloqi-bo‘z tuproqlar tashkil etadi.
Relyef
Bo‘stonliq tumanining relyefi nisbatan bir xil bo‘lib, asosan qir-adirlar, tog‘lar va baland tog‘lardan iborat.
Pasttekisliklar tumanning g‘arbiy va qisman janubiy qismlarida tarqalgan. Faqat baland tog‘lar joylashgan shimoliy qismdan tashqari, adirlar hamma joyda uchraydi.
Hududning deyarli barchasini tog‘lar egallagan. Bu yerda quyidagi yirik tog‘ tizmalari joylashgan: sharqiy Tyanshan, Qorjontov tizmasi, Piskom tizmasi, Ugom tizmasi va Chotqol tizmasi.
Tuman hududining balandligi g‘arbdan sharqqa va janubdan shimolga qarab ortib boradi. Tumanning janubiy va g‘arbiy qismlari dengiz sathidan o‘rtacha 1000 metr balandlikda joylashgan.
Baland tog‘lar ustunlik qiladigan qolgan hududlar dengiz sathidan 1200 dan 4000 metrgacha balandlikda joylashgan.
Tumanning eng baland nuqtasi — Adelung cho‘qqisi bo‘lib, Piskom tizmasida joylashgan va balandligi 4301 metr. Balandligi bo‘yicha 2-o‘rinda Piskom tizmasidagi yana bir cho‘qqi — Beshtor turadi, uning balandligi 4299 metr.
Sanab o‘tilgan cho‘qqilardan tashqari, tuman hududida dengiz sathidan 1000 dan 4000 metrgacha balandlikdagi ko‘plab tog‘ va cho‘qqilar bor.
Tumanning eng yirik va ahamiyatli tog‘ cho‘qqilari: Oqtosh, Katta Chimyon, Qizilnura, Mingbuloq, Po‘latxon va boshqalar.
Nisbatan baland tog‘larning ko‘pidan avtomobil yo‘llari o‘tadigan dovonlarmavjud. Qirlar asosan qumtosh va lyossjinslaridan hosil bo‘lgan. Ko‘plab tog‘ etaklaridagi jinslar asosan slanets va granitdan iborat.
Tuman hududi seysmik xavfli zonada joylashgan bo‘lib, bu yerda har yili turli kuchdagi 5 tadan 8 tagacha va undan ortiq zilzilalar sodir bo‘ladi.

Gidrografiya


Deyarli barcha tog‘ tizmalaridan suv oqimlari (soylar) oqib tushadi, ularning ayrimlari daryoga aylanadi. Soylar va suv oqimlarining asosiy qismi Chirchiq daryosining irmoqlari hisoblanadi.
Eng yiriklari — Beldersoy, Piskom, Ugom, Ko‘ksuv, Chimyonsoy va boshqalar.
Tuman hududidan yana 1 ta daryo — Chotqoloqib o‘tadi. U ba’zan Chirchiq daryosining chap irmoq manbai deb hisoblanadi.
Deyarli barcha daryolarning suvi suv omborlariga, jumladan, Chorvoq suv omboriga quyiladi. Ko‘plab daryolar suvidan tog‘ etaklaridagi nisbatan yotiq yonbag‘irlarda sug‘orma dehqonchilik uchun foydalaniladi.
Tuman hududida yerosti suvlarimavjud. Ular asosan 2-3 metrdan 6-20 metrgacha chuqurlikda joylashgan.
Bo‘stonliq tumanida O‘zbekistondagi eng yirik gidroelektr stansiya — Chorvoq GESijoylashgan. Stansiyaning yillik elektr energiyasi ishlab chiqarish hajmi 2000 mln kVt⋅soat.
Chorvoq GESi tumandagi boshqa gidroelektr stansiyalar bilan birga O‘rta Osiyodagi eng yirik GES kaskadlaridan biri — Chirchiq-Bo‘zsuv kaskadi tarkibiga kiradi..
O‘simlik va hayvonot dunyosi
Tuman hududida jing‘illar, shirinbargli astragallar, shuvoqlar va boshqa shifobaxsh tog‘ o‘simliklari keng tarqalgan.
Tog‘li hududlarda yovvoyi holda olma daraxti, archa, yong‘oq, pista, bodom, na’matak, zirk va boshqa o‘simliklar uchraydi.
Tuman hududida quyidagi sutemizuvchilar uchraydi: qo‘ng‘ir ayiqlar, bo‘rilar, tulkilar, yovvoyi cho‘chqalar, arxarlar hamda tog‘ echkisi va qo‘ylarining boshqa turlari, quyonlar, bo‘rsiqlar.
Tumanning shimoliy va sharqiy qismlarida qor qoplonlariuchragani haqida bir necha bor xabar berilgan. Boshqa hayvonlardan bu yerda quyidagilar uchraydi: echkemarlar, boshqa turdagi kaltakesaklar va ilonlar.
Qushlardan bu yerda burgutlar va burgutsimon hamda qirg‘iylar oilasining boshqa turlari, o‘rdaklar, kakliklar, hakkalar va boshqalar yashaydi.
