| Yurak yetishmovchiligi | |
|---|---|
 Yurak-qon tomir yetishmovchiligining belgilari | |
| KXT-10 | I50 |
| KXT-9 | 428.0 |
| DiseasesDB | 16209 |
| MedlinePlus | 000158 |
| eMedicine | med/3552 emerg/108 radio/189 nmed/1367150 ped/2636 |
| MeSH | D006333 |
 Vikimedia Commons’dagi mediafayllar | |
Yurak yetishmovchiligi (lot. insufficientia cordis) — yurak kasalligi (sindrom), uning sababi miokard faoliyatining dekompensatsiyalangan buzilishidir. Bu holat hujayralararo suyuqlik hajmining ortishi va perfuziyaning a’zolar hamda to‘qimalarda pasayishi bilan namoyon bo‘ladi. Patofiziologik jihatdan ushbu sindromning asosi shundan iboratki, yurak modda almashinuvi bilan bog‘liq organizm ehtiyojlarini nasoslik faoliyati buzilgani sababli qondira olmaydi yoki bu ehtiyojlarni qondirish uchun yurak qorinchalarida diastola oxiridagi bosimni oshirishiga to‘g‘ri keladi. Yurak yetishmovchiligi bo‘lgan ayrim bemorlarda yurakning nasoslik faoliyati buzilmaydi, klinik belgilar esa yurak bo‘lmalarining qon bilan to‘lishi yoki bo‘shashishidagi buzilishlar tufayli paydo bo‘ladi. Miokard disfunksiyasi (sistolik yoki diastolik) dastlab belgilarsiz kechadi va faqat keyinchalik yurak yetishmovchiligi sifatida namoyon bo‘lishi mumkin. Diastolik disfunksiya «qon haydash fraksiyasi saqlangan yurak yetishmovchiligi» deb ham ataladi.
Chap qorincha turidagi yurak yetishmovchiligi (YY) — yurakning chap bo‘limlari shikastlanishi va ortiqcha yuklanishi oqibatida yuzaga keladigan, kichik qon aylanish doirasida vena qonining dimlanishiga xos klinik belgilar bilan kechadigan yurak yetishmovchiligidir. Chap qorincha qon haydash faoliyatining yetishmovchiligi bosh miya qon aylanishining kamayishi (bosh aylanishi, ko‘z oldi qorong‘ilashishi, hushdan ketish) va koronar qon aylanishining kamayishi (stenokardiya) bilan namoyon bo‘ladi. Bu holat aorta nuqsonlari, yurak ishemik kasalligi, arterial gipertenziya va obstruktiv kardiomiopatiyaga xosdir.
O‘ng qorincha turidagi yurak yetishmovchiligi — o‘ng qorinchadan o‘pka arteriyasiga yetarlicha qon haydalmasligi va katta qon aylanish doirasida qon dimlanishi bilan tavsiflanadigan yurak yetishmovchiligi turidir.
Yurak yetishmovchiligi rivojlanish tezligiga ko‘ra o‘tkir va surunkali turlarga bo‘linadi. O‘tkir yurak yetishmovchiligi jarohatlar, toksinlar ta’siri va yurak kasalliklari bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin; davolanmasa, qisqa vaqt ichida o‘limga olib kelishi mumkin.
Surunkali yurak yetishmovchiligi uzoq vaqt davomida rivojlanadi va xarakterli belgilar majmui (hansirash, tez charchash va jismoniy faollikning pasayishi, shishlar va boshqalar) bilan namoyon bo‘ladi. Bu belgilar tinch holatda yoki jismoniy zo‘riqish paytida a’zolar hamda to‘qimalarga qon yetarli bormasligi va ko‘pincha organizmda suyuqlik ushlanib qolishi bilan bog‘liq.
Hozirgi vaqtda dunyoda 25 milliondan ortiq kishi yurak yetishmovchiligi sindromi bilan yashamoqda. AQSHda 2016-yilda yurak yetishmovchiligidan yuz bergan o‘limlar barcha yurak-qon tomir kasalliklari bilan bog‘liq o‘limlarning 9,3 foizini tashkil etgan. Rossiyada yurak yetishmovchiligining tarqalishi 4,9 foizdan (1998-yil) 10,2 foizgacha (2014-yil) oshgan.
