| Bering dengizi | |
|---|---|
| Xususiyatlari | |
| Maydoni | 2 260 000 - 2 310 000 km² |
| Hajmi | 3 690 000 - 3 800 000 km³ |
| Eng katta chuqurligi | 4151/4420 m |
| O‘rtacha chuqurligi | 1640 m |
| Suv yig‘ilish havzasi | 1 700 000 km² |
| Joylashuvi | |
| 60°02′34″ sh. k. 178°51′27″ g‘. u.HGYaO | |
| Mamlakatlar | |
| Okean | Tinch okeani |
Bering dengizi (ingl. Bering Sea) — chekka dengiz. U joylashuvi bo‘yicha Tinch okeaniningshimoliy qismiga kiradi, ammo undan Aleut va Komandor orollari bilan ajralgan bo‘lib, Aleut–Komandor orollar yoyi ortidagi havzadir. Shimolda dengiz Chukotka dengizi va Shimoliy Muz okeani bilan Bering bo‘g‘ozi orqali tutashadi. Dengiz sayyoradagi eng katta quruqlik massivlari — Yevrosiyo va Amerikani bir-biridan ajratib turadi. Dengiz akvatoriyasidan o‘tadigan muhim geografik chiziq — xalqaro sana o‘zgarish chizig‘i.
Bering dengizi Rossiya va AQSH qirg‘oqlarini yuvib turadi. Dengizning biologik resurslari alohida iqtisodiy zonalarda — ushbu ikki mamlakatga tegishli hududlarda, shuningdek, dengiz markazidagi xalqaro suvlarda — AQSHda «donat teshigi» (Donut Hole) deb ataladigan anklavda taqsimlangan. Bir qator iqlimiy, geografik, gidrokimyoviy va boshqa omillarning uyg‘unligi tufayli Bering dengizi Jahon okeanining suv biologik resurslarini ovlashga eng boy hududlaridan biridir. Bunda baliqchilik nuqtayi nazaridan eng boy shimoli-sharqiy qismi AQSHning alohida iqtisodiy zonasida joylashgan.
Tarixi
Ko‘pchilik olimlarning fikricha, so‘nggi muzlik davrida dengiz sathi shunchalik past bo‘lganki, odamlar Osiyodan Shimoliy Amerikaga sharq tomon piyoda, hozirgi Bering bo‘g‘ozi o‘rnidagi Beringiya quruqligi orqali ko‘chib o‘ta olgan. Boshqa hayvonlar esa har ikki yo‘nalishda ko‘chgan.


- Etimologiyasi
XVIII asr xaritalarida dengiz Kamchatka dengizi yoki Qunduz dengizi deb atalgan. Bunda «qunduz» deganda shu yerda yashaydigan dengiz suvsari (kalan) nazarda tutilgan. Kalan qimmatbaho mo‘ynaga ega bo‘lib, ruslarning Bering dengizini dastlab o‘zlashtirishiga aynan shu sabab bo‘lgan.
Keyinchalik dengiz dengizchi va sayyoh Vitus Bering sharafiga qayta nomlangan. Uning rahbarligida dengiz 1725—1743-yillarda o‘rganilgan. Uning nomi bilan yana bir geografik obyekt atalgan: Bering bo‘g‘ozi. U dengizni Shimoliy Muz okeani bilan bog‘laydi.
Birinchi marta Bering dengizi nomini XIX asr boshlarida fransuz geografi Sh. P. Flyorye taklif etgan, ammo bu nom faqat 1818-yilda rus dengizchisi V. M. Golovnin tomonidan muomalaga kiritilgan. Shunga qaramay, Rossiya imperiyasining yangi geografik yo‘l xaritasi ning 1833-yilgi nashrida dengizning quyidagi nomi ishlatilgan — Qunduz dengizi.
