Antibiotiklar ( qadimgi yunoncha ἀντί «qarshi» + βίος «hayot» so‘zlaridan) — tabiiy va sintetik mikroblarga qarshi moddalar^[ingl.] bo‘lib, infeksiyalarni davolashda keng qo‘llanadi. Antibiotiklar mikroorganizmlarni nobud qilishi yoki ularning ko‘payishini to‘xtatishi mumkin; natijada organizmning tabiiy himoya mexanizmlari ularni yo‘q qiladi.

Jamoatchilik orasida antibiotiklarning qanday ishlashi haqida noto‘g‘ri tasavvurlar keng tarqalgan. Antibiotiklarni noto‘g‘ri qabul qilish — davolashni muddatidan oldin to‘xtatish, kam dozalarda ichish yoki zaruratsiz (shifokor retseptisiz), jumladan bakterial infeksiya qo‘shilmagan o‘tkir respirator virusli infeksiyalarni davolash uchun antibakterial dorilardan foydalanish — antibiotiklarga chidamli bakteriya shtammlarining tarqalish xavfini keskin oshiradi. Antibiotiklar antibakterial preparatlar bo‘lgani uchun virusli kasalliklarni davolashda foydasizdir: ular viruslarga taʼsir qilmaydi.

Dastlabki taʼrifni Vaksman 1947-yilda quyidagicha bayon etgan:

O‘sha yili Benedikt va Lenglayk antibiotikni quyidagicha taʼriflagan:

1979-yilda antibiotiklar bakteritsid moddalar (bakteritsidlar, yaʼni bakteriya va lotincha caedo — «o‘ldiraman» so‘zlaridan; bakteriyalarni yo‘q qiladigan kimyoviy birikmalar) guruhiga kiritilgan. Kimyoterapevtik maqsadlarda qo‘llanadigan bakteritsidlar qatoriga sulfanilamidlar va ayrim boshqa preparatlar ham kiritilgan.

Tarixan antibiotiklar deb mikroblardan olinadigan, barcha turdagi mikroorganizmlarga, jumladan mikroskopik zamburug‘larga, shuningdek, xavfli o‘sma hujayralariga zaharli taʼsir ko‘rsatadigan birikmalarga aytilgan. Tabiiy muqobili bo‘lmagan, bakteriyalar o‘sishini antibiotiklarga o‘xshab to‘xtatadigan to‘liq sintetik preparatlar esa anʼanaviy ravishda antibiotiklar emas, balki antibakterial kimyoterapevtik vositalar deb atalgan. Xususan, bunday vositalardan faqat sulfanilamidlar maʼlum bo‘lgan davrda antibakterial preparatlarning butun sinfini «antibiotiklar va sulfanilamidlar» deb atash odat bo‘lgan. XX asr oxirida ko‘plab kuchli antibakterial kimyoterapevtik preparatlar, jumladan ftorxinolonlar yaratilishi bilan «antibiotik» tushunchasi nafaqat tabiiy va yarim sintetik birikmalar, balki faolligi bo‘yicha «anʼanaviy» antibiotiklarga tenglashadigan yoki ulardan ustun bo‘lgan ko‘plab kuchli antibakterial vositalar uchun ham qo‘llana boshlandi. 2023-yilda AQSH Milliy tibbiyot kutubxonasi «antibiotiklar» atamasini faqat antibakterial preparatlar uchun ishlatgan, Britannica ensiklopediyasida (inglizcha Britannica) esa antibiotiklar «tirik mavjudotlar (asosan mikroorganizmlar) ishlab chiqaradigan va mikroblarga qarshi taʼsir ko‘rsatadigan moddalar» deb taʼriflangan. Dori vositalarining anatomik-terapevtik-kimyoviy tasnifi (ATK) bu atamani o‘z ichiga olmaydi. Sog‘liqni saqlash vazirligi hujjatlarida esa uning o‘rniga ushbu dorilar guruhining aniqroq nomlari — «mikroblarga qarshi preparatlar» va taʼsir yo‘nalishini ko‘rsatgan holda «antibakterial preparatlar» qo‘llanadi.

Ko‘plab qadimgi sivilizatsiyalar, jumladan qadimgi misrliklar va yunonlar infeksiyalarni davolashda mog‘or hamda ayrim o‘simliklardan foydalangan, chunki ular tarkibida antibiotik moddalar bo‘lgan. Masalan, Qadimgi Misr, Xitoy va Hindistonda mog‘orlagan nonni yara va yiringli shishlarga bosib, zararsizlantirish uchun ishlatishgan.

