Biotsenoz (qadimgi yunoncha βίος — hayot va yunoncha ϰοινός — umumiy) — organizmlar hamjamiyati, tarixan shakllangan hayvonlar, o‘simliklar, zamburug‘lar va mikroorganizmlar majmuasi bo‘lib, ular nisbatan bir xil yashash makonida (muayyan quruqlik hududida yoki akvatoriyada) yashaydi hamda bir-biri va atrof-muhit bilan o‘zaro bog‘langan. Biotsenozlar biogen moddalar aylanishi asosida vujudga kelgan bo‘lib, uning muayyan tabiiy sharoitlarda kechishini ta’minlaydi.
Atama
Atama (nemischa Biocönose) Karl Myobius tomonidan 1877-yilda «Die Auster und die Austernwirthschaft» asarida muayyan hududda yashovchi barcha organizmlar (biotop) va ularning o‘zaro munosabatlarini tasvirlash uchun fanga kiritilgan.
Hosila atamalar:
- Biogeotsenoz
- Biogeotsenologiya
- Tsenoz, tsenotik va boshqalar.
Tasniflash tizimi GRNTIda biotsenozlar ekotizim tushunchasi bilan birlashtirilgan.
Biotsenozning tuzilishi
Tur bo‘yicha tuzilish, fazoviy (vertikal (yaruslilik) va gorizontal (mozaiklik) tuzilish) hamda trofik tuzilish.
Turli kattalikdagi organizmlar guruhlari biotsenozda fazo va vaqtning turli miqyoslarida yashaydi. Masalan, hayot sikllari bir hujayralilarda bir soat ichida kechishi mumkin, yirik o‘simliklar va hayvonlarning hayot sikllari esa o‘nlab yillarga cho‘ziladi.
Biotoplarga muayyan tur xilma-xilligi — populyatsiyalar majmuasi xos bo‘lib, bu populyatsiyalar biotop tarkibiga kiradi. Turlar soni biotopning mavjud bo‘lish davomiyligi, iqlim barqarorligi va biotsenoz turining mahsuldorligiga bog‘liq (masalan, cho‘l, tropik o‘rmon).
Turli turlarga mansub individlar soni ham farqlanadi va hokazo. Biotopdagi eng ko‘p sonli turlar dominant turlar deb ataladi. Yirik biotoplarni o‘rganishda turlarning barcha xilma-xilligini aniqlash imkonsiz. Tadqiqot uchun muayyan hududdagi (maydondagi) turlar soni, ya’ni tur boyligi aniqlanadi. Turli biotsenozlarning tur xilma-xilligi bir xil maydondagi tur boyligi bo‘yicha taqqoslanadi.
Tur tuzilishi biotsenozning sifat tarkibi haqida tasavvur beradi. Ikki tur birgalikda bir xil muhitda doimiy sharoitda yashaganda, ulardan biri boshqasini butunlay siqib chiqaradi. Natijada raqobat munosabatlari yuzaga keladi. Shunday kuzatishlar asosida raqobat orqali siqib chiqarish prinsipi, ya’ni Gauze prinsipi shakllantirilgan.
Inson faoliyati tabiiy hamjamiyatlardagi xilma-xillikni keskin kamaytiradi. Shu sababli uning oqibatlarini oldindan baholash va bashorat qilish, shuningdek, tabiiy tizimlarni saqlab qolish uchun samarali choralar ko‘rish zarur.
Fazoviy tuzilish
Biotsenozning fazoviy tuzilishini vertikal yaruslilik orqali tavsiflash mumkin. O‘simliklarning vertikal yarusliligi ularning yer sathidan qanchalik balandda joylashgan fotosintez qiluvchi qismlariga bog‘liq (soyaga chidamli o‘simlik yoki yorug‘sevar o‘simlik):
- Daraxtlar yarusi
- Butalar yarusi
- Butachalar va o‘tlar yarusi
- Yo‘sinlar va lishayniklar yarusi
Hayvonlardagi vertikal yaruslilikni hasharotlar misolida ko‘rib chiqish mumkin (qushlarda ham yaruslilik kuzatiladi, masalan, bir xil qush turi bitta o‘simlikning turli yaruslarida yashashi mumkin):
- Geobiylar (tuproqda yashovchilar)
- Gerpetobiylar (yer yuzasi qatlamida yashovchilar)
- Briobiylar (yo‘sinlarda yashovchilar)
- Fillobiylar (o‘t qoplamida yashovchilar)
- Aerobiylar (yuqoriroq yaruslarda yashovchilar)
Hamjamiyatning gorizontal tuzilishi (mozaiklik, bir jinsli bo‘lmaslik) qator omillar ta’sirida yuzaga kelishi mumkin:
- Abiogen mozaiklik (omillar (o‘simlik organizmlari, xususan — edifikatorlar-lishayniklar)
- Eol-fitogen mozaiklik (ham abiotik, ham fitogen omillar ta’sirida yuzaga keladigan mozaiklik)
- Biogen mozaiklik (avvalo, yer kovlovchi hayvonlar ta’sirida yuzaga keladigan mozaiklik)
Ekologik tuzilish
Bu tuzilish muhit omillariga turlicha moslashgan, oziqlanish xususiyati, kattaligi va tashqi ko‘rinishi har xil bo‘lgan turlar nisbati bilan tavsiflanadi. Biotsenoz muayyan ekologik nishalarni egallagan turlar nisbatidir.
