Posted inBiologiya

Anatomiya nima

Anatomik rasm namunasi

Anatomiya (qadimgi yunoncha ἀνα- «qaytadan; yuqoridan» + τέμνω «kesaman, bo‘laklayman, yoraman») — biologiyabo‘limi bo‘lib, tana tuzilishini, organizmlar va ularning qismlarining tuzilishini to‘qima darajasidan yuqori miqyosda o‘rganadi. Anatomiya fan sifatida organizmning nafaqat umumiy tashqi tuzilishini, balki uning tarkibidagi a’zolarning ichki shakli va tuzilishini ham o‘rganadi. Zamonaviy anatomiya anatomik preparatlar kesmalarini mikroskop yordamida o‘rganish orqali bilim doirasini kengaytirib, morfologiya fanining yana bir yo‘nalishi — mikroskopik anatomiyani ajratib ko‘rsatdi. Mikroskopik anatomiya, o‘z navbatida, to‘qimalar haqidagi fan (gistologiya , qadimgi yunoncha ἱστός — to‘qima) bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, bu fan to‘qimalarning rivojlanishi va tuzilishi qonuniyatlarini o‘rganadi. Shuningdek, u hujayra haqidagi fan (sitologiya , qadimgi yunoncha κύτος — hujayra) bilan ham bog‘liq. Sitologiya o‘rganilayotgan makroorganizmning to‘qima va a’zolarini tashkil etuvchi alohida hujayralarning rivojlanishi, tuzilishi va faoliyati qonuniyatlarini tadqiq etadi. Anatomiya, gistologiya, sitologiya va embriologiya (qadimgi yunoncha ἔμβρυον — murtak) birgalikda organizmning shakli, rivojlanishi va tuzilishini o‘rganuvchi umumiy fan — morfologiyani (qadimgi yunoncha μορφή — «shakl») tashkil etadi.

Anatomik tadqiqot usullari

Zamonaviy fanda odam va hayvonlar tanasi tuzilishini o‘rganish uchun turli tadqiqot usullari mavjud. Usul tanlash, avvalo, tadqiqotning maqsad va vazifalariga bog‘liq. Quyidagi usullar farqlanadi:

  • eng qadimgi, ammo hozirgacha ahamiyatini yo‘qotmagan kesib ochish (preparatlash) usuli anatomiyaning nomlanishiga asos bo‘lgan; u yirik tuzilmalarning tashqi tuzilishi va topografiyasini o‘rganishda qo‘llanadi;
  • ko‘pincha rentgenografiya bilan birgalikda qo‘llanadigan inyeksiya usuli bo‘shliqlar, qon tomirlari va yo‘llarni tekshirishda keng foydalaniladi;
  • «Pirogov kesmalari» — a’zolarning o‘zaro joylashuvi va to‘qimalar o‘rtasidagi munosabatlar haqida ma’lumot olish imkonini beruvchi kesmalar;
  • plastik rekonstruksiya — gistologik kesmalar ketma-ketligini solishtirish orqali tekshirilayotgan a’zo yoki to‘qimani qayta tiklash;
  • antropometrik (somatometrik) usul — tana qismlarini o‘lchash va ularning nisbatlarini hisoblash orqali tana tuzilishi hamda mutanosibligini o‘rganish imkonini beradi.

Anatomiyaning eng mashhur yo‘nalishlari

O‘simliklar anatomiyasi

O‘simliklar anatomiyasi o‘simliklardagi to‘qima majmualarining tuzilishi va o‘zaro joylashuvini o‘rganadi. U botanikaning o‘simliklar tuzilishini to‘qima va hujayradarajasida, shuningdek, alohida a’zolardagi to‘qimalarning rivojlanishi va joylashuvi qonuniyatlarini ham o‘rganadigan bo‘limidir. O‘simliklar gistologiyasi — o‘simlik to‘qimalarining tuzilishi, rivojlanishi va vazifalarini o‘rganuvchi botanika bo‘limi — odatda o‘simliklar anatomiyasining tarkibiy qismi hisoblanadi. O‘simliklar anatomiyasi o‘simliklar morfologiyasining keng ma’nodagi tarkibiga kiradi (tor ma’noda morfologiya o‘simliklarning makroskopik, asosan butun organizm darajasidagi tuzilishi va shakllanishini o‘rganadi). O‘simliklar anatomiyasiga oid ma’lumotlardan sistematikada va o‘simlikshunoslikdakeng foydalaniladi. O‘simliklar anatomiyasi o‘simliklar fiziologiyasi bilan ham chambarchas bog‘liq. Bu botanika bo‘limi o‘simlik organizmlarida kechadigan hayotiy jarayonlarning qonuniyatlarini o‘rganadi. Bundan tashqari, o‘simlik hujayralari tuzilishini o‘rganish vaqt o‘tishi bilan botanikaning alohida yo‘nalishi — o‘simliklar sitologiyasiga aylandi.

