Xalqaro birliklar tizimi, SI (frans. Système international d’unités, SI) — fizik kattaliklarning o‘lchov birliklari tizimi, ya’ni metrik tizimningzamonaviy shakli. SI dunyoda eng keng qo‘llaniladigan o‘lchov tizimi bo‘lib, kundalik hayotda ham, fanda va texnikadaqo‘llaniladi. Hozirgi vaqtda SI dunyoning aksariyat mamlakatlarida asosiy birliklar tizimi sifatida qabul qilingan. Kundalik turmushda an’anaviy o‘lchov birliklaridan foydalaniladigan mamlakatlarda ham texnikada deyarli har doim SI qo‘llaniladi. Bunday kam sonli mamlakatlarda (masalan, AQShda) an’anaviy birliklarning ta’riflari tegishli SI birliklariga qat’iy belgilangan koeffitsiyentlar orqali bog‘lanadigan qilib o‘zgartirilgan.

SI tizimining to‘liq rasmiy tavsifi va izohi SI risolasining amaldagi nashrida (frans. Brochure SI, ingl. The SI Brochure) keltirilgan. Risola Xalqaro og‘irliklar va o‘lchovlar byurosi (BIPM) tomonidan chop etilgan va BIPM veb-saytida joylashtirilgan. SI risolasi 1970-yildan nashr etiladi, 1985-yildan boshlab fransuz va ingliz tillarida chiqariladi. U boshqa bir qancha tillarga ham tarjima qilingan, biroq faqat fransuz tilidagi matn rasmiy hisoblanadi.

SI tizimining qat’iy ta’rifi quyidagicha ifodalanadi:

Xalqaro birliklar tizimi (SI) — Xalqaro kattaliklar tizimigaasoslangan hamda birliklarning nomlari va belgilari, shuningdek, old qo‘shimchalar majmui, ularning nomlari, belgilari va ulardan foydalanish qoidalarini o‘z ichiga olgan, Og‘irliklar va o‘lchovlar bo‘yicha bosh konferensiya (CGPM) tomonidan qabul qilingan birliklar tizimidir.

— Xalqaro metrologiya lug‘ati

SI XI Og‘irliklar va o‘lchovlar bo‘yicha bosh konferensiyasi (CGPM) tomonidan 1960-yilda qabul qilindi; keyingi ayrim konferensiyalarda SI tizimiga qator o‘zgartirishlar kiritilgan.

SI fizik kattaliklarning yettita asosiy birligini belgilaydi va hosilaviy birliklarni (qisqacha — SI birliklari yoki birliklar), shuningdek, old qo‘shimchalar majmuini ham qamrab oladi old qo‘shimchalarmajmuini belgilaydi. SI birliklarning standart qisqartma belgilarini va hosilaviy birliklarni yozish qoidalarini ham o‘rnatadi.

Asosiy birliklar: kilogramm, metr, sekund, amper, kelvin, mol va kandela. SI doirasida bu birliklar bir-biridan mustaqil o‘lchamlikkaega deb hisoblanadi, ya’ni asosiy birliklarning hech birini boshqalaridan hosil qilib bo‘lmaydi.

Hosilaviy birliklar asosiy birliklardan algebraik amallar, masalan, ko‘paytirish va bo‘lishyordamida olinadi. SI tizimidagi ayrim hosilaviy birliklarga alohida nom berilgan, masalan, radian.

Birliklar nomlari oldidan old qo‘shimchalar qo‘llanishi mumkin. Ular birlikni muayyan butun son bilan ifodalangan darajaga ko‘tarilgan 10 ga ko‘paytirish yoki bo‘lishni bildiradi. Masalan, «kilo» old qo‘shimchasi 1000 ga ko‘paytirishni anglatadi (kilometr = 1000 metr). SI old qo‘shimchalari o‘nlik old qo‘shimchalar deb ham ataladi.