Yurak yetishmovchiligini davolash va oldini olishda endovaskulyar muolajalar, jumladan, stent qo‘yish bilan birga bajariladigan angioplastika va aterektomiya (xolesterin blyashkalarini olib tashlash) qo‘llanadi.
Tasniflanishi
Og‘irlik darajasiga ko‘ra tasnifi
Fizik tekshiruv natijalariga qarab Killip shkalasi bo‘yicha quyidagi sinflar belgilanadi:
- I (yurak yetishmovchiligi belgilari yo‘q),
- II (yurak yetishmovchiligi yengil ifodalangan, xirillashlar kam),
- III (yurak yetishmovchiligi yaqqolroq ifodalangan, xirillashlar ko‘proq),
- IV (kardiogen shok, sistolik arterial bosim 90 mm sim. ust. dan past)
V. X. Vasilenko, N. D. Strajesko va G. F. Lang bo‘yicha tasnif
Ushbu tasnifga ko‘ra, surunkali yurak yetishmovchiligining rivojlanishida uch bosqich farqlanadi:
- I bosqich (HI) — boshlang‘ich yoki yashirin yetishmovchilik bo‘lib, avvallari bunday belgilarni keltirib chiqarmagan sezilarli jismoniy zo‘riqishdagina hansirash va yurak urishining tezlashishi bilan namoyon bo‘ladi. Tinch holatda gemodinamika hamda a’zolar faoliyati buzilmaydi, mehnat qobiliyati biroz pasayadi.
- II bosqich — qon aylanishining yaqqol ifodalangan, uzoq davom etuvchi yetishmovchiligi, gemodinamikaning buzilishi (qonning kichik qon aylanish doirasida dimlanishi) yengil jismoniy zo‘riqishda, ba’zan esa tinch holatda ham kuzatiladi. Bu bosqich 2 davrga bo‘linadi : A davr va B davr.
- H IIA bosqich — o‘rtacha jismoniy zo‘riqishda hansirash va yurak urishining tezlashishi. Yengil ifodalangan sianoz. Odatda qon aylanishining yetishmovchiligi asosan kichik qon aylanish doirasida kuzatiladi: vaqti-vaqti bilan quruq yo‘tal, ba’zan qon tupurish, o‘pkada dimlanish belgilari (krepitatsiya va o‘pkaning pastki qismlarida jarangsiz nam xirillashlar), yurak urishining tezlashishi, yurak faoliyatidagi uzilishlar. Ushbu bosqichda katta qon aylanish doirasida ham dimlanishning dastlabki belgilari paydo bo‘ladi (oyoq panjalari va boldirlarda yengil shish, jigarning biroz kattalashishi). Ertalabga borib bu belgilar kamayadi. Mehnat qobiliyati keskin pasayadi.
- H IIB bosqich — tinch holatda hansirash. Yurak yetishmovchiligining barcha obyektiv belgilari keskin kuchayadi: yaqqol sianoz, o‘pkadagi dimlanish o‘zgarishlari, uzoq davom etuvchi simillovchi og‘riqlar, yurak faoliyatidagi uzilishlar va tez urish; katta qon aylanish doirasida qon aylanishi yetishmovchiligi belgilari, oyoqlar va tanadagi doimiy shishlar, kattalashgan va zichlashgan jigar (kardial jigar sirrozi), gidrotoraks, assit, og‘ir oliguriya kuzatiladi. Bemorlar mehnatga layoqatsiz bo‘ladi.
- III bosqich (H III) — yakuniy, distrofik yetishmovchilik bosqichi. Gemodinamik buzilishlar bilan birga a’zolarda morfologik jihatdan qaytmas o‘zgarishlar (diffuz pnevmoskleroz, jigar sirrozi, dimlangan buyrak va boshqalar) rivojlanadi. Moddalar almashinuvi buziladi, bemorlarda ozib ketish va holsizlanish kuzatiladi. Davolash samarasiz bo‘ladi.