- Zamonaviy tarixi
1-iyun kuni (1990-yil) Vashingtonda Eduard Shevardnadze, o‘sha paytdagi SSSR tashqi ishlar vaziri, AQSH davlat kotibi Jeyms Beyker bilan birgalikda Bering dengizi akvatoriyasining bir qismini AQSHga berish to‘g‘risidagi bitimni imzoladi. Kelishuv asosi — Shevardnadze–Beyker chegara chizig‘i.
Fizik-geografik o‘rni
Maydoni 2,26 — 2,31 mln km². O‘rtacha chuqurligi — 1640 metr, eng katta chuqurligi — 4420 metr. Dengizning shimoldan janubga uzunligi — 1683 km, sharqdan g‘arbga — 2389 km. Suv hajmi — 3690 — 3800 ming km3. Suv yig‘ilish havzasi maydoni — 1,7 mln km.
Bering dengizi chekka dengiz hisoblanadi. U Tinch okeanining shimoliy qismida joylashgan bo‘lib, Yevrosiyo va Shimoliy Amerika qit’alarini ajratib turadi. Shimoli-g‘arbda uni Shimoliy Kamchatka, Koryak yassi tog‘ligi va Chukotka sohillari, shimoli-sharqda esa G‘arbiy Alyaska sohillari chegaralaydi.

Dengizning janubiy chegarasi janubga tomon qavariq ulkan yoy hosil qiluvchi Komandor va Aleut orollari zanjiri bo‘ylab o‘tadi; bu orollar Bering dengizini Tinch okeanining ochiq suvlaridan ajratadi. Shimolda dengiz Bering bo‘g‘ozi orqali Shimoliy Muz okeani bilan, janubda esa Komandor–Aleut orollari tizmasidagi ko‘plab bo‘g‘ozlar orqali Tinch okeani bilan tutashadi.
Qirg‘oq chizig‘i ko‘plab qo‘ltiqlar va burunlar bilan parchalangan. Yirik qo‘ltiqlar Rossiya sohillarida: Anadir, Karagin, Olyutor, Korf, Krest; Amerika sohillarida: Norton, Bristol, Kuskokvim.
Orollar asosan dengiz chegarasi bo‘ylab joylashgan:
- AQSH hududi (Alyaska shtati): Pribilov orollari, Aleut orollari, Diomid orollari (sharqiy orol — Kruzenshtern oroli), Avliyo Lavrentiy oroli, Nunivak, King oroli, Avliyo Matvey oroli.
- Rossiya hududi. Chukotka avtonom okrugi: Diomid orollari (g‘arbiy orol — Ratmanov oroli). Kamchatka o‘lkasi: Komandor orollari, Karagin oroli.
Shimoliy Amerika sohillari yaqinida joylashgan Etolin bo‘g‘ozi (60°20′ sh.k., 165°10′ g‘.u.) 1821-yilda kashf etilgan. Uni kashf etganlar — A. K. Etolin va V. S. Xromchenko; I. F. Kruzenshtern esa bo‘g‘ozni quyidagi shaxs sharafiga nomlagan — A. K. Etolin.
Dengizga quyidagi yirik daryolar quyiladi: Yukon va Anadir, shuningdek, Agiapuk.
Dengiz akvatoriyasi ustidagi havo harorati yozda +7… +10 °C, qishda −1… −23 °C gacha bo‘ladi. Sho‘rlanish darajasi 33—34,7‰.
Har yili sentabr oxiridan boshlab muzhosil bo‘ladi va u iyul oyida eriydi. Dengiz yuzasi ( Bering bo‘g‘ozidantashqari) har yili taxminan o‘n oy davomida muz bilan qoplanadi (dengizning shimoliy yarmi taxminan besh oy, shimoliy uchdan bir qismi esa noyabrdan maygacha, taxminan yetti oy davomida). Lavrentiy qo‘ltig‘i ayrim yillarda muzdan umuman xalos bo‘lmaydi. Bering bo‘g‘ozining g‘arbiy qismida oqim olib keladigan muzlar hatto avgust oyida ham uchrashi mumkin.