Biotsenoz turlari:
Biotsenoz ko‘rsatkichlarining tavsifi
- Biotsenozlarning o‘lchami turlicha: juda kichik (botqoqlikdagi do‘nglik, hovuz) hamda juda katta (o‘rmon, o‘tloq, chalovli dasht biotsenozi) bo‘lishi mumkin.
- Biotsenozning o‘lchamlari abiotik muhit sharoitlariga bog‘liq. Biotsenoz egallagan bir jinsli makon (abiotik muhitning bir qismi) biotop deb ataladi.
- Biotsenozlarning aniq chegaralari yo‘q: ular asta-sekin bir-biriga o‘tib boradi. Qo‘shni hamjamiyatlar orasidagi o‘tish mintaqasi ekoton deb ataladi.
Biotsenozlardagi populyatsiyalar o‘rtasidagi aloqalar
Biotsenozning tuzilishi populyatsiyalar o‘rtasidagi turli aloqalar hisobiga vaqt va makon davomida saqlanadi. Bunday aloqalar bir populyatsiyaning muayyan ehtiyojlarini boshqa populyatsiya hisobiga qondirish uchun yuzaga keladi. Ehtiyojlarning xususiyatiga qarab populyatsiyalar o‘rtasidagi aloqalar to‘rt turga bo‘linadi: trofik, topik, forik va fabrik aloqalar.
Trofik aloqalar (yunoncha τρόφή — «oziq») — bir populyatsiya individlari boshqa populyatsiya individlari hisobiga oziqlanadi. Bu boshqa individlarni yeyish, nobud bo‘lgan organik qoldiqlar yoki boshqa tur individlarining hayot faoliyati mahsulotlari bilan oziqlanish orqali sodir bo‘lishi mumkin.
Topik aloqalar (yunoncha τόπος — «joy») — bir populyatsiya individlari boshqa populyatsiya individlaridan yashash joyi sifatida foydalanadi yoki ular o‘z yashash muhitiga qanday ta’sir qilishini sezadi. Masalan, qushlar daraxt va butalardan uya qurish uchun foydalanadi, baliq chavoqlari esa meduzaning soyaboni ostidan pana topadi, epifitlar va lianalar daraxt tanalaridan substrat sifatida foydalanadi va hokazo.
Forik aloqalar (yunoncha φοράει — «tashish») — bir populyatsiya individlari boshqa populyatsiya individlarining ko‘chib tarqalishida ishtirok etadi. Masalan, qushlar brusnika, chernika, chetan, do‘lana mevalarini yeb, bu o‘simliklarning urug‘larini o‘z najaslari orqali tarqatadi.
Fabrik aloqalar (lotincha fabrico — «yasamoq») — bir populyatsiya individlari boshqa populyatsiya individlarining ajratmalari yoki o‘lik tana qismlaridan uya, in, boshpana va boshqa inshootlar qurishda material sifatida foydalanadi. Masalan, qunduzlar daraxt tanalari va shoxlaridan qunduz kulbalarini quradi.
Tarkibi
- Zootsenoz — hayvonlar populyatsiyalari majmuasi.
- Fitotsenoz — o‘simliklar hamjamiyati.
- Mikotsenoz — turli xil zamburug‘lar hamjamiyati.
- Mikrobotsenoz — mikroorganizmlar (bakteriyalar, protistlar) populyatsiyalari majmuasi.
Adabiyotlar
- Shilov I. A. Ekologiya. — M.: Visshaya shkola, 1997. — 373—389-betlar.
- Maglish S. S., Karevskiy A. E. Ekotizimlar // Biologiya. — Minsk: Narodnaya asveta, 2016, — 66—75-betlar. — ISBN 978-985-03-2521-1.
- Shorigin A. A. Biotsenozlar haqida // MOIP byulleteni. Biologiya bo‘limi : jurnal. — 1955. — 60-jild, № 6. — 87—98-betlar.