Dastlab o‘simliklar anatomiyasi o‘simliklar morfologiyasi bilan bir xil soha hisoblangan: u o‘simliklarning fizik shakli va tashqi tuzilishini tavsiflagan. Biroq XX asr o‘rtalaridan boshlab o‘simliklar anatomiyasi, avvalo, ichki mikroskopik tuzilishni o‘rganadigan alohida yo‘nalish sifatida qarala boshlandi.

Hayvonlar anatomiyasi

Hayvonlar anatomiyasi — tirik organizmlarning ichki tuzilishi, a’zolar tizimlari, alohida a’zolar va to‘qimalarning tuzilishi hamda joylashuvini o‘rganuvchi fan. Bu fan bo‘limi hayvonlardagi to‘qima majmualarining tuzilishi va o‘zaro joylashuvini tadqiq etadi. Bundan tashqari, umurtqali hayvonlar anatomiyasi va odam anatomiyasi alohida ajratiladi.

Odam anatomiyasi

Albrext Dyurer — Odam tanasining mutanosibliklari

Odam anatomiyasi — biologiyaning morfologiyaga oid bo‘limi bo‘lib, odam organizmi, uning tizimlari va a’zolarining tuzilishi hamda o‘zaro joylashuvini o‘rganadi. Funksional anatomiya odam organizmi a’zolari va tizimlarining tuzilishi bilan ularning faoliyati o‘rtasidagi bog‘liqlikni aniqlashni maqsad qiladi. Fanning bu sohasi ham biologiya, ham tibbiyotuchun ahamiyatlidir. Bundan tashqari, anatomiya bilimlari amaliy san’atda tana mutanosibliklari, holatlari, imo-ishoralar va yuz ifodalari ni to‘g‘ri tasvirlash uchun zarur. Shunday qilib, odam anatomiyasining o‘rganish predmeti — odam organizmining shakli, tuzilishi, kelib chiqishi va rivojlanishidir. Odam anatomiyasi tibbiy va biologik ta’lim tizimidagi asosiy fanlardan biri bo‘lib, undan ajralib chiqqan antropologiya va odam fiziologiyasi, shuningdek, qiyosiy anatomiya, evolyutsion ta’limot va genetikabilan chambarchas bog‘liq. Odam anatomiyasining tirik organizmlar anatomiyasidan alohida ajratilishi nafaqat odamlarga xos anatomik belgilar, balki odamda tafakkur, ong va aniq talaffuzli nutqning shakllanishi bilan ham bog‘liq.

Odamning «normal» (sog‘lom) tanasi anatomiyasi an’anaviy ravishda a’zolar tizimlari bo‘yicha o‘rganiladi. Bu yo‘nalish odamning normal (tizimli) anatomiyasideb ataladi. Odamning normal (tizimli) anatomiyasi — odam anatomiyasining«normal», ya’ni sog‘lom odam tanasi ni a’zolar tizimlari, alohida a’zolar va to‘qimalarbo‘yicha o‘rganuvchi bo‘limi. Vazifasi jihatidan birlashgan a’zolar a’zolar tiziminihosil qiladi. Rus anatomiya maktabida anatomik va embriologik kelib chiqishi bir-biriga yaqin, umumiy vazifani bajaradigan a’zolar guruhi a’zolar tizimi deb hisoblanadi. Faqat vazifasi jihatidan birlashgan a’zolar guruhlari esa a’zolar apparati (tayanch-harakat, nutq, endokrin va boshqalar) deb ataladi. Shunga qaramay, «a’zolar apparati» atamasi ko‘pincha «a’zolar tizimi» atamasi bilan almashtirib ishlatiladi. A’zolar tizimlari va apparatlari yaxlit organizm ni tashkil etadi. Ichki muhitning doimiyligi (gomeostaz) organizmda neyrogumoral boshqaruv orqali almashinuv jarayonlarini tartibga solish bilan ta’minlanadi. Bunda asab, endokrin va yurak-qon tomir tizimlari birgalikda ishlaydi.

