Patagoniya haqida

Patagoniya chegaralarining eng ko‘p qo‘llaniladigan talqini (to‘q sariq rangda ko‘rsatilgan).

Patagoniya (ispancha Patagonia) — Janubiy Amerikaning janubiy qismidagi geografik mintaqa bo‘lib, Rio-Kolorado (boshqa talqinga ko‘ra — Rio-Negro va Limay) daryolarining janubida — Argentinada, Bio-Bio daryosining janubida esa — Chilida joylashgan. Biroq mintaqaning chegaralari aniq belgilangan emas. Ba’zan Patagoniya tarkibiga yana bir hudud ham kiritiladi — Olovli Yer.

Patagoniya Argentina va Chili hududida joylashgan bo‘lib, g‘arbiy va janubiy qismdagi And tog‘larini, shuningdek, sharqdagi platolar va pasttekisliklarni o‘z ichiga oladi.

Etimologiya

«Patagoniya» nomi patagón so‘zidan kelib chiqqan. Bu so‘zni Magellan uning ekspeditsiyasi a’zolari nazarida ulkan odamlar bo‘lib ko‘ringan mahalliy aholini tasvirlash uchun ishlatgan. Hozirgi qarashlarga ko‘ra, o‘sha davrda Patagoniyada yashagan teuelche xalqining o‘rtacha bo‘yi taxminan 1,80 m bo‘lgan. Bu o‘sha davrdagi ispanlarning o‘rtacha bo‘yidan (1,65 m) ancha baland edi. Boshqa talqinga ko‘ra, mahalliy aholi hayvon terisidan tikilgan, oyoqqa katta keladigan mokasinlar kiygan. Shu sababli Magellan ularni patagone deb atagan. Bu so‘z «panja-oyoq», boshqacha aytganda, «panjali oyoqlilar» degan ma’noni bildirgan.

Argentinalik rassom Migel Doura «Patagoniya» nomining kelib chiqishini hozirgi Turkiya hududidagi qadimgi yunon mintaqasi bilan bog‘lagan. Bu mintaqa — Paflagoniya.

Tabiiy-geografik ma’lumotlar

Patagoniyaning balandliklari (Chili)
Patagoniyadagi ko‘l
Guanako

Bu — tropik mintaqadan tashqarida joylashgan, sharqiy qismida cho‘l mavjud bo‘lgan Yer yuzidagi yagona hudud. Bunga sabab And tog‘laridagi yog‘inlarning orografik xususiyatga egaligi: tog‘lar bo‘ylab ko‘tarilgan havo massalaridagi namlik kondensatsiyalanib, yog‘in bo‘lib tushadi.

Toro ko‘li

Patagoniyaga xos tabiiy landshaft — dashtli tekisliklar, ya’ni pampalar. Chilining Patagoniya qismi nam va salqin iqlimi bilan ajralib turadi. Argentinaning Patagoniya qismi esa ancha qurg‘oqchil, chunki g‘arbdan keladigan yog‘inlarning aksariyati And tog‘larida to‘xtab qoladi. Bu hududga doimiy kuchli shamollar ham xos.

Patagoniya hayvonot dunyosi vakillari qatoriga pumalar, guanakolar, nandular va kondorlar kiradi. Patagoniyadagi ko‘plab ko‘llar flamingolar va boshqa suvda yashovchi qushlar uchun tabiiy yashash maskanidir. O‘simlik qoplami siyrak.

Tarix

Kamaronesdagi dafn maskani (Chubut provinsiyasi, Argentina) — Patagoniyadagi eng qadimgi qabriston va Janubiy Amerikaning Atlantika okeani sohiliga ilk golotsen davrida odamlar joylashganining eng qadimgi dalilidir (dafnlar taqvim hisobiga moslashtirilgan taxminan 10 000 yil avvalga oid). Mahalliy aholi dengiz mahsulotlarini muntazam iste’mol qilgan, bu esa qirg‘oqbo‘yi ekotizimlaridan maqsadli foydalanganini ko‘rsatadi. Mazkur hududdan taxminan 400 yillik oraliq bilan qayta dafn maskani sifatida foydalanilgani va dafn marosimlarining barqaror an’analari Patagoniyaning Atlantika sohilida ilk golotsen davrida yashagan ovchi-yig‘uvchilar o‘troq hayot kechirganidan dalolat beradi.