1870-yillarning boshida mog‘orni bir vaqtning o‘zida ikki shifokor — Aleksey Gerasimovich Polotebnov va Vyacheslav Avksentyevich Manassein tadqiq qilgan. Ulardan ikkinchisi Penicillium glaucum zamburug‘ini o‘rganib, yashil mog‘orning asosiy xususiyatlarini, jumladan bakteriostatik taʼsirini batafsil taʼriflagan. Polotebnov esa mog‘orning yiringli yaralar va yarachalarni davolashdagi foydasini aniqlab, uni teri kasalliklarida qo‘llashni tavsiya qilgan. Uning «Yashil mog‘orning patologik ahamiyati» asari 1873-yilda nashr etilgan. Biroq bu g‘oya o‘sha davrda amalda keng qo‘llanmagan.

1913-yilda amerikalik olimlar Karl Alsberg va Otis Fisher Blek Penicillium puberulum zamburug‘idan mikroblarga qarshi xususiyatli zaharli modda ajratib olgan (1936-yilda uning kimyoviy tuzilishi aniqlangach, bu modda penitsill kislotasi).

1928-yilda Aleksandr Fleming ilk antibiotikni ajratib olgan. U kasallik qo‘zg‘atuvchi bakteriyalarni o‘rganish davomida oddiy tajriba o‘tkazgan. Stafilokokklar koloniyalarini o‘stirib, ularning ayrimlariga oddiy Penicillium mog‘ori tushganini payqagan. Bu mog‘or eskirgan nonda o‘sib, uni yashil rangga kiritadi. Har bir mog‘or koloniyasi atrofida bakteriyalar bo‘lmagan hudud kuzatilgan. Fleming mog‘or bakteriyalarni o‘ldiradigan modda ishlab chiqaradi, degan xulosaga kelib, unga «penitsillin» deb nom bergan. Fleming bu haqda 13-sentabr, 1929-yilda London universiteti huzuridagi Tibbiy tadqiqotlar klubi yig‘ilishida maʼruza qilgan. Biroq maqola chop etilganidan keyin ham shifokorlar bu xabarga katta qiziqish bildirmagan. Sababi topilgan modda juda beqaror bo‘lib, hatto qisqa muddat saqlanganda, ayniqsa kislotali muhitda parchalanib ketgan.

Faqat 1938-yilda Oksford universitetining ikki olimi — Govard Flori va Ernst Cheyn penitsillin kislotasining tuzini olish orqali moddaning barqarorligi muammosini hal qilgan. Ikkinchi jahon urushi davrida dori vositalariga talab yuqoriligi sababli bu dori 1941-yil dekabridayoq Buyuk Britaniyada seriyali ishlab chiqarila boshlangan, 1943-yilda esa AQSHda ommaviy ishlab chiqarish yo‘lga qo‘yilgan (faqat yanvardan maygacha 400 mln dona ishlab chiqarilgan). 1945-yilda Fleming, Flori va Cheyn ushbu ishlari uchun Nobel mukofoti.

SSSRda «Krustozin» nomli birinchi sovet antibakterial preparatini sovet mikrobiologi Zinaida Yermolyeva 1942-yilda olgan.

1968-yildan keyin 2010-yillargacha farmakologiyada grammanfiy bakteriyalarga qarshi taʼsir qiladigan yangi moddalar kashf etilmagan (farmakologlar ushbu guruhning avvaldan maʼlum dorilarini faqat o‘zgartirishgan). 2017-yilda GlaxoSmithKline farmatsevtika kompaniyasi yangi sinfga mansub mikroblarga qarshi preparat — o‘zgartirilgan arilomitsin^[ingl.] (G0775) sintez qilinganini eʼlon qilgan; u grammanfiy bakteriyalarga samarali taʼsir qiladi.

Antibiotiklarning juda xilma-xilligi va ularning inson organizmiga turlicha taʼsir qilishi mikroblarga qarshi preparatlarni guruhlarga ajratishga asos bo‘lgan. Bakteriya hujayrasiga taʼsir xususiyatiga ko‘ra antibiotiklar ikki guruhga bo‘linadi:

• bakteriostatiklar (bakteriyalar tirik qoladi, ammo ko‘paya olmaydi);
• bakteritsidlar (bakteriyalar nobud bo‘ladi va keyin organizmdan chiqariladi).