Birliklarning nomlari va belgilari

Xalqaro hujjatlarga (SI risolasi, ISO 80000, Xalqaro metrologiya lug‘ati) muvofiq, SI birliklarining nomlari va belgilari mavjud. Birlik nomlari turli tillarda turlicha yozilishi va talaffuz qilinishi mumkin. Masalan: frans. kilogramme, ingl. kilogram, port. quilograma, vall. cilogram, bolg. kilogramm, yun. χιλιόγραμμο, xit. 千克, yap. キログラム. Jadvalda xalqaro hujjatlarda keltirilgan fransuzcha va inglizcha nomlar berilgan. SI risolasiga ko‘ra, birlik belgilari qisqartmalar emas, balki matematik obyektlardir (frans. entités mathématiques, ingl. mathematical entities). Ular ISO 80000 xalqaro ilmiy belgilar tizimiga kiradi va tilga bog‘liq emas, masalan, kg. Xalqaro birlik belgilarida lotin alifbosiharflari, ayrim hollarda esa yunon harflari yoki maxsus belgilar ishlatiladi.

Biroq postsovet hududida (MDH, MDH-2, Gruziya) va Mo‘g‘ulistonda, ya’ni kirill yozuvigaasoslangan alifbo qabul qilingan hududlarda, xalqaro belgilar bilan bir qatorda (amalda esa ularning o‘rniga) milliy nomlarga asoslangan belgilar ham qo‘llanadi: «kilogramm» — кг, arman. կիլոգրամ —կգ, gruz. კილოგრამი — კგ, ozarb. kiloqram — kq. 1978-yildan boshlab birliklarning ruscha belgilari ham xalqaro belgilar bilan bir xil yozuv qoidalariga bo‘ysunadi (quyiga qarang). Rossiyada GOST 8.417—2024standarti amal qiladi va SI birliklaridan majburiy foydalanishni belgilaydi. Unda qo‘llashga ruxsat etilgan fizik kattaliklar birliklari sanab o‘tilgan, ularning xalqaro va ruscha belgilari keltirilgan hamda foydalanish qoidalari o‘rnatilgan.

Ushbu qoidalarga ko‘ra, xorijiy mamlakatlar bilan hamkorlik doirasidagi shartnomaviy-huquqiy munosabatlarda, shuningdek, eksport mahsulotlari bilan birga chet elga yuboriladigan texnik va boshqa hujjatlarda faqat birliklarning xalqaro belgilaridan foydalanishga ruxsat etiladi. O‘lchash asboblarining shkalalari va yorliqlarida ham xalqaro belgilarni ishlatish majburiy. Qolgan hollarda, masalan, ichki hujjatlar va oddiy nashrlarda xalqaro yoki ruscha belgilarni qo‘llash mumkin. Kattaliklar birliklariga bag‘ishlangan nashrlar bundan mustasno, xalqaro va ruscha belgilarni bir vaqtda ishlatishga yo‘l qo‘yilmaydi.

Birliklarning nomlari ular ishlatiladigan tilning grammatik me’yorlariga bo‘ysunadi: bir mol, ikki mol, besh mol; rumin. cinci kilograme, treizeci de kilograme. Birlik belgilari o‘zgarmaydi: 1 mol, 2 mol, 5 mol; 1 моль, 2 моль, 5 моль; 5 kg, 30 kg. Rus tilidagi ayrim birlik nomlarining grammatik xususiyati sanoq shaklidir: ellik volt, yuz vatt.

SI metrik o‘lchov tiziminingrivojlangan shaklidir. Ushbu tizim fransuz olimlari tomonidan yaratilgan va birinchi marta Buyuk fransuz inqilobidankeyin keng joriy etilgan. Metrik tizim paydo bo‘lishidan oldin birliklar bir-biridan mustaqil tanlangan, shu sababli bir birlikdan boshqasiga o‘tkazish murakkab bo‘lgan. Bundan tashqari, turli joylarda ba’zan bir xil nomli, lekin turlicha birliklardan foydalanilgan. Metrik tizim qulay va yagona o‘lchov hamda og‘irliklar tizimiga aylanishi kerak edi.

