| Xokkaydo | |
|---|---|
| yapon. 北海道 | |
| Xususiyatlari | |
| Maydoni | 83 400 km² |
| Eng baland nuqtasi | 2290 m |
| Aholisi |
|
| Aholi zichligi | 64,55 kishi/km² |
| Joylashuvi | |
| 43°30′ sh. k. 143°00′ sh. u.HGЯO | |
| Orolni o‘rab turgan suv havzalari | Oxot dengizi, Yapon dengizi, Tinch okeani |
| Mamlakat | |
| Prefektura | Xokkaydo |
Xokkaydo (yapon. 北海道 xokkaydo:, «shimoliy dengiz gubernatorligi») — Yaponiyaning kattaligi jihatidan ikkinchi yirik oroli, 1869 yilgacha Ezo nomi bilan tanilgan, eski ruscha transkripsiyada: Yesso (Yezo), Iesso, Ieddo, Iedzo.
Kelib chiqishi
XVIII asr rus hujjatlarida orol Matmay, Matsmay, Matsumay, Matsmay. Ehtimol, bu shakllar orolning o‘sha davrdagi yaponcha nomini aks ettiradi; bu nom Matsumae (yaponcha matsu — «qarag‘ay», mae — «oldinda, ro‘parada»); orolning janubi-g‘arbiy chekkasida, aynu nomi bilan atalgan Matomay nomli bu shahar yaponlarning orolni o‘zlashtirishidagi ilk tayanch manzili bo‘lgan. XIX asr boshlarida unga nisbatan Ezo (Yezo, Iesso), aynu xalqining etnonimidan edzo («orol aholisi») so‘zidan kelib chiqqan. 1868 yilda bu nom rasman hozirgi Xokkaydo nomiga almashtirildi. U yaponcha hoku — «shimol», kai — «dengiz», do — «viloyat» so‘zlaridan olingan, ya’ni «shimoliy dengizdagi viloyat» degan ma’noni anglatadi (orolning shimoliy qirg‘oqlarini Oxot dengizi).
Xokkaydo yana Matsumae nomi bilan ham atalgan; bu nom hukmron feodal urug‘ning familiyasidan olingan. Bu urug‘ tasarrufidagi qal’a-shahar Matsumae (eski ruscha transkripsiyada: Matsmay, Matsmay, Matmay).
Geografiyasi


Xokkaydo Yaponiya orollarining shimoliy qismida joylashgan bo‘lib, arxipelagdagi kattaligi jihatidan ikkinchi oroldir. Orolning eng shimoliy nuqtasi — Soya burni (45°31’), eng sharqiy nuqtasi esa — Nosappu-Saki burni (Nosyappu; 145°49’ sh.u.), janubiy nuqtasi — Shirakami burni (41°24’), g‘arbiy nuqtasi esa Ota burnidir (139°46’ sh.u.). Geografik jihatdan orol Saxalin-Yaponiya va Kuril orol yoylari tutashgan hudud hisoblanadi.
Orolning shimoliy qirg‘oqlarini sovuq Oxot dengizi yuvib turadi; orol Tinch okeani sohilidagi Rossiyaning Uzoq Sharq qismiga qaragan, undan Saxalin Laperuz bo‘g‘ozi (Soya) orqali, Kuril orollaridan — Kunashir bo‘g‘ozi yoki Nemuro bo‘g‘ozi orqali ajralib turadi. Bunda Kuril orollarigacha bo‘lgan eng qisqa masofa atigi 7 km. Xokkaydoning janubiy qismini yarimorol Oshima tashkil etadi; u Sangar bo‘g‘ozi orqali Xonsyu orolidan ajralgan, ular orasidagi masofa 17 km. Bu orollar o‘rtasida dengiz tubidan temiryo‘l tunneli — Seykan o‘tadi. Boshqa arxipelag orollariga nisbatan qirg‘oq chizig‘i kam parchalangan; uning uzunligi 2447,3 km, yaqin atrofdagi kichik orollar bilan birga esa 2759,7 kmni yoki Yaponiya qirg‘oq chizig‘i umumiy uzunligining 10,4 % ini tashkil etadi.
