Miya — hayvonlarda asab tizimining odatda tananing bosh (old) qismida joylashgan, neyronlar va sinapslarning ixcham to‘plamidan tashkil topgan markaziy bo‘limidir. Ko‘plab hayvonlarda miya tarkibida glial hujayralar ham mavjud bo‘lib, u biriktiruvchi to‘qima qobig‘i bilan o‘ralgan bo‘lishi mumkin. Umurtqali hayvonlarda (shu jumladan, odamda) bosh miya — kalla suyagi bo‘shlig‘ida joylashadi, orqa miya esa umurtqa kanalida joylashadi.
Umurtqasiz hayvonlarning miyasi
Miya Bilateria guruhlarining aksariyatida, ya’ni ikki tomonlama simmetriyali hayvonlarda yaxshi rivojlangan. Hatto gistologik jihatdan eng sodda hisoblangan ichaksiz turbellyariyalarda (hozirda alohida Acoelomorpha tipiga kiritiladi) ham ancha murakkab bosh miya mavjud. Uning tarkibiy qismlari: korteks, neyropil va komissuralar.
Sutemizuvchilar miyasining bo‘limlari
Sutemizuvchilarning miyasi quyidagi bo‘limlarni o‘z ichiga oladi:
- Orqa miya
- Bosh miya
- Uzunchoq miya
- Ortki miya
- Miyacha — harakatlarni muvofiqlashtirish
- Varoliy ko‘prigi
- Rombsimon miyaning bo‘g‘izi
- O‘rta miya
- Oraliq miya
- Talamus — hid bilishdan tashqari sezgi a’zolaridan kelgan axborotni qayta taqsimlash
- Gipotalamus — vegetativ asab tizimining oliy markazi, endokrin boshqaruv markazi
- Epifiz bezi
- Gipofiz
- Oxirgi miya
- Katta yarimsharlar po‘stlog‘i (chap va o‘ng)
- Allokorteks
- Qadimgi po‘stloq — eng oddiy funksiyalarni, masalan, ko‘zlarni ochish va hokazolarni boshqarish
- Eski po‘stloq — vegetativ funksiyalarni, instinktiv xatti-harakatlar va hissiyotlar paydo bo‘lishini boshqarish
- Yangi po‘stloq — oliy asab funksiyalari
- Allokorteks
- Bazal gangliyalar — harakat va vegetativ funksiyalarni boshqarish
- Hid bilish miyasi
- Gippokamp — hissiyotlarni shakllantirish va xotirani mustahkamlash
- Katta yarimsharlar po‘stlog‘i (chap va o‘ng)
Aql va miya
Ong falsafasida aynan aql va miya tushunchalari farqlanadi hamda ularning o‘zaro aniq munosabati borasidagi ziddiyatlar qayd etiladi. Shu tariqa «aql–tana» muammosi yuzaga keladi.
Miya kalla suyagi ichida joylashgan fizik va biologik materiya bo‘lib, neyronlarda kechadigan asosiy elektrokimyoviy va bioelektrik jarayonlar uchun javobgardir. Zamonaviy fan nuqtayi nazaridan miya o‘ta murakkab asab tarmog‘i bo‘lib, mantiqan o‘zaro bog‘langan juda ko‘p elektrokimyoviy impulslarni ishlab chiqaradi va qayta ishlaydi. Insonning ichki dunyosi, jumladan uning aqli, miya faoliyatining mahsulidir.
Zamonaviy ilmiy hamjamiyatda aql miya faoliyatining mahsuli degan qarash ustun hisoblanadi. Bu fikrni sun’iy intellekt tarafdorlari ham qo‘llab-quvvatlaydi.
Bundan tashqari, aqlning kompyuterga o‘xshashi va algoritmikligi haqida ham fikrlar mavjud. «Aqlni miya yuzaga keltiradi» degan qarash bilan aqlning «kompyuterga o‘xshashligi» haqidagi qarash bir-biriga har doim ham bog‘liq emas.
Sutemizuvchilarda miya o‘lchami
Turli sutemizuvchilar guruhlarida miya massasi (kg)ning tana massasi (Мт, kg)ga bog‘liqligi.
| Hayvonlar guruhlari | Ensefalizatsiya koeffitsiyenti |
|---|---|
| Sutemizuvchilar | 0,02 Мт0,70 |
| Maymunlar | 0,02—0,03 Мт0,66 |
| Odamga o‘xshash maymunlar | 0,03—0,04 Мт0,66 |
| Odam | 0,08—0,09 Мт0,66 |
O‘lchamdagi o‘zgarishlar
Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, xonakilashtirilgan Amerika norkalarining nisbiy miya o‘lchami yovvoyi ajdodlarinikiga qaraganda kichraygan. Biroq bu norkalarning ayrimlari qochib, yana yovvoyi hayotga qaytganida, ularning miyasi deyarli avvalgi o‘lchamiga qaytgan. Bu noodatiy hodisa, chunki odatda xonaki hayvonlar qayta yovvoyilashganidan keyin ham miya o‘lchami tiklanmaydi. Aniqlanishicha, qayta yovvoyilashgan norkalarda kalla qutisining nisbiy hajmi yovvoyi norkalarnikiga deyarli teng. Bu esa ular xonakilashtirish oqibatida yuzaga kelgan miya o‘lchamidagi yo‘qotishning o‘rnini qoplay olganini ko‘rsatadi.