Odamning normal (tizimli) anatomiyasi quyidagi bo‘limlardan iborat: osteologiya — suyaklarni o‘rganuvchi fan, sindezmologiya — skelet qismlarining birikishlarini o‘rganuvchi fan; miologiya — mushaklarni o‘rganuvchi fan, splanxnologiya — ichki a’zolarni, jumladan, hazm qilish, nafas olish va siydik-tanosil tizimlari a’zolarini o‘rganuvchi fan, angiologiya — qon aylanish va limfa tizimlarini o‘rganuvchi fan; asab tizimi anatomiyasi (nevrologiya) — markaziy va periferik asab tizimlarini o‘rganuvchi fan, esteziologiya — sezgi a’zolarini o‘rganuvchi fan.

Bundan tashqari, jarrohlik sohasida to‘plangan tajribani hisobga olgan holda, odam anatomiyasi negizida mustaqil fan sifatida topografik anatomiyashakllandi. U operatsiya qiluvchi jarrohlarga tananing turli sohalari tuzilishini, a’zolarning o‘zaro munosabatlari va skeletga nisbatan joylashuvini o‘rganish imkonini beradi. Ilmiy-tibbiy fan sifatida bu yo‘nalishga N. I. Pirogovasos solgan. Shunday qilib, topografik anatomiya odam anatomiyasining ilmiy-amaliy bo‘limi bo‘lib, anatomik sohalarning qatlamli tuzilishini, a’zolarning o‘zaro joylashuvini (sintopiya), ularning teri yuzasidagi proyeksiyasini (golotopiya), skeletga nisbatan joylashuvini (skeletotopiya), qon bilan ta’minlanishini, innervatsiyasini va limfa oqimini normal hamda patologik holatlarda, organizmning yosh, jins va tana tuzilishiga xos xususiyatlarini hisobga olgan holda o‘rganadi. Odam anatomiyasining bu bo‘limi tibbiyot uchun amaliy ahamiyatga ega va operativ jarrohlikning nazariy asosidir.

Bundan tashqari, odam tuzilishini uning vazifalari nuqtayi nazaridan o‘rganuvchi funksional anatomiya ham rivojlanmoqda (masalan, qon tomirlarining tuzilishini gemodinamikanuqtayi nazaridan, suyakning qayta tuzilish mexanizmini unga ta’sir qiluvchi mushaklar faoliyatiga bog‘lab o‘rganish va hokazo).

Tibbiyot fanining yutuqlari turli patologik jarayonlar va kasalliklar vaqtida odam a’zolari hamda tizimlarida yuz beradigan morfologik o‘zgarishlarni o‘rganuvchi alohida fan — patologik anatomiyaning shakllanishiga yordam berdi. Patologik anatomiya — organizm hujayralari, to‘qimalari, a’zolari va a’zolar tizimlarida yuzaga keladigan o‘zgarishlarni, asosan, mikroskopik ilmiy tekshiruv orqali patologik jarayonlar va kasalliklarni o‘rganuvchi ilmiy-amaliy fan. Patologik anatomiya asosiy tibbiy fanlardan biri bo‘lib, uni nafaqat tibbiyot, balki veterinariya oliy o‘quv yurtlarida ham o‘rganish majburiydir.

Rentgenologiyaning rivojlanishi anatomiyaning mutlaqo yangi bo‘limi — rentgen anatomiyasining shakllanishi va alohida ajralib chiqishi uchun zamin yaratdi. Bu yo‘nalish ichki a’zolarning rentgen tasviridagi tuzilishini o‘rganadi. Odam tanasining tashqi shakli va mutanosibliklarini esa quyidagi fan o‘rganadi: plastik anatomiya.

