Gerpesviruslar
Ilmiy tasnif
Guruh: Viruslar Realm: Duplodnaviria Podsholik: Heunggongvirae Tip: Peploviricota Sinf: Herviviricetes Turkum: Herpesvirales Oila: Gerpesviruslar
Xalqaro ilmiy nomi
Herpesviridae
Urug‘lar
kenja oila Alphaherpesvirinae Iltovirus Mardivirus Scutavirus Simplexvirus Varicellovirus kenja oila Betaherpesvirinae Cytomegalovirus (Sitomegalovirus) Muromegalovirus Proboscivirus Roseolovirus kenja oila Gammaherpesvirinae Lymphocryptovirus Macavirus Percavirus Rhadinovirus
Baltimor tasnifi bo‘yicha guruh
I: ikki zanjirli DNKli viruslar
Sistematika haqida Vikiturlar Tasvirlar — Vikiomborda NCBI   10292 EOL   5016

Gerpesviruslar (lot. Herpesviridae) — yirik oila bo‘lib, unga DNK saqlovchi viruslar kiradi. Ular nafaqat inson va boshqa sutemizuvchilarda, balki qushlarda, sudralib yuruvchilarda, amfibiyalarda, baliqlarda ham turli kasalliklarni keltirib chiqaradi. Sayyoramiz aholisining aksariyati gerpesvirus bilan zararlangan.

2016-yil may holatiga ko‘ra, Viruslar taksonomiyasi bo‘yicha xalqaro qo‘mita (ICTV)da 86 tur ro‘yxatdan o‘tkazilgan. Bu oilaga mansub viruslarning o‘ziga xos xususiyati — hujayralarda yashirin (latent) holatda bo‘lib, uzoq saqlanib, klinik belgilarsiz cheksiz uzoq vaqt mavjud bo‘la olishidir.

Viruslarning persistensiyasi (<viruslar>) (lot. persistere «saqlanib qolmoq, davom etmoq») — 1923-yilda fransuz bakteriologi, immunologi va virusologi Konstantin Levaditi (Constantin Levaditi, 1874−1953) hamda ruminiyalik virusolog Shtefan Nikolau (Ștefan Nicolau, 1896−1967) tomonidan taklif etilgan atama bo‘lib, virusning xo‘jayin organizmida yoki hujayra kulturasida uzoq vaqt saqlanishini bildiradi.

Oila nomi yunon. ἕρπειν (herpein) — «sudralmoq» so‘zidan, lotincha herpo — «sudralaman» so‘zi orqali kelib chiqqan. Bu oilaga mansub viruslar qo‘zg‘atadigan yuqumli kasalliklar dastlab o‘tkir kechadi, keyin yashirin (latent) bosqichga o‘tadi va muayyan vaqtgacha o‘zini namoyon qilmaydi.

Organizmning holati yomonlashganda (shamollash, stress, charchoq va hokazo) virus kasallik alomatlari bilan yana namoyon bo‘ladi. Bunga «shamollash» paytida labda paydo bo‘ladigan gerpes toshmalari misol bo‘la oladi.

Oila nomi Herpesviridae bo‘lgan viruslar umumiy biologik xususiyatlarga ega. Ularda xo‘jayin organizmining immun tizimi bilan o‘zaro ta’sirlashishning samarali mexanizmlari mavjud. Bu mexanizmlar viruslarning keng tarqalishiga va organizmda butun umr saqlanishiga imkon beradi.

Hayot faoliyati davomida virusning DNKsi ekspressiyalaydigan muayyan guruhlardagi genlar va ular kodlaydigan oqsillar mavjud. Aynan shu oqsillar xo‘jayin hujayralaridagi virusning hayot siklini belgilab, hujayralarning fenotipik xususiyatlarini o‘zgartiradi, ya’ni transformatsiyaga olib keladi.

Hujayralar transformatsiyasi o‘z organizmiga qarshi yo‘naltirilgan muayyan immunopatologik reaksiyalarni keltirib chiqaradi. Bu virus ta’sirida yuzaga keladigan immunosupressiya va virusning inson organizmida uzoq muddat saqlanishiga sabab bo‘ladi. Viruslar xo‘jayin hujayralarida latent holatga o‘tadi. Bunday holatda virusning to‘liq ko‘payish sikli buziladi. Virus xo‘jayin hujayralarida subvirus tuzilmalar ko‘rinishida mavjud bo‘ladi.

Gerpesvirus infeksiyalarining klinik shakllari xilma-xilligi bilan ajralib turadi. Gerpesvirus infeksiyasi turli shakllarda namoyon bo‘lishi mumkin.

Har qanday holatda ham gerpesviruslar zararlangan organizmda butun umr saqlanadi. Virus vaqti-vaqti bilan o‘ziga xos klinik alomatlar bilan yoki alomatsiz qaytalanishi, yoxud butun organizmga tarqalib, o‘lim bilan yakunlanishi mumkin.

Gerpesviruslar oilasining virionlari diametri 120 dan 300 nm gacha bo‘lgan sferik shaklga ega. Yetilgan virus zarrachasi ichida 35—45 xil oqsil molekulasi mavjud.