Orol relyefi asosan burmali-palaxsali tog‘lardan iborat. Asosiy tog‘ tizmalari diagonal yo‘nalishda cho‘zilgan; ular kesishgan nuqtada eng baland joyi — Asahi vulqoni (2290 m) joylashgan Markaziy tog‘ massivi bor. Bundan tashqari, yana ikkita faol vulqon mavjud: Tokachi va Iosan. Tekisliklar orol hududining atigi uchdan bir qismini egallaydi. G‘arbiy qismida, Ishikari daryosi (uzunligi 265 km) bo‘ylab shu nomdagi pasttekislik joylashgan; unga Yufutsu tekisligi tutashadi. Sharqiy qismida esa Tokachi daryosi (156 km) bo‘ylab yana bir tekislik hududi.
Uning foydali qazilmalari ulushi yuqori bo‘lgani sababli Xokkaydo «mamlakatning shimoliy gavhari» deb ataladi. Eng katta zaxiralar (mamlakatdagi jami zaxiraning 25 % idan ortig‘i) toshko‘mir va qo‘ng‘ir ko‘mir, oltin, kumush, temirli qum, temir, marganes va simob rudalari.
Daryolar tarmog‘i shoxlangan, biroq daryolar uncha uzun emas: ulardan faqat oltitasining uzunligi 100 kmdan oshadi. Ular orasida Yaponiyadagi kattaligi bo‘yicha ikkinchi daryo — Ishikari. Daryolardan kema qatnovi, sug‘orish va elektr energiyasi ishlab chiqarishda foydalaniladi. Ko‘llar asosan chuchuk suvli, biroq sho‘r, laguna tipidagi ko‘llar ham uchraydi. Oroldagi eng katta ko‘l — Saroma; uning maydoni 149,1 km² (mamlakatda 4-o‘rin), eng chuqur joyi esa 19,5 m.
Tuproq qoplami bir xil; asosan podzollar tarqalgan, biroq Oshima yarimorolida qo‘ng‘ir tuproqlar ham uchraydi. Torfzorlar salmoqli maydonni egallaydi; ular 295 ming gektar hududda, quyidagi daryolarning quyi oqimida uchraydi: Kushiro, Teshio va Ishikari.
Xokkaydoning eng yirik shahri va shu nomdagi prefekturaning ma’muriy markazi — Sapporo. Shaharning maydoni 1121,26 km² (1-oktabr 2016 holatiga ko‘ra), aholisi — 1 962 064 kishi (1-iyun 2017 holatiga ko‘ra), aholi zichligi esa 1749,87 kishi/km². Bu oroldagi aholisi bir milliondan oshadigan yagona shahar bo‘lib, unda Xokkaydo aholisining 36,6 % i va Yaponiya aholisining 1,5 % i yashaydi.
Iqlimi

Xokkaydo iqlimi — mo‘tadil mussonli; u orolning turli hududlarida farq qiladi: g‘arbida iliqroq, sharqi va shimoli-sharqida esa sovuqroq. Harorat tebranishi amplitudasi 60 °C ni tashkil etadi (30 °C dan −30 °C gacha). Yog‘in miqdori Yaponiyaning boshqa hududlariga qaraganda nisbatan kam; yillik eng yuqori ko‘rsatkich taxminan 1100 mm. Yozda yomg‘ir yetishmasligi daryolarda suv sathining pasayishiga olib keladi, qish esa qor ko‘pligi bilan ajralib turadi. Orolning sharqiy qismida quyoshli kunlar ko‘p. Iqlimning musson xususiyatlari avgust-sentabr oylarida tez-tez tayfunlar yuz berishiga sabab bo‘ladi.