Qiyosiy anatomiya

Qiyosiy anatomiya (yoki qiyosiy morfologiya) — turli taksonlarga mansub hayvonlarda embrional rivojlanishning turli bosqichlarida a’zolar va a’zolar tizimlarining tuzilishi hamda rivojlanishidagi umumiy qonuniyatlarni taqqoslash orqali o‘rganuvchi biologik fan. Qiyosiy anatomiyada, odatda, ikkita asosiy tushuncha qo‘llanadi:

  1. Gomologik a’zolar — turli turlardauchraydigan, umumiy ajdoddan kelib chiqqan o‘xshash tuzilmalar. Gomologik a’zolar har xil vazifalarni bajarishi mumkin. Masalan, delfinsuzgichlari, yo‘lbars panjalari va ko‘rshapalakqanotlari. Gomologik a’zolarning mavjudligi umumiy ajdodda dastlabki a’zo bo‘lganini va u yashash muhitiga qarab o‘zgarganini ko‘rsatadi.
  2. Analogik a’zolar — umumiy ajdodi bo‘lmagan turli turlardagi o‘xshash tuzilmalar. Analogik a’zolar bir xil yoki o‘xshash vazifani bajaradi, biroq kelib chiqishi va tuzilishi farqlanadi. Masalan, o‘xshash sharoitlarda evolyutsiyalashgan, ammo turli ajdodlardan kelib chiqqan delfinlar va akulalarning tana shakli; qush, baliq va chivinqanoti; odam, kalmar va ninachi ko‘zi. Analogik a’zolar turli kelib chiqishga ega a’zolarning o‘xshash tashqi muhit sharoitlariga moslashishiga misol bo‘ladi.

Alohida belgilarning rivojlanish qoidalarini birinchi bo‘lib Karl Ber tavsiflagan.

Anatomiyaning qo‘llanish sohasi va bo‘limlari

Boshqa ko‘plab fanlar kabi anatomiya ham ikki jihatga ega: amaliy va nazariy. Amaliy anatomiya tekshiriladigan materialni o‘rganish qoidalari, tirik mavjudotlarning tuzilishi haqidagi ma’lumotlarni olish usullari, yo‘llari va texnik vositalarini bayon qiladi. Nazariy anatomiya esa tadqiqot jarayonining o‘zini emas, balki uning natijalarini o‘rganadi: ularni tavsiflaydi, izohlaydi, tizimlashtiradi va qiyosiy baholaydi. Boshqacha aytganda, birinchisi mahorat, ikkinchisi esa anatomiya fanidir.

Ilgari anatomik tadqiqotlar deyarli faqat odamga qaratilgan bo‘lib, inson jasadlaridan foydalanish imkoni bo‘lmagan taqdirdagina sutemizuvchilar tanasi yorib o‘rganilgan. Shu sababli anatomiya deganda, asosan, odam anatomiyasi (antropotomiya) tushunilgan. Keyinchalik fan hayvonlar tuzilishini ham o‘rgana boshladi. Shu tariqa hayvonlar anatomiyasi yoki zootomiyayuzaga keldi. O‘simliklarning ichki tuzilishini o‘rganish esa fanning yana bir yangi tarmog‘i — o‘simliklar anatomiyasi yoki fitotomiya.

Odam va umurtqali hayvonlar, shuningdek, umuman barcha hayvonlar anatomik tuzilishida ko‘plab umumiy xususiyatlar mavjud. Shu sababli fan bu tuzilishdagi o‘xshashlik va farqlarni o‘rganishga o‘tishi tabiiy edi. Natijada qiyosiy anatomiyavujudga keldi. U odam va hayvonlar organizmi evolyutsiyasining asosiy bosqichlarini o‘rganadi. Bu fan paleontologiya va genetikabilan bog‘liq bo‘lib, turlarning kelib chiqishi haqidagi ta’limotning muhim tayanchlaridan biridir.

Kattalashtiruvchi linzalarning ixtiro qilinishi yalang‘och ko‘zga bir xil ko‘rinadigan tuzilmalarning aslida murakkabligini ko‘rish imkonini berdi. Natijada anatomiyadan mikroskopik anatomiya yoki gistologiyadeb ataluvchi alohida fan ajralib chiqdi. U organizmlarni to‘qimalar darajasida o‘rganadi. Organik mavjudotlarning oddiy murtakdan yetuk individgacha bosqichma-bosqich rivojlanishi bilan bog‘liq tuzilish o‘zgarishlari embriologiyafani tomonidan o‘rganiladi. Embriologiya va gistologiya birgalikda umumiy anatomiya deb ataladi; bunga qarama-qarshi ravishda tizimli anatomiya xususiy yoki tavsifiy anatomiya nomini olgan.