Patogenez
Surunkali yurak yetishmovchiligida yurakning nasoslik faoliyati pasayishi ikkilamchi tarzda simpatoadrenal tizim (SNS) va renin–angiotenzin–aldosteron tizimining (RAAT) faollashuviga, boshqa tomondan esa vazopressin (yana antidiuretik gormon — ADG deb ham ataladi) hamda bo‘lmacha peptidlari bilan bog‘liq mexanizmlarga olib keladi. Bu jarayon periferik va buyrak tomirlarining torayishini keltirib chiqaradi, natijada koptokchalar filtratsiyasi tezligi pasayadi. Bu holat yurak to‘lish bosimining allaqachon pasayganligi bilan qo‘shilib, RAATning ikkilamchi faollashuviga sabab bo‘ladi. RAAT faollashuvi aldosteron ajralishini kuchaytiradi; buning natijasida nefronlarning proksimal naychalarida natriy va suv qayta so‘rilishi ortib, to‘qimalarda zarur perfuzion bosim saqlab turiladi.
Gipofiz orqa bo‘lagidan vazopressin ajralishi arterial to‘lish bosimi pasayishiga javob beruvchi baroretseptorlar faollashganida kuchayadi. ADG darajasining ortishi miokard fibrozi, gipertrofiya va tomirlarning torayishiga, shuningdek, nefronlarning yig‘uvchi naychalarida suvning qayta so‘rilishi kuchayishiga olib keladi. Bu holat yurakda aylanib yuruvchi qon hajmining ortishi, bo‘lmachalar to‘qimasining cho‘zilishi va qon plazmasi osmolyalligining past bo‘lishi bilan kechadigan hajm ortiqcha yuklamasi mavjudligiga qaramay yuz beradi.
Patogenez nuqtayi nazaridan, suv-elektrolit muvozanati asosan buyraklar tomonidan boshqariladi; bu natriy-kaliy gomeostazining eng zaif bo‘g‘inidir. ADG ajralishining klinik ta’siri chanqash va ko‘proq suv iste’mol qilishdan iborat. Angiotenzin II ham bosh miyadagi «chanqoq markazi»ni qo‘zg‘atish va ADG ajralishini kuchaytirish orqali bu jarayonga hissa qo‘shadi. Fiziologik sharoitda neyromediator tizimlarning qarama-qarshi yo‘nalishdagi ta’sirlari ularning haddan tashqari faollashishiga yo‘l qo‘ymaydi. Surunkali yurak yetishmovchiligida esa arterial bosim va osmolyallik pasaygan sharoitda shish paydo bo‘lishiga zamin yaratiladi. Tajriba ma’lumotlariga ko‘ra, bir tomondan RAAT va SNS, ikkinchi tomondan vazopressin va bo‘lmacha peptidlari tizimlari faollashuvining asosida turli mexanizmlar yotishi aniqlangan.
Buyrak faoliyatining vaqtinchalik pasayishi va bevosita buyrak shikastlanishi qondagi kaliy darajasining ortishiga muqarrar ravishda hissa qo‘shadi; bu holat ma’lum vaqtgacha qabul qilinayotgan halqali yoki tiazid diuretiklar bilan muvozanatlashtiriladi. Biroq furosemidga qaraganda RAATni kamroq faollashtiradigan va organizmdan kaliyning kamroq chiqarilishiga olib keladigan torasemidni tanlash afzalroq hisoblanadi.
O‘tkir yurak yetishmovchiligi
Miokardning qisqarish qobiliyati buzilishi hamda sistolik va daqiqalik qon hajmining kamayishi natijasida rivojlanadigan o‘tkir yurak yetishmovchiligi (O‘YY) juda og‘ir klinik sindromlar: kardiogen shok, o‘pka shishi va o‘tkir buyrak yetishmovchiligi bilan namoyon bo‘ladi.
O‘tkir yurak yetishmovchiligi ko‘pincha chap qorincha yetishmovchiligi ko‘rinishida kechadi va yurak astmasi, kardiogen o‘pka shishi yoki kardiogen shok ko‘rinishida namoyon bo‘lishi mumkin.