O‘simlik va hayvonot dunyosi

Xokkaydo orolining katta qismini aralash va keng bargli o‘rmonlar egallaydi (5,54 mln ga yoki Yaponiyadagi barcha o‘rmonlarning 22 % i). Xokkaydo archasi va Saxalin pixtasi kabi ignabargli daraxtlar va ostki qatlamdagi bambukning qalin chakalakzorlari bilan birga, jami o‘rmon fondining 41,7 % ini tashkil etadi. Bargli daraxtlar esa (eman, terak, shumtol, kashtan, buk) — 58,3 %. Tog‘li hududlarda kedr va qayin o‘rmonlari, shuningdek butazorli ochiq maydonlar uchraydi. Ignabargli o‘rmonlar orolning shimoliy qismida keng tarqalgan; balandlik mintaqalaridagi yuqori chegarasi 500 metr balandlikkacha yetadi. Orolning janubiy va markaziy qismlarida esa keng bargli daraxtlar o‘sadi.
Hayvonot dunyosida quyidagi hayvonlarni uchratish mumkin: qo‘ng‘ir ayiq, dog‘li bug‘u (Cervus nippon yesoensis), Blakiston baliqchi boyo‘g‘lisi, yapon turnasi, oddiy tulki, yovvoyi cho‘chqa, serau va boshqa hayvonlar.
Orolda oltita milliy bog‘[ingl.]: Daisetsuzan, Shikotsu-Toya, Akan, Shiretoko, Rishiri-Rebun-Sarobetsu[ingl.], Kushiro-Shitsugen.
Tarixiy ma’lumotlar
Ilk tarix



Xokkaydo hududidan topilgan eng qadimgi arxeologik buyumlar so‘nggi paleolit davriga mansub. Bular toshdan yasalgan uchirma parchalar bo‘lib, ibtidoiy odamlar tomonidan 25−20 ming yil avval tayyorlangan. Ular Shukubai-Sankakuyama tog‘ manzilgohidan (yapon. 祝梅三角山遺跡) Chitose shahri va Shimaki manzilgohidan (yapon. 嶋木遺跡) Kamishihoro qishlog‘i hududida topilgan. 15−12 ming yil avval, mezolit davrida Xokkaydoda tosh tig‘lar yasash texnikasi tarqaldi. Bu hodisa mikrolit qurollar madaniyatining paydo bo‘lishi bilan bog‘lanadi. Ayni shu davrda orol aholisi kamon va o‘q[Manba 2994 kundan beri ko‘rsatilmagan].
Xokkaydoda sopol buyumlar paydo bo‘lishi miloddan avvalgi 8-mingyillikka to‘g‘ri keladi. Ular aynu madaniyatiga mansub Jomon madaniyati bilan ifodalangan. Orolda bu madaniyat idishlarni bezashning ikki uslubida — janubi-g‘arbiy va shimoli-sharqiy uslublarda namoyon bo‘lgan. Birinchi uslub qo‘shni Tohoku mintaqasi uslubi ta’sirida, qo‘shni Xonsyu orolida shakllangan; ikkinchi uslub esa mustaqil ravishda rivojlangan. Xokkaydoning janubi-g‘arbiy qismida idishlarning tubi tekis, shimoli-sharqiy qismida esa uchli bo‘lgan. Miloddan avvalgi 6-mingyillik atrofida uchli tubli idishlar o‘rnini tekis tubli idishlar egalladi, eski uslublar esa yangi — janubi-g‘arbda silindrsimon (yapon. 円筒式土器) va shimoli-sharqda shimoliy-silindrsimon (yapon. 北筒式土器) uslublarga aylandi. Miloddan avvalgi 3−2-mingyilliklarda Xokkaydo aholisi qo‘shni Xonsyudan hashamatli Kamegaoka uslubini (yapon. 亀ヶ岡式土器) o‘zlashtirdi; bu uslub mintaqaviy uslublarning o‘rnini egalladi[Manba 2994 kundan beri ko‘rsatilmagan].