Sog‘lom odam anatomiyasi ma’lumotlarni bayon qilish usuliga ko‘ra tizimli va topografik anatomiyaga bo‘linadi.

Tizimliyoki tavsifiy anatomiya a’zolarning tashqi xususiyatlari, ko‘rinishi, joylashuvi va o‘zaro aloqalarini o‘rganadi. U a’zolarni yagona umumiy maqsadga xizmat qiluvchi bir turdagi tizimlarga birlashish tartibida ko‘rib chiqadi. Ma’lumotlar to‘planishi va yangi tadqiqot usullari paydo bo‘lishi bilan tizimli anatomiya bir qator ilmiy yo‘nalishlarga ajraldi: osteologiya — suyaklar va bo‘g‘im tog‘aylari haqidagi fan (xondrologiya); sindezmologiya — skeletning tarkibiy qismlari o‘rtasidagi bog‘lamlar haqidagi fan; ular suyaklarni yagona harakatlanuvchi butunlikka birlashtiradi; miologiya — mushaklar haqidagi fan; splanxnologiya — nafas olish, hazm qilish va siydik-tanosil tizimlariga kiruvchi ichki a’zolar haqidagi fan; angiologiya — tomirlar, qon aylanish va limfa tizimlari haqidagi fan; nevrologiya — markaziy va periferik asab tizimlari hamda gangliyalar (asab tugunlari) haqidagi fan; esteziologiya — sezgi a’zolari haqidagi fan; endokrinologiya — endokrin tizimning tuzilishi va vazifalari haqidagi fan.

Topografik anatomiyaodam tanasi qismlarini alohida tizimlar bo‘yicha emas, balki, asosan, ularning tananing ichki makonida bir-biriga nisbatan joylashuvi nuqtayi nazaridan, tashqaridan ichkariga, yuzaki qismlardan chuqur qismlarga qarab o‘rganadi. U tanani ko‘plab katta va kichik bo‘limlarga yoki sohalarga ajratadi. Bunda bo‘g‘imlar, bukilish joylari, to‘siqlar va hokazolardagi tabiiy chegaralardan hamda shartli ravishda chizilgan tasavvuriy chiziqlardan foydalanadi. Tana bosh va gavdaga ajratiladi; gavda bo‘yin, ko‘krak va qorin qismlaridan iborat. Qo‘l-oyoqlar yuqori (qo‘llar) va pastki (oyoqlar) qismlarga bo‘linadi. Bu yirik qismlarning har biri yana bo‘lim va kichik bo‘limlarga ajratiladi. Muayyan sohadagi a’zolarning o‘zaro joylashuvi kasalliklarda katta ahamiyatga ega. Ushbu munosabatlarning buzilishi turli patologik o‘zgarishlarga olib keladi, ularni to‘g‘ri tushunish uchun a’zolarning o‘zaro joylashuvini bilish zarur. Sohalar anatomiyasi amaliy anatomiyaning muhim bo‘limi bo‘lib, ayniqsa jarrohlikuchun katta ahamiyatga ega. Operativ jarrohlik ehtiyojlari nuqtayi nazaridan bayon etilgan sohalar anatomiyasi jarrohlik anatomiyasi deb ham yuritiladi. Topografik preparatlarda alohida to‘qima tizimlari (mushaklar, arteriyalar, venalar va suyaklar) o‘zaro joylashuviga muvofiq ko‘rsatiladi. Muzlatilgan jasadlardan olingan kesmalar ham shunday topografik preparatlarga kiradi. Rus topografik anatomiya maktabining asoschisi — N. I. Pirogov.

Plastik anatomiyani rassomlar (shuningdek, haykaltaroshlar va ayrim animatorlar) o‘rganadi. Mohiyatan u ham topografik anatomiya bo‘lib, asosiy e’tiborni tananing tashqi konturlari va mutanosibligiga, ularning ichki qismlarga, ayniqsa mushaklarning turli taranglik holatlariga bog‘liqligiga, shuningdek, tana qismlarining umumiy o‘lchamlari va o‘zaro nisbatlariga qaratadi.