1790-yillarning boshlarida Fransiyada metr va kilogrammning vaqtinchalik etalonlari tayyorlandi. Etalonlarning nusxalari, jumladan, AQShgayuborildi, biroq nusxalarni olib ketayotgan kemani britaniyalik xususiyerlar (kaperlar)qo‘lga kiritdi va ular Amerikaga yetib bormadi. Ehtimol, bu SI tizimining o‘sha davrda ham, hozir ham AQShda sust joriy etilishiga ta’sir qilgandir.

1799-yilda Fransiyada ikkita etalon tayyorlandi: uzunlik birligi (metr) va massa birligi (kilogramm).

1832-yilda nemis matematigi Karl Gauss birliklar tizimini yaratishning ilmiy asoslarini ishlab chiqdi va yangi tizimni yaratdi. U asosiy fizik kattaliklar sifatida uzunlik, massa va vaqtni, asosiy birliklar sifatida esa millimetr, milligramm va sekundni tanladi. Keyinchalik bu tizim SGS tizimini ishlab chiqish uchun asos bo‘ldi.

1874-yilda britaniyalik fiziklar Jeyms Maksvell va Uilyam Tompson uchta birlik — santimetr, gramm va sekund hamda «mikro»dan «mega»gacha bo‘lgan o‘nlik old qo‘shimchalarga asoslangan SGS tizimini taqdim etdilar.

1875-yilda o‘n yetti davlat (Rossiya, Germaniya, AQSh, Fransiya, Italiya va boshqalar) vakillari Metr konvensiyasiniimzoladilar. Unga muvofiq, Xalqaro og‘irliklar va o‘lchovlar qo‘mitasi (frans. Comité International des Poids et Mesures, CIPM) va Xalqaro og‘irliklar va o‘lchovlar byurosi (frans. Bureau International des Poids et Mesures, BIPM) tashkil etildi, shuningdek, Og‘irliklar va o‘lchovlar bo‘yicha bosh konferensiyani (CGPM) muntazam chaqirib turish nazarda tutildi (frans.  Conférence Générale des Poids et Mesures, CGPM). Metr va kilogrammning xalqaro etalonlarini ishlab chiqish ishlari boshlandi.

1889-yilda CGPM MKS birliklar tiziminiqabul qildi. U SGS tizimiga o‘xshash edi, ammo metr, kilogramm va sekundga asoslangan, chunki bu birliklar amaliy foydalanish uchun qulayroq deb topilgan.

Keyinchalik elektr va optik kattaliklar uchun asosiy birliklar joriy qilindi.

1948-yilda Xalqaro nazariy va amaliy fizika ittifoqi hamda Fransiya hukumati IX CGPMga birliklarni xalqaro miqyosda birxillashtirish bo‘yicha takliflar bilan murojaat qildi. Bu murojaatlarni inobatga olib, CGPM Xalqaro og‘irliklar va o‘lchovlar qo‘mitasiga Metr konvensiyasiga a’zo barcha davlatlar qabul qilishi mumkin bo‘lgan yagona amaliy o‘lchov birliklari tizimini yaratish bo‘yicha tavsiyalar ishlab chiqishni topshirdi. Ushbu qarorni davom ettirib, X CGPM 1954-yilda yaratilayotgan yangi tizimning asosiy birliklari sifatida quyidagi oltita birlikni qabul qildi: metr, kilogramm, sekund, amper, Kelvin gradusi va kandela.

1956-yilda Xalqaro og‘irliklar va o‘lchovlar qo‘mitasi X CGPM qabul qilgan asosiy birliklarga tayanuvchi tizimni «Système International d’Unités» deb atashni tavsiya etdi.