Milodiy yil hisobi boshlanishi arafasida Xonsyu oroli va undan janubda dehqonchilikka asoslangan Yayoi madaniyati tarqaldi. Xokkaydo bu madaniyat ta’siridan tashqarida qoldi. Uning aholisi ovchilik va termachilik bilan kun kechirishda davom etdi, yarim o‘troq turmush tarzini olib bordi hamda avvalgi Jomon davri an’analariga amal qildi. Ularning madaniyati Jomondan keyingi madaniyat deb ataldi. III−IV asrlar davomida janubiy orollar ta’sirida Xokkaydo aholisi metall asboblardan foydalanishni va qimmatbaho toshlardan bezaklar yasashni boshladi[Manba 2994 kundan beri ko‘rsatilmagan].
VII asrdan boshlab Xokkaydoning shimoli-sharqiy hududlari (Oxot dengizi qirg‘oqlari) Oxot madaniyati ta’sirida bo‘lgan. Bu madaniyat vakillari tosh, temir va suyakdan yasalgan mehnat qurollaridan foydalangan. Shimoliy ovchilarning yirik manzilgohi va qabristoniMoyoro manzilgohida topilgan (yapon. 最寄遺跡) Abashiri shahri hududida. Oxot madaniyatiga oid eng so‘nggi yodgorliklar IX asrga taalluqli.[Manba 2994 kundan beri ko‘rsatilmagan]
VIII asrda Jomondan keyingi madaniyat negizida yangi Satsumon madaniyatiproto-aynular. Jomon davri odamlari singari, protoaynular ham asosan ovchilik va termachilik bilan shug‘ullangan, biroq ibtidoiy dehqonchilikni ham amalda qo‘llagan. Ular qurol va mehnat qurollarini temirdan, kamroq hollarda esa tosh yoki suyakdan yasagan. Protoaynular shimoldagi qo‘shni nivxlar bilan shimolda va yaponlar bilan janubda savdo qilgan.[Manba 2994 kundan beri ko‘rsatilmagan]
Xokkaydo haqidagi ilk yozma ma’lumot Nihon Shoki yilnomasida qayd etilgan; u 720 yilda yakunlangan. Yilnomaga ko‘ra, Abe no Hirafu 658–680 yillarda katta flotga boshchilik qilib shimolga yo‘l olgan va qabilalar bilan aloqa o‘rnatgan: Mishihase hamda Emishi. Orol Watarishima (yapon. 渡島), Hirafu tashrif buyurgan orol hozirgi Xokkaydo deb hisoblanadi[Manba 2994 kundan beri ko‘rsatilmagan]. Arai Hakuseki, Edo davrida yashagan Watarishimani Ezo bilan bir xil deb hisoblagan (ya’ni Xokkaydo).
Nara va Heyan (710—1185) davrlarida Xokkaydo aholisi (aynular) Yaponiyaning Dewa viloyati bilan faol savdo-sotiq olib borgan. O‘rta asrlarda Xokkaydo aholisi Ezo deb, orolning o‘zi esa Ezoti (yapon. 蝦夷地, «Ezo yurti») yoki Ezogashima (yapon. 蝦夷ヶ島, «Ezo oroli») deb atalgan. Ezo xalqining asosiy mashg‘uloti ovchilik va baliqchilik bo‘lgan; guruch va temirni esa Yaponiya bilan savdo qilish orqali olgan[Manba 2994 kundan beri ko‘rsatilmagan].
Feodal Yaponiya
Muromachi davrida (1336−1573) Oshima yarimorolining janubida yaponlar manzilgohi paydo bo‘ldi. Ko‘chib keluvchilar soni ortishi bilan mahalliy aholi bilan kelishmovchiliklar yuzaga keldi va vaqt o‘tishi bilan ular qurolli to‘qnashuvga aylandi. Yaponlar sardori Takeda Nobuhiro 1457 yilda aynu xalqi yetakchisi Koshamainni o‘ldirdi. Nobuhiro Matsumae urug‘iga asos soldi. Bu urug‘ Azuchi-Momoyama va Edo davrlari (1568−1868) davomida aynular bilan savdo qilish bo‘yicha mutlaq huquqqa ega bo‘lgan. Matsumae urug‘i Matsumae knyazligini (yapon. 松前藩 matsumae xan) 1604 yilda tashkil etilganidan boshlab Edo davri 1868 yilda tugaguniga qadar boshqargan[Manba 2994 kundan beri ko‘rsatilmagan].

