Buxoro vohasi

Buxoro vohasi
o‘zb. Buxoro vohasi
Центральный бухарский коллектор (канализированное русло реки Зеравшан в нижнем течении) на Бухарском оазисе.
Markaziy Buxoro kollektori ( Zarafshon daryosining quyi oqimida kanalga aylantirilgan o‘zan) Buxoro vohasida.
39°55′38″ sh. k. 64°24′23″ sh. u.HGЯO
Mamlakat
O‘rtacha balandligi 5—15 m
Бухарский оазис (Узбекистан)
Точка

Buxoro vohasi (o‘zb. Buxoro vohasi) — O‘zbekistonning janubi-sharqida, Buxoro viloyatida, Zarafshon daryosi quyi oqimining g‘arbiy qismida joylashgan unumdor yerlar hududi. Bu voha dehqonchilikning butun Markaziy Osiyodagieng qadimiy va eng yirik markazlaridan biri bo‘lib, aholi zich yashaydi; eng katta shahri — Buxoro.

Vohada kamida 2,5 ming yildan beri aholi yashaydi. Buxoro vohasi Buyuk ipak yo‘liningbir qismiga aylanganidan so‘ng uning ta’siri kuchaya boshlagan. Arablar vohani IX asrda egallagan.

2019-yil holatiga ko‘ra, Buxoro vohasida bir milliondan ortiq kishi yashaydi.

Geografiyasi

Buxoro vohasi O‘zbekistonning janubi-sharqiy qismida, kichik Qorako‘l vohasi yaqinida, allyuvial tekislikdajoylashgan. Bu tekislik daryo o‘zanining meandrlanishi (egri-bugri oqishi) natijasida vujudga kelgan. Voha Zarafshondaryosi havzasida, ikki yirik daryo — Sirdaryo va Amudaryo oralig‘ida, O‘rta dengiz–Eron va Xitoy madaniy mintaqalari chegarasida joylashgan. Vohaning shimoliy chegarasini Qulduqtov[ingl.] tog‘ tizmasi o‘rab turadi. U Olay tog‘larining bir qismi bo‘lsa-da, balandligi uncha katta emas: dengiz sathidan 200 dan 260 metrgacha. Janubda voha Qoraqumga, shimolda esa Qizilqumga tutashadi; umumiy maydoni taxminan 5000 m², eng katta uzunligi esa qariyb 80 km. Ma’muriy jihatdan vohaning shimoliy chegarasi Konimex tumani orqali o‘tadi. Bu tuman Navoiy viloyatida joylashgan; janubdagi chegara esa Jondor dovoni bo‘lib, undan keyin Qorako‘l vohasi.

O‘rtacha yillik harorat +18,5 °C ni tashkil etadi; yanvar oyining o‘rtacha harorati 0,4 °C, iyulniki esa +29,3 °C. Eng past qayd etilgan harorat −25 °C, eng yuqorisi +56 °C. Vegetatsiya davri 214—216 kun davom etadi.

Voha iqlimi keskin kontinental bo‘lib, unda subtropik ichki kontinental iqlim xususiyatlari kuzatiladi. Bu yerga yiliga atigi 160 mm yog‘in tushadi. Shu sababli Zarafshon mahalliy aholi uchun hayotiy ahamiyatga ega suv manbaidir. 1970-yillarda Zarafshon Amudaryo bilan kanal orqali tutashtirilgan, biroq oradan o‘n yil o‘tib, voha tuproqlari botqoqlasha va sho‘rlana boshladi. Daryo ifloslanish va boshqa gidrologik muammolardan aziyat chekmoqda. Zarafshonning suv oqimlari g‘arbiy qismda ko‘proq va zichroq joylashganligi sababli aholi manzilgohlari ham bu yerda ko‘proq. Zarafshonning suv tarmog‘i juda o‘zgaruvchan. Vohada yashagan odamlar asrlar davomida daryoning tarmoqlari va irmoqlari ortidan ko‘chib yurgan.

Топографическая карта

Buxoro vohasi
Buxoro

2010-yillarning oxirida Buxoro vohasi bo‘yicha Fransiya–O‘zbekiston arxeologik missiyasi (MAFOUB) o‘tkazgan tadqiqot Zarafshonning ilgari mavjud bo‘lgan sakkizta o‘zanini aniqladi. So‘nggi muzlik davri maksimumidan keyin muzliklarning erishi va taxminiy zilzilalar oqibatida yuzaga kelgan ko‘chkilar daryo yo‘lini bir necha bor to‘sib qo‘ygan. Natijada hosil bo‘lgan to‘siq ortida katta miqdordagi toshqin suvi to‘plangan. Keyin bu suv to‘siqni yorib o‘tib, odamlar qurgan barcha inshootlarni vayron qilgan. Hozirgi o‘zan yaqinidagi eng qadimgi manzilgohlar miloddan avvalgi 3-asrdan oldin paydo bo‘lmagan, biroq undan ham qadimgi qishloqlar ham saqlanib qolgan. Ular suv oqimlarining oxirida va ko‘llar yaqinida joylashgan.