1960-yilda XI CGPM birinchi marta «Xalqaro birliklar tizimi» deb nomlangan standartni qabul qildi va uning xalqaro qisqartma nomini «SI» deb belgiladi. Asosiy birliklar metr, kilogramm, sekund, amper, Kelvin gradusi va kandela bo‘ldi.

1-yanvar 1963-yildan boshlab GOST 9867-61 «Xalqaro birliklar tizimi» standarti bilan SI SSSRda fan, texnika, xalq xo‘jaligining barcha sohalarida, shuningdek, o‘qitishda afzal ko‘riladigan tizim sifatida joriy etildi.

XIII CGPM (1967—1968) termodinamik harorat birligining yangi ta’rifini qabul qilib, unga «kelvin» nomini va «K» belgisini berdi (avval bu birlik «Kelvin gradusi» deb atalgan va «°K» bilan belgilangan).

XIII CGPM (1967—1968) sekundning yangi ta’rifini qabul qildi.

1971-yilda XIV CGPM SI tizimiga o‘zgartirishlar kiritdi va, jumladan, modda miqdori birligini asosiy birliklar qatoriga qo‘shdi (mol).

1979-yilda XVI CGPM kandelaning yangi ta’rifini qabul qildi.

1983-yilda XVII CGPM metrning yangi ta’rifini qabul qildi.

2019-yil may oyida amalga oshgan o‘zgarishlar: SI asosiy birliklarining yangi ta’riflari kuchga kirdi. Ular birliklar ta’riflaridan moddiy jismlarni butunlay chiqarib tashladi.

SI birliklarining nomlari kichik harf bilan yoziladi, ularning belgilaridan keyin oddiy qisqartmalardagidan farqli ravishda nuqta qo‘yilmaydi.

Asosiy birliklar ta’riflarining o‘zgarishi

Asosiy maqola: SI asosiy birliklari ta’riflarining o‘zgarishi (2019)

17—21-oktabr kunlari (2011-yil) bo‘lib o‘tgan XXIV CGPMda Xalqaro birliklar tizimining kelgusi qayta ko‘rib chiqilishida to‘rtta asosiy SI birligi — kilogramm, amper, kelvin va molning ta’riflarini yangilashni taklif etuvchi rezolyutsiya bir ovozdan qabul qilindi. Yangi ta’riflar tegishli ravishda Plank doimiysi, elementar elektr zaryadi, Boltsman doimiysi va Avogadro doimiysiningqat’iy belgilangan son qiymatlariga asoslanishi ko‘zda tutilgan. Bu kattaliklarga aniq qiymatlar berilishi, ular Fan va texnika uchun ma’lumotlar qo‘mitasi (CODATA)tavsiya qilgan eng ishonchli o‘lchash natijalariga asoslanishi kerak edi. Qat’iy belgilash (fiksatsiya) deganda «ta’rifga ko‘ra kattalikning muayyan aniq son qiymatini qabul qilish» tushuniladi. Rezolyutsiyada ushbu birliklarga oid quyidagi qoidalar bayon qilingan:

• Kilogramm massa birligi bo‘lib qoladi, ammo uning qiymati Plank doimiysining SI tizimidagi м²·кг·с⁻¹, ya’ni Дж·с birligida ifodalangan son qiymatini qat’iy belgilash orqali aniqlanadi.
• Amper elektr toki kuchining birligi bo‘lib qoladi, ammo uning qiymati elementar elektr zaryadining SI tizimidagi с·А birligida (Кл ga teng) ifodalangan son qiymatini qat’iy belgilash orqali aniqlanadi.
• Kelvin termodinamik harorat birligi bo‘lib qoladi. Uning qiymati Boltsman doimiysining son qiymatini qat’iy belgilash orqali aniqlanadi; bu qiymat SI tizimida м⁻²·кг·с⁻²·К⁻¹, ya’ni Дж·К⁻¹.
• Mol modda miqdori birligi bo‘lib qoladi. Uning qiymati Avogadro doimiysining son qiymatini qat’iy belgilash orqali aniqlanadi; bu doimiy SI tizimida моль⁻¹.