Tibbiyotda keng qo‘llanadigan kimyoviy tuzilishiga ko‘ra tasnif quyidagi guruhlardan iborat:

• Beta-laktam antibiotiklar, ular uchta kichik guruhga ajratiladi:
  • Penitsillinlar — Penicillinum mog‘or zamburug‘i koloniyalari tomonidan ishlab chiqariladi;
  • Sefalosporinlar — tuzilishi penitsillinlarga o‘xshaydi. Penitsillinga chidamli bakteriyalarga qarshi qo‘llanadi.
  • Karbapenemlar — tuzilishi penitsillin va sefalosporinlarga nisbatan laktamazalarga chidamliroq, bu esa taʼsir doirasini ancha kengaytiradi.
  • Monobaktamlar — hozircha guruhning yagona vakili Aztreonam bo‘lib, u aerob grammanfiy bakteriyalarga qarshi tanlab taʼsir qiladi..
• Makrolidlar — murakkab halqasimon tuzilishga ega antibiotiklar. Taʼsiri — bakteriostatik.
• Tetratsiklinlar — nafas va siydik yo‘llari infeksiyalarini, shuningdek, kuydirgi, tulyaremiya, brutsellyoz kabi og‘ir infeksiyalarni davolashda ishlatiladi. Taʼsiri — bakteriostatik.
• Aminoglikozidlar — zaharliligi yuqori. qon infeksiyasi yoki peritonit kabi og‘ir infeksiyalarni davolashda qo‘llanadi. Taʼsiri — bakteritsid.
• Amfenikollar — qon hujayralarini ishlab chiqaradigan suyak ko‘migining zararlanishi kabi jiddiy asoratlar xavfi yuqori bo‘lgani uchun qo‘llanishi cheklangan. Taʼsiri — bakteriostatik.
• Glikopeptid antibiotiklar bakteriyalarning hujayra devori sintezini buzadi. Bakteritsid taʼsirga ega, biroq enterokokklar, ayrim streptokokklar va stafilokokklarga nisbatan bakteriostatik taʼsir ko‘rsatadi.
• Linkozamidlar ribosomalarda oqsil sintezini to‘xtatish hisobiga bakteriostatik taʼsir qiladi. Yuqori konsentratsiyada juda sezgir mikroorganizmlarga nisbatan bakteritsid taʼsir ham ko‘rsatishi mumkin.
• Ftorxinolonlar — siprofloksatsin, norfloksatsin, ofloksatsin, pefloksatsin, lomefloksatsin, sparfloksatsin, levofloksatsin, moksifloksatsin, gemifloksatsin, gatifloksatsin, sitafloksatsin, trovafloksatsin, delafloksatsin.
• Turli guruhlarga mansub antibiotiklar — Rifamitsin, Ristomitsin sulfati, Fuzidin-natriy, Polimiksin M sulfati, Polimiksin B sulfati, Gramitsidin, Geliomitsin.
• Monoklonal antitanalar — bezlotoksumab.

Antibiotiklarga chidamlilik odatda biologik va klinik turlarga bo‘linadi. Biologik antibiotiklarga chidamlilik (antibiotikrezistentlik) deganda mikroorganizmning antibiotik taʼsiriga qarshilik ko‘rsatish qobiliyati tushuniladi. Klinik chidamlilik esa mikroorganizmlarning muayyan organizm sharoitida erishish mumkin bo‘lgan eng yuqori konsentratsiyadagi antimikrob preparat mavjudligida ham tirik qolish qobiliyatidir.

Antibiotiklarga chidamlilik tabiiy (antibiotik taʼsir qiladigan nishonning yo‘qligi yoki mikroorganizmlar hujayrasida unga yetib borishning imkonsizligi tufayli) va orttirilgan bo‘lishi mumkin. Tabiiy chidamlilikka misol sifatida ko‘pchilik grammusbat mikroorganizmlarning polimiksinlarga chidamliligini keltirish mumkin: qalin murein qatlami (grammusbat hujayra devori) tufayli polimiksinlarning nishoni bo‘lgan membranaga yetib bo‘lmaydi. Tabiiy chidamlilikning yana bir misoli — beta-laktam preparatlarga mikobakteriyalarning tabiatan chidamliligi; bunga mikobakteriyalarning.

hujayra devori yuqori gidrofobligi sabab bo‘ladi. Orttirilgan chidamlilik mutatsiyalar natijasida paydo bo‘lib, antibiotik taʼsirida populyatsiyada mustahkamlanadi. Mikroblarga qarshi preparatlarni noto‘g‘ri va nazoratsiz, xususan shifokor tavsiyasisiz qo‘llash orttirilgan chidamlilikning paydo bo‘lishi va saqlanib qolishiga yordam beradi.