Funksional anatomiya odam organizmi a’zolari va tizimlarining tuzilishi bilan ularning faoliyati o‘rtasidagi bog‘liqlikni aniqlaydi. U individual rivojlanish davomida a’zolarning shakllanishini o‘rganib, o‘zgaruvchanlikning eng chekka chegaralarini belgilaydi. Bu davolash amaliyotida zarur.

Ko‘pgina kasalliklar turli a’zolar va to‘qimalarning joylashuvi yoki tuzilishidagi o‘zgarishlar bilan kechadi. Bunday patologik o‘zgarishlarni o‘rganuvchi fan — patologik anatomiyadir.

Muzli anatomiya

Nikolay Ivanovich Pirogov birinchi bo‘lib ichki a’zolarning tiriklik davridagi o‘zaro joylashuvini o‘rganish uchun muzlatilgan jasadlarni kesib tekshirish usulidan foydalangan. Chunki oddiy yorib ko‘rishda a’zolarning tabiiy joylashuvi sezilarli o‘zgaradi. Shu tariqa jarroh ichki a’zolarning suyaklar, mushaklar va boshqa anatomik mo‘ljallarga nisbatan joylashuvini hamda ularning tana terisidagi proyeksiyasini o‘rganish imkoniga ega bo‘ldi. Olim yorib tekshirish natijalarini rasmga tushirib, atlas yaratdi va jarrohlar uchun a’zolarning o‘zaro joylashuvini o‘rganishning yangi usulini ishlab chiqdi. Jasadlarni shu usulda anatomik kesib o‘rganish mustaqil yo‘nalish — topografik anatomiyaga asos soldi. Pirogov «Uch yo‘nalishda muzlatilgan odam tanasidan o‘tkazilgan kesmalar bilan tasvirlangan topografik anatomiya» nomli atlasni nashr etdi. Aslida ushbu atlasdagi tasvirlar keyinchalik nurlanishga asoslangan tomografik tekshiruv usullari orqali olingan tasvirlardan oldin yaratilgan edi. Zamonaviy tibbiyot texnologiyalari tanani kesmasdan, ya’ni tirik odamda ham xuddi shunday kesim tasvirlarini (tomografiya) olish imkonini beradi:

  1. kompyuter tomografiyasi (rentgen nurlari yordamida olingan tasvirlarni qayta ishlash) — obyektning ichki tuzilishini buzmasdan qatlamma-qatlam tekshirish usuli. Ushbu usulni 1972-yilda Godfri Xaunsfild va Allan Kormak taklif etgan bo‘lib, ular mazkur ishlanma uchun Nobel mukofotiga sazovor bo‘lgan. Usul zichligi turlicha bo‘lgan to‘qimalar rentgen nurlarini har xil darajada susaytirishiga asoslanadi; bu farq o‘lchanib, kompyuterda murakkab qayta ishlanadi;
  2. magnit-rezonans tomografiya (rentgen nurlaridan foydalanmasdan, yadro magnit rezonansi hodisasiga asoslanadigan) — tomografik tekshiruv usuli bo‘lib, ichki a’zolar va to‘qimalarni yadro magnit rezonansi fizik hodisasi yordamida tadqiq etadi. Ushbu usul atomlar vodorod yadrolarining muayyan elektromagnit to‘lqinlar kombinatsiyasi ta’siriga doimiy, yuqori kuchlanishli magnit maydoni sharoitida beradigan elektromagnit javobini o‘lchashga asoslangan.

Anatomik terminologiya

Anatomik terminologiyada tana qismlari, a’zolar va boshqa anatomik tuzilmalarning fazoda hamda bir-biriga nisbatan joylashuvini aniq ifodalash uchun maxsus atamalar mavjud. Bunday atamalar odam va ikki tomonlama simmetriyali tanatuzilishiga ega boshqa hayvonlar anatomiyasida qo‘llanadi. Shu bilan birga, odam anatomiyasi da anatomiyaning (morfologiyaning) boshqa bo‘limlaridan farqlanadigan bir qator terminologik xususiyatlar mavjud.

Adabiyotlar

  • Prives M. G., Lisenkov N. K. Odam anatomiyasi. — 11-marta qayta ishlangan va to‘ldirilgan nashr. — Gippokrat. — 704 b. — 5000 nusxa. — ISBN 5-8232-0192-3.

Havolalar