Mazkur doimiylarning keyinchalik yangi tizimning yakuniy variantida qabul qilingan aniq qiymatlari quyida keltirilgan.

Shunday qilib, SI tizimining yangi variantida birliklarning muayyan moddiy etalonlari mavjud emas.

Rezolyutsiya metr, sekund va kandela ta’riflarining mohiyatini o‘zgartirishni nazarda tutmagan. Biroq yagona uslubni saqlash uchun amaldagilariga to‘liq teng bo‘lgan yangi ta’riflarni quyidagicha qabul qilish rejalashtirilgan:

• Metr (belgisi м) uzunlik birligidir; vakuumdagi yorug‘lik tezligining son qiymati ta’rifga ko‘ra aniq 299 792 458deb belgilangan; uning SI birligi м·с⁻¹.
• Sekund (belgisi с) vaqt birligidir; uning qiymati o‘ta nozik ajralish chastotasining, ya’ni atomning seziy-133 asosiy holati uchun 0 K haroratdagi son qiymatini aynan 9 192 631 770deb belgilash orqali aniqlanadi, bunda qiymat SI tizimidagi с⁻¹birligida ifodalanadi; bu Гц ga teng.
• Kandela (belgisi кд) muayyan yo‘nalishdagi yorug‘lik kuchi birligidir; uning qiymati yorug‘lik samaradorligining monoxromatik nurlanish chastotasi 540·10¹² Гц da aynan 683 deb belgilash orqali aniqlanadi, bunda qiymat SI tizimidagi м⁻²·кг⁻¹·с³·кд·ср yoki кд·ср·Вт⁻¹, ya’ni лм·Вт⁻¹.

2014-yilda bo‘lib o‘tgan XXV CGPM SI tizimining yangi tahririni tayyorlashni davom ettirishga qaror qildi va amaldagi SI tizimini o‘sha yili o‘tkaziladigan XXVI CGPMda yangilangan variant bilan almashtirish maqsadida ishni 2018-yilgacha yakunlashni rejalashtirdi.

2018-yil yanvarida h, e, k va N_Aning kelajakdagi yangilangan SI tizimida aniq qiymatlar sifatida foydalanish uchun CODATA tavsiya etgan qiymatlari e’lon qilindi. Qiymatlar eski birliklarda ifodalangan doimiylarni nihoyatda aniq o‘lchash natijasida olingani sababli birliklarning ta’riflari o‘zgarganda ilgari o‘tkazilgan va eski birliklarda ifodalangan barcha o‘lchashlarning son qiymatlari o‘zgarmasligi kerak edi. Keyinchalik Xalqaro og‘irliklar va o‘lchovlar qo‘mitasi bu qiymatlarni 13—16-noyabr kunlari (2018-yil) o‘tkazilgan XXVI CGPM rezolyutsiyasi loyihasiga kiritdi. Rezolyutsiyada belgilangan maqsadlar amalga oshirilishi natijasida yangilangan SI quyidagi shartlar bajariladigan birliklar tizimiga aylandi:

• Asosiy holatdagi o‘ta nozik ajralishning chastotasi ( atom — seziy-133 ) aynan 9 192 631 770 Гц ga teng;
• vakuumdagi yorug‘lik tezligi c aynan 299 792 458 м/с ga teng;
• Plank doimiysi h aynan 6,626 070 15⋅10⁻³⁴ Дж·с ga teng;
• elementar elektr zaryadi e aynan 1,602 176 634⋅10⁻¹⁹ Кл ga teng;
• Boltsman doimiysi k aynan 1,380 649⋅10⁻²³ Дж/К ga teng;
• Avogadro soni N_A aynan 6,022 140 76⋅10²³ моль⁻¹;
• Yorug‘lik samaradorligi k_cd — 540⋅10¹² Гц chastotali monoxromatik nurlanish uchun aynan 683 лм/Вт ga teng.