XIX asrda hech bir davlat Patagoniyaning butun hududini nazorat qilmagan. Chili va Argentina bu hudud ustida bahslashgan hamda 1881-yilda chegara to‘g‘risidagi shartnomani imzolagan. Mustamlakachilikdan oldin bu yerda tubjoy amerikaliklar yashagan, biroq og‘ir tabiiy sharoit tufayli ular rivojlanishda nafaqat yevropaliklardan, balki Amerikaning boshqa tubjoy xalqlaridan ham sezilarli darajada ortda qolgan. XVI—XVIII asrlarda mahalliy aholi (teuelchelar va boshqalar) araukanlar tomonidan bo‘ysundirilib, mapudungun tiliga o‘tgan. Bu jarayon «araukanlashuv» deb atalgan. XIX asrda Patagoniyaga muhojirlar ko‘chib kela boshlagan. Ular Uelsdan (Y Wladfa Gymreig) kelgan bo‘lib, ayrim tubjoy amerikaliklar ular bilan savdo qilish uchun uels tilini o‘rgangan. XIX asr oxiri — XX asr boshlarida Patagoniyaga minglab italiyaliklar, shotlandlar, xorvatlar, nemislar, shveysariyaliklar, niderlandlar ko‘chib kelgan. Uels tili Argentina Patagoniyasining ayrim hududlarida ikkinchi til sifatida qo‘llanadi va tarqalishi bo‘yicha ikkinchi o‘rinda turadi. Undan kengroq tarqalgan til — kastiliya tili.

Oziq-ovqatning yetishmasligi aholi sonining o‘sishini sezilarli darajada cheklagan. Yevropaliklar hududni to‘liq egallashidan oldin ham tubjoy xalqlar davlatga o‘xshash tuzilmalar yaratishga uringan (masalan, Salinas-Grandes konfederatsiyasi). Patagoniya tubjoy aholisining rivojlanish darajasini o‘z kitoblarida Charlz Darvin batafsil tasvirlagan. Chili va Argentina o‘rtasidagi shartnomaga ko‘ra, Patagoniya And tog‘lari tizmasi bo‘ylab 52° janubiy kenglikkacha bo‘lingan.

Patagoniyaning Argentina qismi 4 ta provinsiyaga bo‘linadi: Neuken, Rio-Negro, Chubut va Santa-Krus.

Patagoniyaning Chili qismiga Los-Lagos viloyatining janubiy qismi, shuningdek, Aysen-del-Xeneral-Karlos-Ibanyes-del-Kampo va Magalyanes-i-la-Antarktika-Chilena viloyatlarining materik qismlari kiradi.

Aholi

Patagoniyada aholi juda siyrak yashaydi — o‘rtacha aholi zichligi 2 kishi/1 km² ni tashkil etadi. Aholining katta qismi Patagoniyaning shimolida to‘plangan. Mintaqaning eng yirik shahri — Neuken (230 ming kishi).

Iqtisodiyot

Turizm Patagoniyada, hech bo‘lmaganda uning Chili qismida, asosiy daromad manbayiga aylangan. Muhim sayyohlik maskanlari qatoriga Chilidagi Torres-del-Payne milliy bog‘i hamda Argentina qismidagi Los-Glasiares milliy bog‘i kiradi. Ikkinchisi YUNESKOning tabiiy meros ro‘yxatiga 1981-yilda kiritilgan. Bu yerga sayyohlarni, ayniqsa, muzlik Perito-Morenoning ulkan bo‘laklarga ajralishi jalb qiladi. «Torres-del-Payne» milliy bog‘iga 2003-yilda 80 mingdan ortiq kishi tashrif buyurgan. Eng ko‘p tashrif noyabr — fevral oylariga to‘g‘ri keladi, chunki bu paytda Janubiy yarimsharda yoz fasli bo‘ladi. «Los-Glasiares»ga bundan ham ko‘proq odam tashrif buyuradi, ammo ularning ko‘pchiligi mahalliy aholi vakillaridir.

Argentinaning Patagoniya qismida yana bir muhim daromad manbai — qo‘ychilik. 1930–1970-yillar oralig‘ida jun sotish juda daromadli bo‘lgan, biroq keyinchalik narxlar pasayib, ko‘plab mahalliy chorvadorlar (gaucholar) fermalarini tashlab ketishga majbur bo‘lgan. Shundan so‘ng ko‘plab badavlat tadbirkorlar fermalarni sotib olib, ta’mirlagan, jun narxi esa sakkiz baravar oshgan.

Patagoniya sohillarida balandligi 8–9 metrga yetadigan dengiz to‘lqinlari energiyasidan foydalanish istiqbollidir. San-Xose qo‘ltig‘i katta gidroenergetik salohiyatga ega; bu yerda shu nomdagi suv qalqishi elektr stansiyasini qurish loyihasi mavjud.

Adabiyotlar

  • Pimenova R. A. Argentina : Iqtisodiy-geografik tavsif. — M.: Misl, 1974. — B. 225—228. — 239 b.