Virion markazida DNK saqlovchi, o‘lchami 75 nm bo‘lgan o‘zak (kor, lotincha cor) joylashgan.

Bu o‘zakni kapsid deb ataladigan qobiq o‘rab turadi. Kapsidning o‘lchami 100—110 nm. U ko‘plab bir xil, geometrik jihatdan muntazam oqsil tuzilmalari — kapsomerlardan tashkil topgan. Kapsomerlar bir-biriga aniq moslashib joylashadi va yigirma yoqli shakl — yunoncha ikosaedrni hosil qiladi. Kapsid 162 ta kapsomerdan iborat: 150 ta olti burchakli (geksamer) va 12 ta besh burchakli (pentamer).

Kapsidni amorf oqsilli tegument o‘rab turadi; bularning barchasi glikoproteinli tikanlari bor tashqi qobiq bilan qoplangan.^{[manba 4580 kundan beri ko‘rsatilmagan]}

Gerpesviruslar genomi chiziqsimon ikki zanjirli DNK molekulasidan iborat. Inson gerpesvirusining 1-turida uning uzunligi 152 261 juft nukleotidni tashkil etadi va 77 ta genni o‘z ichiga oladi; ularning barchasi oqsillarni kodlaydi. GS juftlarining ulushi 68 % ni tashkil etadi. Inson gerpesvirusining 2-turi genomi esa 154 746 juft nukleotiddan iborat bo‘lib, 77 ta genni o‘z ichiga oladi; GS juftlarining ulushi 70 % ni tashkil etadi.

Gerpesviruslar inson va hayvonlarga yuqadi. Yangi virus zarrachalari virus genomining boshqaruvi ostida hosil bo‘ladi. Tashuvchi organizmga tushgan gerpesviruslar nishon hujayralarning yuzasiga adsorbsiyalanadi va kapsid hamda qo‘shimcha tashqi qobiqdan (konvert) ajraladi.
Virus o‘zagi endotsitoz orqali hujayraga kirgach, virus DNKsi hujayraning yadro materiali bilan integratsiyalanadi. So‘ng yadro membranasida yangi virionlar hosil bo‘lib yetiladi va hujayradan ekzotsitoz yo‘li bilan kurtaklanib ajralib chiqadi.

Virus qobig‘i, uning kapsidi va DNKsini hosil qilish uchun xo‘jayin hujayraning aminokislotalari, oqsillari, lipoproteidlari, nukleozidlari sarflanadi. Hujayra ichidagi zaxiralar kamayganda, bu molekulalar infeksiyalangan hujayraga hujayralararo bo‘shliqlardan kelib tushadi.

Oddiy gerpes virusi bilan surunkali zararlangan hujayra kulturalariga quyidagilar xos:

1. hujayralarning asosiy qismi yemirilgach, tirik qolgan oz sonli hujayralar qayta ko‘payishi natijasida tashuvchilik holatining yuzaga kelishi;
2. mazkur virusga xos morfologik belgilar bilan namoyon bo‘ladigan degeneratsiya o‘choqlarining doimiy mavjudligi;
3. infeksiyalangan hujayralar ulushining kichikligi;
4. bitta infeksiyalangan hujayraning kam miqdorda virus ishlab chiqarishi;
5. muhitda interferonning bo‘lmasligi
6. tashuvchilik holatidan chiqqan hujayralarning o‘xshash virus bilan qayta zararlanishga nisbatan muayyan chidamliligi.

Tabiatda Herpesviridae oilasiga mansub, insonda kasallik keltirib chiqaradigan sakkiz turdagi virus ma’lum.

Gerpesviruslar oilasi Viruslar taksonomiyasi bo‘yicha xalqaro qo‘mita (ICTV) tasnifiga ko‘ra kenja oilalarga bo‘linadi. Bunda quyidagi mezonlar qo‘llanadi:

• virus genomining tuzilishi
• oqsil tarkibi
• virusning replikatsiyasi xususiyati
• tashuvchilik muhiti
• to‘qimalarga tropizmi
• virusning hujayra kulturasida tarqalishi
• ko‘payish siklining davomiyligi

Shu belgilar asosida quyidagi kenja oilalar ajratiladi:

• Alphaherpesvirinae — alfagerpesviruslar, ya’ni α-gerpesviruslar
• Betaherpesvirinae — betagerpesviruslar, ya’ni β-gerpesviruslar
• Gammaherpesvirinae — gammagerpesviruslar, ya’ni γ-gerpesviruslar
• hech bir kenja oila yoki urug‘ga kirmaydigan 1 tur (incertae sedis)

2016-yilda nomenklaturani takomillashtirish maqsadida ushbu oilaning barcha turlariga yangi ilmiy nomlar berildi. Bunda inson gerpesviruslarining nomlari deyarli o‘zgarmadi: virus so‘ziga turning qaysi kenja oilaga tegishli ekanini ko‘rsatuvchi prefiks (alpha-, beta-, gamma-) qo‘shildi.

• Bogadelnikov I. V. Inson organizmida gerpesvirus infeksiyasining o‘rni // Suchasni medychni tekhnolohii. — 2009. — № 3. — B. 57-61.