Surunkali yurak yetishmovchiligi
Yurak yetishmovchiligining oqibatlari
Yurak chap qorinchasining ustun yetishmovchiligi kichik qon aylanish doirasida qon dimlanishi bilan kechadi. Qonda ko‘p miqdorda karbonat angidrid to‘planadi (bunga hansirash, sianoz va qon tupurish kabi belgilar hamroh bo‘ladi), o‘ng qorincha yetishmovchiligi esa katta qon aylanish doirasida qon dimlanishi bilan kechadi (hansirash, shishlar, jigarning kattalashishi). Yurak yetishmovchiligi oqibatida a’zo va to‘qimalarda gipoksiya, atsidoz va moddalar almashinuvining boshqa buzilishlari kuzatiladi.
Davolash
Dori vositalarisiz asosiy davolash
Yurak yetishmovchiligini dori vositalarisiz davolashning asosini yurakka tushadigan yuklamani kamaytirish va miokardning yanada shikastlanishiga yo‘l qo‘ymaslikka qaratilgan umumiy chora-tadbirlar tashkil etadi:
- Suyuqlik iste’molini cheklash (sutkasiga 2 litrdan ko‘p emas)
- Yog‘li ovqat iste’molini kamaytirish va vaznni pasaytirish
- Tuz iste’molini kamaytirish (sutkasiga 6 grammdan ko‘p emas, dekompensatsiyada esa 3 grammdan ko‘p emas)
- Kaliyga boy parhez (birga kechuvchi og‘ir surunkali buyrak kasalligida tavsiya etilmaydi!)
- Alkogol va tamaki mahsulotlari iste’molini cheklash yoki ulardan voz kechish
- Yurak yetishmovchiligi darajasiga moslashtirilgan jismoniy mashqlar
- Yurak-qon tomir kasalliklari xavf omillarini nazorat qilish
O‘tkir yurak yetishmovchiligini davolash
O‘tkir yurak yetishmovchiligida qon aylanishini (gemodinamikani) barqarorlashtirish uchun shoshilinch choralar zarur. Qon aylanishi yetishmovchiligi sababiga qarab arterial bosimni oshirish (barqarorlashtirish), yurak ritmini me’yorlashtirish va og‘riq sindromini bartaraf etish (masalan, infarktlarda) bo‘yicha choralar ko‘riladi. Keyingi davolash strategiyasi yetishmovchilikni keltirib chiqargan kasallikni davolashni nazarda tutadi.
Surunkali yurak yetishmovchiligini davolash
Endovaskulyar tuzatish
Operatsiyalar arteriyalarda ochiq usulda (endarterektomiya) bajarilishi mumkin; bunda blyashka olib tashlanadi yoki tomirning egriligi ochiq operatsiya yordamida to‘g‘rilanadi. Shuningdek, ular endovaskulyar usulda ham amalga oshirilishi mumkin: bunda arteriya ballonli kateterlar yordamida kengaytiriladi va tomirning toraygan joyiga qayta bekilib qolishning oldini oluvchi stentlar o‘rnatiladi (translyuminal ballonli angioplastika va arteriyani stentlash). Usulni tanlash arteriya bo‘shlig‘ining toraygan yoki berkilgan joyi hamda bu holatning tarqalishiga bog‘liq.
Xolesterin blyashkalarini olib tashlash uchun aterektomiya mikrokateter orqali bajariladi.
Adabiyotlar
- Birlamchi tibbiy yordam bo‘yicha darslik (Textbook of Primary Care Medicine) / Jon Nobl. — 3. — Mosby, 2001. — jild. 2. — bet. 568—584. — 1920 bet. — ISBN 0323008321, 9780323008327.
- Surunkali yurak yetishmovchiligini tashxislash va davolash bo‘yicha milliy tavsiyalar
- Surunkali yurak yetishmovchiligi: tashxis va dori vositalari bilan davolash — Consilium-medicum
- Arterial gipertenziyali bemorlarda surunkali yurak yetishmovchiligi: davolashning o‘ziga xos jihatlari — Consilium-medicum
- Ayollar va yurak yetishmovchiligi — Consilium-medicum
- Keksa yoshdagi odamlarda surunkali yurak yetishmovchiligi: etiopatogenez va dori vositalari bilan davolashning o‘ziga xos jihatlari — Consilium-medicum