Aynular feodal boshqaruviga qarshi qo‘zg‘olonlar ko‘targan. So‘nggi yirik qo‘zg‘olon Shakushain qo‘zg‘oloni 1669−1672 yillarda bo‘lib o‘tgan. 1789 yilda Menashi-Kunashir qo‘zg‘oloni ham bostirilgan.
XVIII asr oxiriga kelib rus dengizchilari orolning shimoli-sharqida joylashgan Kuril tizmasi bilan yaxshi tanish edi; ular ba’zan «Matmay»ni uning 22-oroli deb ham hisoblashgan. 1779 yilda Antipin-Shabalin ekspeditsiyasi hatto orolning shimoli-sharqidagi Notkomo qo‘ltig‘ida yashovchi aynularga «yasak solishga» muvaffaq bo‘lgan.
1799—1821 va 1855—1858 yillarda Rossiya tahdidiga javoban syogunat orolda bevosita boshqaruvni joriy etdi. Meydzi restavratsiyasidan sal oldin Tokugava syogunati, Rossiyaning ehtimoliy bosqinidan xavotirlanib, shimoliy chegaralarni mudofaaga tayyorlashni boshladi va Ezochini butunlay o‘z nazoratiga oldi. Bu davrda aynularga nisbatan siyosat biroz yumshadi, biroq boshqaruvning umumiy uslubi avvalgidek qoldi.
Meydzi davri
Xokkaydoning mustamlaka qilinishi
Orol Meydzi restavratsiyasigacha Ezochi nomi bilan tanilgan. Boshin urushi 1868 yilda tugaganidan so‘ng darhol syogunat tarafdorlarining bir guruhi Enomoto Takeaki boshchiligida orolni vaqtincha egallab, Ezo Respublikasi (yapon. 蝦夷共和國 ezo kyōwakoku), biroq qo‘zg‘olon 1869-yil may oyida bostirildi. Ezochi Xakodate prefekturasi hukumati boshqaruviga o‘tdi Xakodate prefekturasi (yapon. 箱館府 Xakodate fu). 1869 yilda Mustamlakalashtirish komissiyasi tuzildi; orol Xokkaydo deb atala boshlandi va quyidagi provinsiyalarga bo‘lindi: Oshima, Shiribeshi, Iburi, Ishikari, Teshio, Kitami, Hidaka, Tokachi, Kushiro, Nemuro va Chishima.
. Komissiyaning asosiy maqsadi Xokkaydo hududini Rossiyaning Uzoq Sharqda ehtimoliy kengayishidan himoya qilish edi. Komissiyaga Kuroda Kiyotaka rahbarlik qildi. Bu lavozimdagi ilk qadami AQSHga tashrif bo‘ldi; u yerda Horace Kapronni, prezident Grant davridagi qishloq xo‘jaligi vazirini ishga yolladi. 1871–1873 yillarda Kapron qishloq xo‘jaligi va konchilikda G‘arb usullarini joriy etishga urindi, biroq katta muvaffaqiyatga erisha olmadi va 1875 yilda vataniga qaytishga majbur bo‘ldi. 1876 yilda yana bir amerikalik mutaxassis, Uilyam Klark asos solgan Sapporo qishloq xo‘jaligi kolleji (yapon. 札幌農學校 Sapporo no gakko) hozirda Xokkaydo universiteti deb tanilgan. Klark Xokkaydoda atigi bir yil bo‘lgan bo‘lsa-da, u haqida yaxshi taassurot qoldirdi va mahalliy qishloq xo‘jaligining rivojlanishiga, shuningdek xristianlikning tarqalishiga hissa qo‘shdi. U Yaponiyada talabalarga aytgan «Yigitlar, katta maqsadlar qo‘ying!» (ingl. Boys, be ambitious!) degan chaqirig‘i bilan mashhur. Bu so‘zlarni bugungi kunda ham Xokkaydo binolaridagi yozuvlarda uchratish mumkin. Shu o‘n yillikda Xokkaydo aholisi 58 ming kishidan 240 ming kishigacha ko‘paydi.