Ma’muriy-hududiy bo‘linish
Tumanning ma’muriy markazi — G‘azalkent bo‘lib, uning aholisi 25 000 kishidan ortiq. U ayni paytda tumandagi shahar maqomiga ega yagona aholi punktidir.
Tuman tarkibiga quyidagilar kiradi:
- 17 ta shaharcha:
- Burchmullo (Burchmullo),
- Iskandar (Iskandar),
- Qoronqul (Qoronqul),
- Qurbonov nomli (Qurbonov nomli),
- Qo‘shqo‘rg‘on (Qo`shqo`rg`on),
- Pargos (Pargos),
- Soyliq (Soyliq),
- Sari Qangli (Sari Qangli),
- Sobir Rahimov nomli (Sobir Rahimov nomli),
- Talpin (Talpin),
- Tulabe (Tulabe),
- Uyenqulsoy (Uyenqulsoy),
- Xo‘jakent (Xo`jakent),
- Ho‘ja (Ho`ja),
- Xumson (Xumson),
- Chorvoq (Chorvoq),
- Chinor (Chinor).
- 24 ta qishloq fuqarolar yig‘ini:
- Abay,
- Ozodbosh,
- Aydarali,
- Bog‘iston,
- Bo‘stonliq,
- G‘azalkent,
- Jahonobod,
- Dumaloq,
- Qoramanas,
- Qo‘shqo‘rg‘on (Qo‘shqarg‘on),
- Qizil-tuv,
- Pargos,
- Soyliq,
- Sijjak,
- Tovoqsoy,
- Toshpo‘lat Dadaboyev nomli,
- Xondayliq,
- Xo‘jakent,
- Xumson,
- Chimboyliq,
- Chimyon,
- Yumaloq,
- Yangiovul.
Tumanda ko‘plab kichik qishloqlarbor, ularning ayrimlari borish qiyin bo‘lgan baland tog‘li hududlarda joylashgan.
Aholisi
2000-yil ma’lumotlariga ko‘ra, tumanda 142 900 kishi yashagan. 2013-yilgi ma’lumotlarga ko‘ra, tuman aholisi qariyb 160 000 kishini tashkil etgan.
Tuman aholisining 60 % dan ortig‘i qishloq joylarda yashaydi. Tumanda 72 000 nafar o‘zbekistiqomat qiladi, ular aholining 45,1 % ini tashkil etadi.
Shuningdek, sezilarli miqdorda qozoqlar — 42 300 (26,5 %), tojiklar — 27 100 (17,0 %), ruslar — 12 000 (7,5 %).
Shuningdek, ukrainlar, tatarlar, koreyslar va boshqa millat vakillarining diasporalari ham bor. Ular jami aholining qariyb 4 % ini tashkil etadi.
Xo‘jalik
Qishloq xo‘jaligi
Yer fondi ning umumiy maydoni 479 000 ga. Shundan 209 900 ga qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini yetishtirishga, 6800 ga ko‘p yillik ekinlarga, 190 000 ga esa yaylovlarga ajratilgan.
Bo‘stonliq tumanida quyidagi qishloq xo‘jaligi tarmoqlari rivojlangan: chorvachilik, dehqonchilik (paxtachilik, sabzavotchilik, polizchilik, bog‘dorchilik, uzumchilik).
Chorvachilik, parrandachilik, asalarichilik, g‘allachilik, paxtachilik va sabzavotchilikka ixtisoslashgan 22 ta shirkat (kooperativ) xo‘jaligi faoliyat yuritadi.
Fermer xo‘jaliklarining umumiy soni 140 tadan oshadi. Har yili tuman hududida o‘rtacha 7000 tonna don yetishtiriladi. Bu ko‘rsatkich bilan tuman Toshkent viloyatining asosiy don yetkazib beruvchilaridan biri hisoblanadi.
Xususiy va jamoat mulkida jami 25 100 bosh yirik shoxli qoramol, 67 800 bosh mayda shoxli mol (qo‘y va echki), 18 000 bosh uy parrandasi, 4800 bosh ot esa uyurlarda boqiladi.
Tuman o‘rmon xo‘jaligi tasarrufida 23 100 ga yer bor. O‘rmon xo‘jaligida asosan yong‘oq daraxtlari yetishtiriladi.
Xo‘jalik har yili aholiga qariyb 3000 tup yong‘oq ko‘chati va undan sal kamroq miqdorda uzum ko‘chatlari yetkazib beradi. O‘rmon xo‘jaligida shifobaxsh tog‘ o‘simliklari terib tayyorlanadi.
Sanoat
Bo‘stonliq tumani iqtisodiyoti va sanoati Toshkent viloyatida rivojlanish darajasi bo‘yicha 2-o‘rinda bo‘lib, birinchi o‘rinni Qibray tumani egallaydi.
Tuman hududida quyidagi foydali qazilmalar konlari mavjud: oltin, qo‘ng‘ir ko‘mir, mis, marmar, granit va slanets.