Atrofdagi hududda chiyabo‘ri, tulki, quyon, jayron, turli xil kemiruvchilar, kaltakesaklar, jumladan, gekkonlar oilasi, ilonlar, shu jumladan, O‘rta Osiyo kobrasi, o‘qilon, turli xil qora ilonlar oilasiga mansub turlar va bo‘g‘ma ilonlar uchraydi.

Tarixi

Dastlabki manzilgohlar

Arxeologlar vohada miloddan avvalgi III asrdan milodiy XVI asrgacha mavjud bo‘lgan 1000 dan ortiq manzilgohni aniqlagan. Ular asosan tepaliklarda joylashgan. Vasiliy Shishkin tepaliklarni ikki turga ajratgan: mudofaa devorlari bo‘lgan, ammo arkkaega bo‘lmagan «bir butun» tepaliklar va ark hamda shahristongaega «ikki pog‘onali» tepaliklar. Kiara Silvi Antonini boshchiligidagi missiya ancha batafsil tasnif ishlab chiqqan. MAFOUB tadqiqotchilari esa uni to‘rt toifaga qisqartirgan: 1) ark, shahriston va rabodga ega shaharlar; 2) ark va shahristoni bor, ammo rabodi yo‘q shaharlar; 3) o‘ziga xos qo‘rg‘onli manzilgohlar, jumladan tegirmonlar, karvonsaroylar va boshqalar; 4) ochiq manzilgohlar, ya’ni sopol buyumlar tarqalgan, ishlab chiqarish faoliyati olib borilgan joylar va boshqalar. Ark, shahriston va raboddan iborat uch qismli shaharlar eng barqaror bo‘lgan: ular miloddan avvalgi III—II asrlardan (rabodlar esa milodiy V asrdan) paydo bo‘lib, hech bo‘lmaganda XIII—XV asrlardagi mo‘g‘ullar va temuriylar istilolarigacha mavjud bo‘lgan.

Ilk Neolit davrida odamlar vohaning janubi-g‘arbiy va sharqiy qismlarida, qadimgi o‘zan yaqinida, Qashqadaryobo‘ylarida yashagan. Bronza davrida ular janubi-g‘arbiy va g‘arbiy qismlarda istiqomat qilgan, biroq bu davrga oid ashyoviy dalillar topilmagan. Vohaning markaziy qismi o‘sha vaqtda, ehtimol, odam yashamaydigan botqoqliklardan iborat bo‘lgan.

Hozirgi o‘zandagi dastlabki manzilgohlar

Arxeologik qazishmalar — Varaxsha (miloddan avvalgi I asrda barpo etilgan shahar)

Zarafshon miloddan avvalgi III—II asrlarda hozirgi o‘zaniga o‘tgach, vohada hozirgi turdagi dastlabki manzilgoh — Poykent paydo bo‘lgan. Bundan tashqari, ilgari devorlari bo‘lmagan bir qancha qadimiy qishloqlarda mudofaa inshootlari qurilgan. Bu ilk manzilgohlarning aksariyati suv manbai yaqinida joylashgan. Sivanj bundan kam uchraydigan istisno bo‘lib, uning aholisi, ehtimol, suvni kanallardanolgan; bu kanallar Romitanga borib tutashgan.

Buxoro vohasi miloddan avvalgi IV asrda Buyuk ipak yo‘lining karvon yo‘llari tarmog‘iga qo‘shilgan, ammo miloddan avvalgi I asr oxirigacha unda muhim o‘rin tutmagan. Ehtimol, bunga vohadan janubdagi yaylovlarserob bo‘lgan Baqtriya orqali o‘tadigan yo‘ldan farqli ravishda, bu yerda yaylovlar yetishmasligi sabab bo‘lgan.

Buxoroning yuksalishi

Buxorolik ayol va erkak tasviri; XVII asr
Vohani suv bilan ta’minlash doimiy muammo bo‘lib kelgan

Milodiy I—III asrlarga kelib eng qadimgi manzilgohlarda arklar va shahristonlar paydo bo‘lgan, ularning atrofida esa ko‘plab kichikroq manzilgohlar vujudga kelgan. Shaharlarning rivojlanishi va mudofaa inshootlarining mustahkamlanishiga Sug‘diyona va Chochningkuchayishi sabab bo‘lgan. Ular ilgari Qang‘ davlatiga qaram bo‘lgan; Buxoro vohasi esa Sug‘diyona tarkibiga kirgan. Bu davrga kelib Buxoro vohaning asosiy manzilgohiga aylangan. Keyinchalik VIII asr boshigacha voha aholisi juda tez, geometrik sur’atda ko‘paygan. Vohaning Buyuk ipak yo‘lining shimoli-sharqiy qismida joylashuvi ko‘plab odamlarning bu yerga ko‘chib kelishini osonlashtirgan. Ayniqsa, shimoli-sharqdan ko‘chib kelganlar ko‘p bo‘lgan. Vohada yangi turdagi — Qovunchi madaniyatiga oid sopol buyumlar paydo bo‘lgan.