1882 yilda komissiya tugatildi va Xokkaydo uchta prefekturaga bo‘lindi: Xakodate prefekturasi (yapon. 函館県 Xakodate ken), Sapporo prefekturasi (yapon. 札幌県 Sapporo ken) va Nemuro prefekturasi (yapon. 根室県 Nemuro ken). 1886 yilda prefekturalar tugatilgach, mintaqa maxsus tashkil etilgan Xokkaydo agentligi yurisdiksiyasiga o‘tdi (yapon. 北海道庁 Xokkaydo cho). 1947 yilda mahalliy avtonomiya to‘g‘risidagi yangi qonun kuchga kirgach, Xokkaydo prefekturaga teng maqom oldi. 1949 yilda Yaponiya Vazirlar Mahkamasi huzurida Xokkaydoni rivojlantirish agentligi (yapon. 北海道開発庁 Xokkaydo kaihatsu cho) Yaponiya bosh vaziri huzurida hududni bevosita boshqarish uchun tashkil etildi. Agentlik Yer, infratuzilma, transport va turizm vazirligi tarkibiga 2001 yilda qo‘shib yuborildi. Xokkaydo bo‘limi (yapon. 北海道局 Xokkaydo kyoku) va Xokkaydo mintaqaviy rivojlanish bo‘limi (yapon. 北海道開発局 Xokkaydo kaihatsu kyoku) vazirlik tarkibida oroldagi infratuzilma loyihalarini rivojlantirishda hanuz muhim rol o‘ynaydi.
Rossiya bilan dastlabki aloqalar
1604 yilda Oshima yarimorolining eng janubi-g‘arbiy qismida feodal Matsumae knyazligi, vassal sifatida Tokugava syogunlariga qarashli bo‘lib, butun orol uning tasarrufiga berildi. O‘sha paytda orol Ezo deb atalgan, uning tub aholisi esa aynular bo‘lib, ularni yaponlar tomonidan bo‘ysundirish jarayoni ikki asrdan ortiq davom etdi. 1712—1713 yillarda aynulardan olingan ma’lumotlar va 1710 yilda bo‘ron tufayli Kamchatkaga kelib qolgan yaponlarning hikoyalari asosida kazak Ivan Petrovich Kozyrevskiy orol tavsifini tuzdi. 1779 yil bahorida Antipin va Shabalin boshchiligidagi rus dengizchilari hamda ovchilari yettita baydarka bilan Xokkaydo sohillari tomon yo‘l oldi. 24-iyun kuni ular Notkomo bandargohiga kirib, u yerda yashovchi aynulardan yasak yig‘ib, 1500 kishini amalda Rossiya fuqaroligiga qabul qildi. Bu holat yaponlarning noroziligiga sabab bo‘ldi. 1792 yil kuzida Xokkaydoning shimoliga Rossiya ekspeditsiyasi Adam Laksman boshchiligida tashrif buyurdi, biroq yaponlar ruslarning Xokkaydo aynulari bilan savdo qilishini taqiqlagan edi.
