Anemometr nima - ifazo.uz

Atmosferani bashorat qilish (prognozlash) bilan shug‘ullanuvchi fan sohasi meteorologiya (meteorology) deb ataladi. Meteorologiya asosan shamol tezligini hisoblash (aniqlash) bilan bog‘liq. Shamol tezligi anemometr (anemometer) deb ataladigan qurilma yordamida hisoblanadi. Ushbu maqolada anemometr va uning turlari, shuningdek, ularning qo‘llanilish sohalari haqida batafsil o‘rganamiz.

Anemometr nima?

Anemometr — shamol tezligini o‘lchash uchun ishlatiladigan asbob bo‘lib, u ob-havo stansiyalarida keng qo‘llaniladi; shuningdek, gaz oqimining har qanday ko‘rinishini (current gas) hisoblash uchun ham ishlatilishi mumkin. “Anemometr” atamasi yunoncha anemos — “shamol” so‘zidan kelib chiqqan. Bu atama 1450-yilda italiyalik rassom va me’mor Leon Battista Alberti tomonidan ilk bor izohlangan. U shamol yo‘nalishiga perpendikulyar holatda joylashtirilgan mexanik anemometrdan foydalangan, bunda shamol tezligi diskning qiyshayish burchagi (angle of inclination) orqali ko‘rsatilgan.

Anemometrni qanday yasash mumkin

Anemometrni bir nechta oddiy materiallarni yig‘ib, oson tayyorlash mumkin. Turli vaziyatlar, o‘lchovlar va ekotizimlar (ecosystems) uchun anemometrning turli turlari mavjud. Anemometr shamolni aniq o‘lchash uchun ultratovush (Ultrasonic) va lazer (Laser) texnikalaridan ham foydalanadi.

5-sinf uchun fan tajribasi (science experiment) sifatida anemometr bir martalik stakanlar (disposable cups) yordamida tayyorlanadi. U ko‘pincha Robinson anemometri (Robinson Anemometer) deb ataladi. Bu usulda stakanlar shamolni “ushlab”, aylanish (spin) hosil qiladi. Shamol tezligini hisoblash uchun ma’lum vaqt oralig‘ida nechta aylanish bo‘lganini o‘lchash kerak. Bu shamol qanchalik tez harakatlanayotganini ko‘rsatadi.

Kerakli materiallar

5 ta kichik qog‘oz stakan
Bo‘sh plastik butilka
3 ta ingichka yog‘och tayoqcha (dowel)
Qaychi
Teshik ochgich (hole punch)
Skotch lenta (duct tape)
Sekundomer (stopwatch)

Bajarish tartibi

Teshik ochgich yordamida 4 ta qog‘oz stakanning yon tomoniga teshik qiling.
Oxirgi stakan anemometrning markazi bo‘ladi: shu stakanning cheti (rim) atrofida teng masofada 4 ta teshik qiling.
2 ta yog‘och tayoqchani markazdagi stakandagi teshiklardan o‘tkazing.
Endi tayoqchalarning qolgan uchlarini boshqa stakanlarning teshiklariga kiriting va skotch bilan mahkamlang. Barcha stakanlar bir xil yo‘nalishga qarab turganiga ishonch hosil qiling.
Uchinchi (oxirgi) yog‘och tayoqchani oling va uni markazdagi stakanning pastki qismiga mahkamlang.
Markazdagi yog‘och tayoqchani bo‘sh plastik butilkaga joylashtiring.

Kuzatuv

Ushbu tajribada ko‘rsatilgan stakanli anemometr shamol tezligini bevosita ko‘rsatib bera olmaydi, ammo shamol qanchalik tez esayotganini taxminan tushunishga yordam beradi. Biroq, bu anemometr bilan shamol tezligini faqat bir daqiqadagi aylanishlar sonini (revolutions per minute) o‘lchash orqali qayd etishingiz mumkin. Shu bilan birga, ob-havo prognozida ishlatiladigan yuqori quvvatli (higher capacity) anemometrlar shamol tezligini soatiga kilometr (kilometer per hour) yoki soatiga mil (miles per hour) bilan o‘lchaydi.

Siz bir necha kun davomida shamolni “bir daqiqadagi aylanishlar” bo‘yicha qayd qilib borib, haftalik o‘rtacha shamol tezligini hisoblab chiqishingiz mumkin. Shuningdek, kunning turli vaqtlarida shamol tezligini tekshirishingiz ham mumkin: ertalab, tushdan keyin, kechqurun va tunda tezlikni taqqoslab ko‘ring.