Bu konlar asosan ochiq usulda qazib olinadi. Marmar va paxtani qayta ishlash korxonalari faoliyat yuritadi.
G‘isht, beton plitalar, ichimliklar, qandolat mahsulotlari, sut mahsulotlari va oziq-ovqat ishlab chiqaruvchi korxonalar mavjud.
2540 tadan ortiq kichik biznes subyekti va 30 tadan ortiq turli korxona faoliyat yuritadi, ularning 22 tasi qo‘shma korxonadir.
Jumladan, «G’azalkent oyna» (shisha ishlab chiqarish), «Ozborn Textile» (to‘qimachilik), «Konvin» (alkogolli ichimliklar), «Agromir Gazalkent» (konservalar), «Bo’stonliqsut» (sut mahsulotlari) korxonalari bor.
2011-yilda sanoat mahsulotlari hajmi 102,6 mlrd so‘mga, qishloq xo‘jaligi mahsulotlari hajmi esa 208,7 mlrd so‘mga yetgan.
Transport
Bo‘stonliq tumanidagi avtomobil yo‘llarining umumiy uzunligi 400 km dan ortiq bo‘lib, shundan qariyb 180 km respublika ahamiyatidagi avtomobil yo‘llaridir.
Tumanning janubiy qismidan temiryo‘l o‘tadi. Eng yirik temiryo‘l stansiyasi — Xo‘jakent. Ko‘plab yo‘nalishlarda avtobus qatnovi yo‘lga qo‘yilgan.
Ijtimoiy soha
Ta’lim
2014-yil holatiga ko‘ra, Bo‘stonliq tumanida 53 ta umumta’lim maktabifaoliyat yuritgan, ularda 32 000 nafardan ortiq bola ta’lim olgan.
2004-yil holatiga ko‘ra, tumanda 1 ta kasb-hunar kolleji faoliyat yuritgan.
Madaniyat va ma’rifat
Bo‘stonliq tumanida madaniyat saroyi, madaniyat uylari va ko‘plab klublar faoliyat yuritadi. Tumandagi har bir aholi punktida markaziy kutubxonalar ochilgan.
Butun O‘zbekiston va Toshkent viloyatida tarqaladigan gazeta, jurnallar, radiostansiyalar va telekanallardan tashqari, Bo‘stonliq tumanida 1936-yildan beri o‘zbek va qozoq tillarida mos ravishda «Bo‘stonliq ovozi» va «Bostandyq dausy» (ya’niBo‘stonliq ovozi) nomlari ostida ikki tilli gazeta nashr etiladi.
Tibbiyot
2000-yillarning o‘rtalarida tumanda 2 ta shifoxona, poliklinikalar, 1 ta sil kasalliklari dispanseri va 18 ta feldsher-akusherlik punkti faoliyat yuritgan. Qishloq vrachlik punktlari va ambulatoriyalar deyarli har bir aholi punktida mavjud.
Bo‘stonliq tumanida deyarli barcha turdagi kasalliklar bilan og‘rigan bemorlar uchun mo‘ljallangan ko‘plab sanatoriy va reabilitatsiya maskanlari mavjud.
Tog‘ havosi va tabiati tufayli tumandagi sanatoriylar Toshkent viloyati, butun O‘zbekiston hamda boshqa mamlakatlardan tashrif buyuruvchilarni o‘ziga jalb qiladi.
Sport
Bo‘stonliq tumanida stadionlar, sport zallari, sport maydonchalari, suzish havzalari va boshqa sport inshootlari faoliyat yuritadi.
O‘zbekiston va boshqa mamlakatlarning ko‘plab sportchilari tog‘ havosi, qulay ekologik sharoit va infratuzilma tufayli aynan shu tumanda tayyorgarlik yig‘inlarini o‘tkazadi.
Turizm
Bo‘stonliq tumanida O‘zbekistonning eng yirik dam olish maskanlari joylashgan. Aynan shu yerda ko‘plab yozgi va qishki oromgohlar (jumladan, bolalar oromgohlari), chang‘i markazlari, alpinistlar bazalari, sport bazalari, sanatoriylar va Chorvoq suv ombori sohilidagi plyajlar joylashgan.
Tumanning eng yirik sayyohlik maskanlari: Chorvoq suv ombori va Chirchiq daryosi qirg‘oqlari, Burchmullo, G‘azalkent, Iskandar, Sijjak, Chorvoq.
Adabiyotlar
- O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi (o‘zb.). — Toshkent: Davlat ilmiy nashriyoti, 2000—2006.
- O‘zbekistonning etnik atlasi. — Toshkent: «IOOFS — O‘zbekiston», 2002. — 452 b. — ISBN 5-862800-10-7. (rus..)
- O‘zbekiston iqtisodiy va ijtimoiy geografiyasi. — Buxoro: O‘qituvchi, 2008. — 178 b. (o‘zb..)
- O‘zbekiston tabiiy geografiyasi. — Qo‘qon: Muqimiy nomidagi QDPI nashriyoti, 2006. — 165 b. (o‘zb..)