Demografiya
Tarixiy mustamlakalashtirish
Xokkaydoni yaponlashtirish tarixi yaponlar orolga kelishidan ancha oldin boshlangan. Taxminiy hisob-kitoblarga ko‘ra, orolda 50 000 aynu aborigenlari yashagan. X—XV asrlarda yaponlar orolning shimoliy yarmidagi aynularni bo‘ysundirish va katta darajada assimilyatsiya qilishga erishdi; Xonsyu orolida, Sendai shahri uzoq vaqt aynu qarshiligining qadimiy markazi bo‘lib kelgan; Tsugaru shahri esa Xokkaydoga ro‘para joylashgani sababli uni o‘zlashtirish uchun tayanch nuqtaga aylandi. 1788 yilgi ro‘yxatga olish ma’lumotlariga ko‘ra, Matsumae knyazligida qariyb 26,5 ming yapon yashagan. Biroq XIX asrda ularning soni unchalik tez o‘smadi: bunga mahalliy iqlimning yaponlar uchun ancha sovuqligi to‘sqinlik qilgan. Bu iqlimga faqat baliqchilar moslasha olgan, sholi yetishtiruvchilar esa moslasha olmagan. Ammo XIX asrning so‘nggi uchdan biridan boshlab Yaponiya iqtisodiyotining jadal rivojlanishi aholi sonining keskin o‘sishiga va yog‘och, dengiz mahsulotlari hamda foydali qazilmalar kabi xomashyo resurslarining doimiy tanqisligiga olib keldi. Janubiy orollardagi agrar aholi zichligining ortib ketishi ham o‘z ta’sirini ko‘rsatdi[Manba 2994 kundan beri ko‘rsatilmagan].
Keyinchalik yapon mustamlakachilari soni tez ko‘paydi, aynular soni esa to‘qnashuvlar va assimilyatsiya jarayonida kamaydi. 1871–1876 yillarda amerikaliklar yaponlarga orolni o‘zlashtirishda katta yordam ko‘rsatdi; ular ham yaponlar singari Rossiyaning Uzoq Sharqda kuchayishidan xavotirda edi. Bu yordam muayyan natijalar berdi: 1870-yillarda yapon aholisi 58 000 dan 240 000 gacha ko‘paydi. Bu Yaponiyaga Xokkaydo ustidan o‘z hukmronligini mustahkamlash imkonini berdi, biroq mamlakatda Saxalinni o‘zlashtirish uchun mamlakatda demografik resurslar yetarli emas edi. Shu sababli 1875 yilda Yaponiya Rossiya imperiyasi Kuril orollarini berishi evaziga Saxalinga bo‘lgan da’volaridan butunlay voz kechdi.
1875 yilda Rossiya bilan hududiy chegaralar belgilangach, Yaponiya hukumati Saxalindagi barcha aynularning taxminan uchdan bir qismini — 108 oilani (865 kishi) Xokkaydoga ko‘chirib keltirdi. Xokkaydoda aynular o‘z vatani — havo ochiq bo‘lganda ko‘rinadigan Saxalin oroli joylashgan Soya hududida yashashni istagan, biroq ularni Otaru yaqinidagi Tsuisikari daryosi quyilish joyiga joylashtirishgan. Rossiyalik tadqiqotchi V. A. Turaevning fikricha, qo‘shni hududlardan — Rossiyaga berilgan yerlardan — tub aholini Xokkaydoga ko‘chirish ortida o‘ziga xos geosiyosiy tamoyil yotgan: ko‘chirilgan aholini yaponlashtirish orqali aynular ilgari yashagan barcha hududlarga nisbatan Yaponiya xalqining muayyan tarixiy huquqlarini mustahkamlash.
1882 yilda orol hududi uchta prefekturaga — Sapporo, Xakodate va Nemuroga (oxirgisiga Kuril orollari ham kirgan) bo‘lindi. Shu bilan birga, qishloq xo‘jaligi vazirligi huzurida Xokkaydo ishlari bo‘yicha byuro (tarjimaning yana bir varianti — agentlik) tashkil etildi. Yapon tarixshunosligida bu davr «uch prefektura va bitta byuro davri» (1882—1886 yillar) deb ataladi. 1886 yilda oroldagi bu boshqaruv tizimi tugatilib, uning o‘rnini yangi muassasa — Xokkaydo gubernatorligi egalladi.