Anemometr turlari

Anemometrlarning asosiy tasnifi shamol tezligi (velocity) va shamol bosimi (pressure) o‘lchovlariga tayanadi. Anemometrning 5 ta asosiy turi quyidagilar:

Stakanli anemometr (Cup anemometer): U vertikal o‘q (vertical shaft) ustida teng burchaklarda joylashtirilgan gorizontal qo‘llarning (horizontal arms) uchiga o‘rnatilgan to‘rtta yarimsharsimon stakandan (hemispherical cups) iborat bo‘ladi. Stakanlar shunday joylashtiriladiki, havo ulardan gorizontal yo‘nalishda o‘tib, stakanlarni aylantiradi; aylanish tezligi shamol tezligiga proportsional bo‘ladi. Ma’lum vaqt davomida stakanlarning aylanishlarini hisoblab, shamolning o‘rtacha tezligi topiladi. Bunday anemometrlar tadqiqotchilar, meteorologlar va ta’lim muassasalari tomonidan ilmiy izlanishlar va tijoriy faoliyatlarda qo‘llanadi.
Issiq simli anemometr (Hotwire anemometer): U atmosfera haroratidan biroz yuqoriroq ma’lum bir haroratgacha qizdiriladigan ingichka simdan iborat. Havo sim yonidan oqib o‘tganda sim soviydi. Tezlikni hisoblash uchun simning qarshiligi (resistance) bilan shamol tezligi o‘rtasidagi bog‘liqlik aniqlanadi, chunki ko‘pchilik metallarning elektr qarshiligi metall haroratiga bog‘liq. Bu turdagi anemometrlar HVAC (heating, ventilating, and air conditioning — isitish, ventilyatsiya va konditsionerlash) sohasida, binolardagi havo kanallari (ducts) orqali o‘tadigan havo oqimini o‘lchashda qo‘llanadi.
Shamoltegirmon tipidagi anemometr (Windmill anemometer): Bu shamol tezligini hisoblash uchun ishlatiladigan oddiy shamoltegirmonga o‘xshash mexanik qurilma. Unda aylanish o‘qi shamol yo‘nalishiga parallel (parallel to the direction of the wind) bo‘ladi. Shamol yo‘nalishi doimiy bo‘lmagani uchun o‘qning yo‘nalishini moslab turadigan aerovan (aerovane) ham bo‘ladi. Aerovan propeller (parrak) va dum (tail) qismlaridan iborat bo‘lib, shamol tezligi va yo‘nalishini aniq o‘lchashga yordam beradi.
Lazer Doppler anemometri (Laser Doppler anemometer): Bu turda yorug‘lik nuri (light beam) ishlatiladi va u keyin ikki nurga bo‘linadi. Ikki nurdan biri anemometrga yo‘naltirilganda, harakatlanayotgan havo zarrachalari (moving air particles) aks ettirgan (reflected) nurning miqdori hisoblanadi va shu orqali tezlik aniqlanadi. Bu turdagi anemometrlar yuqori texnologiyali reaktiv dvigatellarda (high-tech jet engines) va daryo gidrologiyasida (river hydrology) qo‘llanadi.
Ovozli anemometr (Sonic anemometer): Shamol tezligini aniqlash uchun tovush to‘lqinlari (sound waves) qo‘llanadi. Bu to‘lqinlar transduser (transducer) orqali o‘tkaziladi. Ovozli anemometrlar samolyotlarda (aircraft) va ilmiy shamol turbinalarida (scientific wind turbines) qo‘llanadi.

Anemometrdan foydalanish (qo‘llanilish) sohalari

Shamol tezligini o‘lchashdan tashqari, anemometr quyidagi maqsadlarda ham ishlatiladi:

Shamol bosimini o‘lchash uchun.
Shamol oqimini (flow) o‘lchash uchun.
Shamol yo‘nalishini o‘lchash uchun.
Dron foydalanuvchilari yoki RC samolyot (RC plane) foydalanuvchilari qurilmalarini sinashdan oldin ob-havo sharoitini tekshirish uchun.
Uzoq masofaga o‘q otuvchilar (long-range shooters) va uchuvchilar (pilots) tomonidan ham qo‘llanadi.
Parashyutchilar (skydivers) sakrashdan oldin shamol tezligini baholash uchun ishlatadi.
Aerodinamikada (aerodynamics) havo tezligini (airspeed) o‘lchash uchun ishlatiladi.

Ko‘p so‘raladigan savollar — FAQ

Anemometr nima?

Anemometr — shamol tezligini o‘lchash uchun ishlatiladigan asbob.

“Anemometr” atamasini birinchi bo‘lib kim izohlagan?

Anemometr atamasi 1450-yilda Leon Battista Alberti tomonidan ilk bor izohlangan.

Anemometrlarning turlari qanday?

Anemometr turlari:

Stakanli anemometr
Issiq simli anemometr
Shamoltegirmon tipidagi anemometr
Lazer Doppler anemometri
Ovozli anemometr

Daryo gidrologiyasi va yuqori texnologiyali reaktiv dvigatellarda qaysi anemometr turi ishlatiladi?

Lazer Doppler anemometri.

Ovozli anemometrda shamol tezligini topish uchun qaysi to‘lqinlar ishlatiladi?

Ovoz to‘lqinlari shamol tezligini aniqlash uchun ishlatiladi.