Saqlanib qolgan yozma manbalarda «Buxoro» so‘zi ilk bor VII asr boshlarida uchraydi: arab mualliflari voha haqida bir davlat qulaganidan keyin yozgan. Bu davlat — Eftaliylar imperiyasi. Ibn Jarir at-Tabariy Varaxsha hukmdori haqida yozgan. Uning qayd etishicha, bu hukmdor IX asrdagi arablar istilosidan biroz avval qisqa muddatga «Buxoro podshohi», ya’ni butun vohaning hukmdori bo‘lgan. Musulmonlar istilosi voha tarixida islom davrini boshlab bergan. Bu davrda ilgari tashlab ketilgan ko‘plab joylarda odamlar qayta yashay boshlagan, biroq ayrim eski manzilgohlar bo‘shab qolgan: Romitan vaqtincha, Varaxsha esa butunlay tark etilgan (Varaxshadan topilgan eng so‘nggi sopol buyumlar XIII asrga oid). Bu ikki shahar aholi manzilgohlarni tark etishining asosiy sabablarini ham yaqqol ko‘rsatadi: xom g‘ishtdan qurilgan imoratlarning yemirilishi (Romitan) va suv ta’minotidagi uzilishlar (Varaxsha). Aholi sonidagi o‘zgarishlar XV—XVI asrlarda to‘xtagan: Kakishtuvon, Barkad, Pinjon va Iskijqat kabi suv manbalaridan foydalana olmaydigan manzilgohlar bo‘shab qolgan; keyinchalik qadimgi tepaliklar Buxoroda, G‘ijduvon va Vobkent shaharlarida yangi inshootlar orasida qolib ketgan. Ilgari butun vohani anglatuvchi «Buxoro» so‘zi endilikda uning eng yirik shahri nomiga aylangan.

Hozirgi davr

2019-yil holatiga ko‘ra, vohada 1,2 mln kishi yashaydi, sug‘oriladigan yerlar maydoni esa 230 000 gektarga yetadi. Aholi zichligi bo‘yicha voha nafaqat Buxoro viloyatida, balki butun O‘zbekistonda ham eng yuqori ko‘rsatkichlardan biriga ega. Vohada Buxoro, Kogon, Galaosiyo, G‘ijduvon, Jondor kabi shaharlar va boshqa manzilgohlar joylashgan.

O‘rganilishi

Buxoro vohasining ilk tizimli tadqiqotini rus diplomati Aleksandr Negri boshchiligidagi missiya 1820-yillarda o‘tkazgan. Uning tarkibida xaritashunoslar, shifokor va biolog bo‘lgan. Britaniyalik diplomat Aleksandr Byorns ham 1820-yillarning oxirida mintaqa bo‘ylab sayohati chog‘ida vohani o‘rgangan va u haqda arxeologik qaydlar qoldirgan. 1896-yilda kelgan harbiy topograf N. F. Sitnyakovskiy ekspeditsiyasi voha manzilgohlarining ma’muriy tuzilishiga oid ko‘plab ma’lumotlarni to‘plagan. Lev Ziminning 1913—1915-yillardagi tadqiqotlari, asosan, Poykentatrofiga qaratilgan bo‘lsa-da, vohaning boshqa hududlari haqida ham ma’lumot bergan. 1930-yillardan boshlab olimlarning voha arxeologiyasiga jiddiy qiziqishi ortgan va ekspeditsiyalar yanada puxta tashkil etilgan.

Buxoro vohasi hududi SSSR tarkibiga qo‘shib olingach, sovet hukumati vohani o‘rganish uchun bu yerga bir qancha ekspeditsiyalar yuborgan. Ulardan eng muhimlariga Vasiliy Shishkin (1937), Abdulahad Muhammadjonov (1975, 1978), Yahyo G‘ulomov, O‘tkir Islomov va Ahmadali Asqarov (1966) rahbarlik qilgan. Vohadagi yodgorliklarning yana bir yirik tadqiqotini SSSR Arxeologiya instituti 1985-yilda tashkil qilgan.

Mustaqil O‘zbekistonda olib borilgan tadqiqotlardan Shuhrat Odilovning gidrografiyaga oid ishlari (2006) hamda Buxoro vohasi hududida qazishmalar o‘tkazgan Italiya ekspeditsiyalari alohida ajralib turadi.

Adabiyotlar

  • Rokko Rante, Jamol Mirzaahmedov. Buxoro vohasi, 1-jild: aholi, aholining kamayishi va manzilgohlar rivojlanishi. — Leyden: Brill, 2019. — ISBN 978-90-04-39625-8.
  • Rokko Rante, Florian Shvars, Luidji Tronka. Buxoro vohasi, 2-jild: arxeologik, sotsiologik va tarixiy tadqiqot. — Leyden: Brill, 2022. — ISBN 978-90-04-51366-2.
  • Richard N. Fray. Ilk Buxoro (ingl.) // Markaziy Osiyo daftarlari (Cahiers d’Asie centrale). — 1998. — 5-jild, 6-son. — 13—18-betlar.