Dengiz tubining relyefi
Dengiz tubi deyarli teng ikki qismga — janubi-g‘arbdagi chuqur suvli va shimoli-sharqdagi sayoz suvli qismga bo‘linadi (qarang: Beringiya). Sayoz suvli qismi shelf ustida joylashgan bo‘lib, uning uzunligi 700 km dan ortiq, janubi-g‘arbiy chuqur suvli qismining chuqurligi esa 4 km gacha yetadi. Shartli ravishda bu hududlar izobata ning 200 metrlik chizig‘i bo‘ylab ajratiladi. Shelfdan okean tubiga o‘tish tik materik yonbag‘ri orqali sodir bo‘ladi. Dengizning eng katta chuqurligi (4151 metr) quyidagi koordinatali nuqtada qayd etilgan — 54° sh. k. 171° g‘. u.HGYaO , dengizning janubida.
Bering dengizining chuqur suvli qismi 3 ta botiqqa bo‘linadi. Asosiysi — Aleut yoki Markaziy botiq[ingl.]. Bering dengizi akvatoriyasining eng g‘arbida, Shimoliy Kamchatkaning materik chekkasi bilan chegaradosh hududda Komandor botig‘i[ingl.]joylashgan bo‘lib, u Aleut botig‘idan Shirshov suvosti tizmasibilan ajralgan. Aleut orollar yoyining Blijniye va Kalamush orollariga tutash hududda Bauers botig‘i (ingl. Bowers basin) joylashgan. U Aleut botig‘idan shu nomdagi suvosti tizmasi[ingl.] orqali ajralgan (dengiz tubi xaritasida bu tizma Aleut yoyining bir qismi bilan deyarli yopiq halqa hosil qiladi).
Dengiz tubi shelf hududida quruqlikdan kelib chiqqan cho‘kindilar — qum, shag‘al, chig‘anoq qoldiqlari bilan, chuqur suvli joylarda esa kulrang yoki yashil tusli diatomli loyqa bilan qoplangan.
Harorat rejimi va sho‘rlanish
Bering bo‘g‘ozi nisbatan sayoz va tor bo‘lgani sababli Arktika suvlarining Bering dengiziga kirib kelishi uncha kuchli emas — atigi 0,2 km³/s bo‘lib, dengizdagi suv almashinuvining 5 %idan oshmaydi. Shu bois Shimoliy Muz okeanining dengiz gidrologiyasiga ta’siri kichik. Ayni paytda Komandor–Aleut va Kamchatka bo‘g‘ozlarining katta ko‘ndalang kesimi hamda chuqurligi Tinch okeani bilan erkin suv almashinuvini ta’minlaydi. Sharqiy Aleut bo‘g‘ozlari sayoz bo‘lgani tufayli dengizning okeandan ajralganlik darajasi g‘arbdan sharqqa keskin ortadi.
Yozda dengizning butun akvatoriyasi bo‘ylab yuzaki suv massasi (25—50 metr chuqurlikkacha) harorati 7-10 °C bo‘ladi; qishda harorat −1,7-3 °C gacha pasayadi. Sho‘rlanish darajasi ushbu qatlamda 22-32 promille.
Oraliq suv massasi (50 dan 150—200 m gacha bo‘lgan qatlam) sovuqroq: yil fasllariga qarab uncha o‘zgarmaydigan harorati taxminan −1,7 °C, sho‘rlanishi esa 33,7-34,0‰.
Undan quyida, 1000 m gacha chuqurlikda harorati 2,5-4,0 °C, sho‘rlanishi 33,7-34,3 ‰ bo‘lgan iliqroq suv massasi joylashgan.
Chuqur suv massasi dengiz tubining 1000 m dan chuqur bo‘lgan barcha hududlarini egallaydi; uning harorati 1,5-3,0 °C, sho‘rlanishi esa 34,3-34,8 ‰.