Vena universiteti va Shotlandiya milliy muzeyi olimlarining tadqiqotlari zamonaviy uy mushuklarining miyasi ularning yovvoyi ajdodlarinikiga qaraganda kichrayganini ko‘rsatdi. Bu o‘zgarish xonakilashtirish natijasida so‘nggi 10 ming yil davomida asta-sekin yuz bergan. Olimlarning fikricha, faqat qo‘zg‘aluvchanligi va qo‘rquv hissi pastroq bo‘lgan yovvoyi mushuklar xonakilashtirishga moyil bo‘lgan. Natijada uy mushuklarining tana tuzilishi, reaksiyalari va odatlarida o‘zgarishlar yuz bergan, shuningdek, kalla qutisi va miya hajmi kichraygan. Shunga o‘xshash tendensiya itlar, qo‘ylar va quyonlarda ham kuzatiladi. Miya o‘lchamining kichrayishi hayvonlarning aqliy qobiliyati va xatti-harakatlariga qanday ta’sir ko‘rsatishi masalasi qo‘shimcha tadqiqotlarni talab etadi.
Olimlar inson miyasi olti million yil davomida kattalashib borganini, biroq so‘nggi uch ming yillikda kichraya boshlaganini aniqlagan. Tadqiqotchilar buni globallashuv, hamkorlik va mehnat taqsimoti kabi ijtimoiy o‘zgarishlar bilan bog‘lashmoqda. Miya katta miqdorda resurs talab qiladigan, ko‘p energiya sarflovchi a’zodir. Shu sababli uning kichrayishi yashab qolishning yangi sharoitlariga moslashish natijasi bo‘lishi mumkin. Olimlar o‘z farazini tasdiqlash uchun chumolilar asosida modellashtirish va qadimgi qazilma kalla suyaklarini o‘rganish usullaridan foydalangan.
Miyani o‘rganish tarixi
Miya haqidagi zamonaviy fanga XX asr boshlarida ikkita kashfiyot asos soldi: reflektor harakatlarni tahlil qilish va funksiyalarning bosh miya po‘stlog‘ida muayyan joylashuvini aniqlash. Ushbu kashfiyotlarga tayanib, sodda moslashuvchan ixtiyorsiz harakatlar miyaning quyi bo‘limlaridan o‘tuvchi segmentar darajadagi reflektor yoy orqali amalga oshadi, ongli idrok va ixtiyoriy harakatlar esa miyaning oliy bo‘limlaridan o‘tuvchi sensomotor yoyga ega yuqori tartibli reflekslar orqali ta’minlanadi, degan taxmin ilgari surildi.
Adabiyotlar
- Miya // Brokgauz va Yefron ensiklopedik lug‘ati : 86 jildda (82 jild va 4 qo‘shimcha jild). — Sankt-Peterburg, 1890—1907.
- Jorj F. Miya hisoblash mashinasi sifatida. — M.: IL, 1963. — 527 bet
- Megun G. Uyg‘oq miya. — M.: Mir, 1965. — 211 bet
- Eshbi U. R. Miyaning tuzilishi. — M.: IL, 1962. — 393 bet
- Ivan Sechenov. Bosh miya reflekslari. — M.: AST, 2014. — 352 bet — ISBN 978-5-17-088036-2.
- Bexterev V. M. Miya va uning faoliyati. — M.: Gosizdat, 1928. — 352 bet
- Nikolls D., Martin R., Vallas B., Fuks P. Neyrondan miyagacha. — M.: Editorial URSS, 2003. — 672 bet — ISBN 5-354-00162-5.
- Xyubel D., Stivens Ch., Kandel E. va boshqalar. Miya. — M.: Mir, 1982. — 280 bet — 15 000 nusxa.
- Yan Lekun. Mashina qanday o‘rganadi? Neyron tarmoqlar va chuqur o‘rganish sohasidagi inqilob. (Sber kutubxonasi: Sun’iy intellekt). — M.: Alpina non-fikshn, 2021. — 348 bet — ISBN 978-5-907394-29-2.
Havolalar
- Miya atlasi — ingliz tilida, asosiy atamalarning ruscha tarjimasi bilan
- Blum F., Leyzerson A., Xofstedter L. Miya, aql va xulq-atvor
- Savelyev A. V. Miyaning modulli o‘z-o‘zini tashkil etishining funksional rolini tanqidiy tahlil qilish // «Neyrokompyuterlar: ishlab chiqish va qo‘llash» jurnali. — Moskva: «Radiotexnika» nashriyoti, 2008. — № 5—6. — B. 4—17.
- Urinbayev S. X. Miya faoliyati haqida umumiy tasavvur va uning oqibatlari // Elektron jurnal «Bilim. Tushunish. Ko‘nikma». — 2008. — № 2 - Pedagogika. Psixologiya.