1886—1887 yillarda Saxalindan ko‘chirilgan aynularning qariyb yarmi vabo va chechak epidemiyasidan vafot etdi. Tirik qolganlar yashirin ravishda vataniga qayta boshladi. Yaponiya Saxalinning janubini bosib olganidan keyin ular qonuniy yo‘l bilan butunlay ko‘chib ketdi, biroq 1945 yildan so‘ng to‘liq yaponlashgan aholi sifatida yana Xokkaydoga repatriatsiya qilindi.
Yapon mustamlakachiligi ayniqsa XIX asr oxiri — XX asr boshlarida keng ko‘lam kasb etdi. Masalan, 1897 yilda orolga 64 350 nafar yapon ko‘chib keldi, keyingi 1898 yilda esa 63 630 kishi, 1901 yilda esa 50 100 va hokazo. Natijada 1903 yilda joriy statistika ma’lumotlariga ko‘ra, Xokkaydoning yapon aholisi 845 ming kishiga yetdi, aynu tub aholisi esa atigi 18 ming kishi deb qayd etildi. 1905 yilda Saxalinning janubini bosib olish va Karafuto prefekturasi tashkil etilishidan so‘ng yapon mustamlakachilari va Xokkaydoda tug‘ilganlar Saxalinga, 1945 yilga kelib u yerda asosan Xokkaydodan kelib chiqqan 350 ming kishilik yapon diasporasi shakllandi. 1925 yilga kelib Xokkaydo oroli aholisi 2,5 million kishiga yetdi, 1960 yilga kelib esa 5 milliondan oshdi. Bu vaqtga kelib saxalinlik yaponlarning aksariyati Xokkaydoga qaytgan edi, chunki Saxalinning janubiy qismi SSSR tomonidan qayta egallangan va uning yurisdiksiyasiga o‘tgan edi[Manba 2994 kundan beri ko‘rsatilmagan]1871 yilda boshqa yaponlar bilan huquqlari rasman tenglashtirilganiga qaramay, tub aholi ham, Saxalin va Kurillardan kelgan aynu kelib chiqishli repatriantlar hamda ularning genetik avlodlari XXI asrda ham Yaponiyada huquqlari norasmiy ravishda kamsitiladigan aholi toifasi bo‘lib qolmoqda.
Adabiyotlar
- Vasilevskiy, R. S. Xokkaydoning qadimgi madaniyatlari izidan. — M. : Nauka, 1981. — 176 ser.: — (Mamlakatlar va xalqlar). — 67 000 nusxa
- Mekler, G. K. Xokkaydo / K. M. Popov, V. V. Kovyjenko so‘zboshi bilan; SSSR Fanlar akademiyasi, Sharqshunoslik instituti. — 2-nashr, tuzatilgan va to‘ldirilgan. — M. : Nauka, 1986. — 163,[3] ser.
- XOKKAYDO // Yaponiya A dan Z gacha. Ommabop, rasmlar bilan bezatilgan ensiklopediya. (CD-ROM). — M.: Directmedia Publishing, «Yaponiya bugun», 2008. — ISBN 978-5-94865-190-3.
- XOKKAYDO : [arx. 3-yanvar 2023] // Xvoyka — Shervinskiy. — M. : Buyuk Rossiya ensiklopediyasi, 2017. — S. 118. — (Buyuk Rossiya ensiklopediyasi : [35 jildda] / bosh muharrir Yu. S. Osipov ; 2004—2017, jild. 34). — ISBN 978-5-85270-372-9.
Havolalar
- Pospelov, E. M. Dunyo geografik nomlari. Toponimik lug‘at / mas’ul muharrir R. A. Ageyeva. — 2-nashr, stereotip. — M.: Rus lug‘atlari, Astrel, AST, 2002. — 512 b. — 3 000 nusxa — ISBN 5-17-001389-2.