Antibiotiklarni qo‘llashning majburiy sharti — ularni shifokor buyurishi. Antibiotiklar bilan o‘zini o‘zi davolash mumkin emas va xavflidir. Bunday davolanishning asosiy xavflari — kasallikning klinik manzarasi o‘zgarishi (keyingi tashxisni qiyinlashtirishi) hamda kasallikning surunkali shaklga o‘tishidir. Antibiotik bilan davolanishga asosiy preparatning taʼsiriga u yoki bu tarzda taʼsir qiladigan boshqa preparatlarni — zamburug‘larga qarshi vositalar, probiotiklar va boshqalarni — qo‘shib qo‘llash mumkin emas.

Antibiotiklarni qo‘llaganda organizmda dorining muayyan konsentratsiyasini saqlash zarur. Buning uchun preparat qabul qilish oralig‘i bir xil bo‘lishi kerak (kuniga 3 marta buyurilganda, odatda, tabletkalar har sakkiz soatda ichiladi). Kapsula va tabletkalarni butunligicha yutib, sharbat, ayniqsa alkogolli ichimlik emas, suv bilan ichish kerak. Dori qabul qilishni o‘tkazib yuborish mumkin emas.

Umumiy qoidaga ko‘ra, mikroblarga qarshi preparat bilan davolash 72 soat ichida samara bermasa, bu dori noto‘g‘ri buyurilganidan dalolat beradi. Bunday holatda boshqa davoni belgilash uchun shifokorga murojaat qilish kerak.

Antibiotiklar chorvachilik korxonalarida hayvonlar orasida ommaviy kasalliklarning oldini olish uchun qo‘llanadi; ulardan eng ko‘p Xitoyning cho‘chqachilik sohasida foydalaniladi.

Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti ko‘payib borayotgan superinfeksiyalar (ko‘plab dori vositalariga chidamli, mavjud antibiotiklarga sezgir bo‘lmagan bakteriyalar chaqiradigan kasalliklar) fonida antibiotiklarning nazoratsiz qo‘llanishidan xavotirda. Tashkilot Xitoy, AQSH, Fransiya, Hindiston va boshqa mamlakatlarga ulardan foydalanishni nazorat qilish bo‘yicha tavsiyalar bergan. AQSH, Fransiya va Rossiyada antibiotiklardan nazoratsiz hamda noo‘rin foydalanishni kamaytirish choralari ko‘rilmoqda.

2011-yilda Butunrossiya jamoatchilik fikrini o‘rganish markazi (VSIOM) o‘tkazgan so‘rovga ko‘ra, rossiyaliklarning 46 % i antibiotiklar viruslarni ham bakteriyalar kabi yaxshi o‘ldiradi, deb hisoblagan (aslida esa antibiotiklar faqat ularga sezgir bakteriyalarga taʼsir qiladi).

• Stockley’s Drug Interactions  / Karen Bakster tahriri ostida.  — 8-nashr.  — London : Pharmaceutical Press, 2008. — 1464 bet. — ISBN 978-0-85369-754-1.
• Molecular Pharmacology, 11-jild, 166—173, 1975. Metabolik tadqiqotlar uchun vosita sifatida antibiotiklar, XVIII. Natriy va kaliyga bog‘liq adenozin trifosfatazaning ingibirlanishi. Jon B. Susa, Genri A. Lardi
• Stetsyuk, O. U. Ambulatoriya amaliyotida antibiotiklarning xavfsizligi va o‘zlashtirilishi  / O. U. Stetsyuk, I. V. Andreyeva, A. V. Kolosov … [va boshqalar] // Klinik mikrobiologiya va antimikrob kimyoterapiya. — 2011.  — j. 13, № 1.  — b. 67−84.

• Antibiotiklar — umumiy maʼlumot Arxiv nusxasi 9-noyabr 2013-yilda Wayback Machine
• Antibiotiklarga chidamli bakteriyalarga qarshi dori topildi
• M. Shifrin. Qurollanish poygasi yoki mikroolam bilan urush  // Dunyo bo‘ylab : ilmiy-ommabop jurnal. — M.: Xyorst Shkulyov Pablishing, 2006.  — 1-oktabr. Arxivlangan 22 2007-yil oktabr .
• Antibiotiklar haqida saga. Aleksey Vodovozovning ilmiy-ommabop maʼruzasi // YouTube