Hayvonot dunyosi
Dengizda yashovchi suv organizmlarining tarqalishi bevosita dengiz tubi relyefiga bog‘liq. Bering dengizida 402 tur baliq yashaydi, ular 65 oilaga mansub. Jumladan, bu yerda buqacha baliqlarning 9 turi, losossimonlarning 7 turi, beldyugasimonlarning 5 turi, kambalasimonlarning 4 turi va boshqa baliqlar uchraydi. Ulardan 50 tur va 14 oila vakillari sanoat miqyosida ovlanadi. Shuningdek, 4 tur qisqichbaqa, 4 tur krevetka va 2 tur boshoyoqli mollyuska ham ovlanadi.
Bering dengizidagi asosiy dengiz sutemizuvchilari orasida kurakoyoqlilar: halqali tyulen (akiba), oddiy tyulen (larga), dengiz quyoni (laxtak), yo‘l-yo‘l tyulen va Tinch okeani morji. Kitsimonlardan — narval, kulrang kit, Grenlandiya kiti, bukri kit, finval, yapon kiti, seyval, shimoliy ko‘k kituchraydi. Morjlar va tyulenlar Chukotka sohillari bo‘ylab to‘planib dam oladigan joylar hosil qiladi.
Portlar: Provideniya, Anadir (Rossiya), Nom (AQSH).
Adabiyotlar
- Bering dengizi // Brokgauz va Yefron ensiklopedik lug‘ati : 86 jildda (82 jild va 4 qo‘shimcha jild). — Sankt-Peterburg, 1890—1907.
- Shlyamin B. A. Bering dengizi. — Moskva: Gosgeografgiz, 1958. — 96 bet: rasmlar bilan.
- Shamrayev Yu. I., Shishkina L. A. Okeanologiya. — Leningrad: Gidrometeoizdat, 1980.
- Maslennikov B. G. Dengiz xaritasi hikoya qiladi / Muharrir: N. I. Smirnov. — 2-nashr, qayta ishlangan va to‘ldirilgan. — Moskva: Voyenizdat, 1986. — 386 bet — 35 000 nusxa
- Andriyashev A. P. Bering dengizi va unga tutash suvlar baliqlar faunasining zoogeografiyasi va kelib chiqishi haqida ocherk. — Leningrad, 1939.
- Bering dengizi: ensiklopediya / mualliflar va tuzuvchilar I. S. Zonn, A. G. Kostyanoy, M. I. Kumansov; A. N. Kosarev tahriri ostida. — Moskva: Xalqaro munosabatlar, 2012. — 258 bet: rasmlar, portretlar. — Bibliografiya: 255—257-betlar. — 500 nusxa.
- Bering dengizi. tapemark.narod.ru. Murojaat qilingan sana: 19-avgust 2020-yil. kitobida: A. D. Dobrovolskiy, B. S. Zalogin. SSSR dengizlari. — Moskva: Moskva universiteti nashriyoti, 1982.
- Bering dengizi (fizik xarita, masshtab 1:5 000 000) // Rossiya milliy atlasi. — Moskva: Roskartografiya, 2004. — Jild 1. — B. 274—275. — 496 bet — 3000 nusxa — ISBN 5-85120-217-3.
- Makoyedov A. N., Kojemyako O. N. Rossiya baliq xo‘jaligi siyosatining asoslari. — Moskva: Milliy baliq resurslari, 2007. — 477 bet — ISBN 5-94793-012-9.
- Shuntov V. P. Rossiyaning Uzoq Sharq dengizlari biologiyasi / Rossiya Federatsiyasi Baliqchilik davlat qo‘mitasi, Tinch okeani baliq xo‘jaligi ilmiy-tadqiqot markazi (TINRO markazi). — Vladivostok: TINRO markazi, 2001. — Jild 1. — 579 bet — 1000 nusxa — ISBN 5-89-131-023-6.