Islohot loyihasi bayon qilingan rezolyutsiya qabul qilindi; yangi SI tizimi 20-may 2019-yilda kuchga kirdi.

SI risolasida SI tizimiga kirmasa-da, keng qo‘llaniladigan ayrim birliklar ham tilga olingan. Ilgari «SI bilan birgalikda foydalanishga ruxsat etiladi» tushunchasi ishlatilgan, biroq SI risolasining 9-nashri 4.01-tahririda (2026-yil iyun) bu tushuncha olib tashlangan.

Bundan tashqari, Rossiya Federatsiyasida qo‘llashga ruxsat etilgan kattalik birliklari to‘g‘risidagi nizom quyidagi tizimdan tashqari birliklardan foydalanishga ruxsat beradi: karat, grad (gon), yorug‘lik yili, parsek, fut, duym, gramm-kuch, kilogramm-kuch, tonna-kuch, kilogramm-kuch kvadrat santimetrga, millimetr suv ustuni, metr suv ustuni, texnik atmosfera, millimetr simob ustuni, dioptriya, teks, aylanish sekundiga, daqiqadagi aylanish, kilovatt-soat, volt-amper, amper-soat, bit, bayt, sekundiga bit, sekundiga bayt, rentgen, ber, rad, sekundiga rentgen, kyuri, stoks, kaloriya (xalqaro), termokimyoviy kaloriya, 15 gradusli kaloriya, kaloriya sekundiga, kilokaloriya soatiga va gigakaloriya soatiga.

Mazkur nizom foiz, promille, milliondan bir ulush, detsibel, fon, oktava, dekadakabi nisbiy va logarifmik kattalik birliklaridan foydalanishga ruxsat beradi. Shuningdek, keng tarqalgan vaqt birliklarini, masalan, quyidagilarni ham qo‘llash mumkin: hafta, oy, yil, asr, ming yillik.

Boshqa tizimdan tashqari kattalik birliklarini qo‘llash ham mumkin. Bunda ularning nomlari SI asosiy va hosilaviy birliklariga nisbatlari ko‘rsatilgan holda ishlatilishi kerak.

Tizimdan tashqari birliklardan faqat kattaliklarning son qiymatlarini SI birliklarida ifodalashning imkoni bo‘lmagan yoki maqsadga muvofiq bo‘lmagan hollarda foydalanishga ruxsat etiladi.

Rossiya Federatsiyasida qo‘llashga ruxsat etilgan kattalik birliklari to‘g‘risidagi nizomga ko‘ra, SI karrali va ulushli old qo‘shimchalaridan quyidagi tizimdan tashqari birliklarning nomlari va belgilari bilan foydalanilmaydi: massa, vaqt, yassi burchak, uzunlik, yuza, bosim, optik kuch, chiziqli zichlik, tezlik, tezlanish va aylanish chastotasi.

Ayrim mamlakatlar SI tizimini qabul qilmagan yoki uni qisman qabul qilib, ingliz o‘lchov tizimi yoki shunga o‘xshash birliklardan foydalanishda davom etmoqda.

O‘nlik karrali va ulushli birliklar birlik nomi yoki belgisiga standart ko‘paytirgichlar va old qo‘shimchalarni qo‘shish orqali hosil qilinadi.

• Birliklar belgilari tik shrift bilan yoziladi, belgidan keyin qisqartma nuqtasi qo‘yilmaydi.
• Belgilar kattaliklarning son qiymatlaridan keyin bo‘sh joy qoldirib yoziladi; keyingi satrga ko‘chirishga yo‘l qo‘yilmaydi. Misollar: 10 м/с, 15 °С. Istisno — satrning yuqorisiga yoziladigan belgilardir, ularning oldidan bo‘sh joy qo‘yilmaydi, masalan 15°.
• Son qiymati qiya chiziqli kasr shaklida bo‘lsa, u qavs ichiga olinadi, masalan (1/60) с.⁻¹.
• Kattaliklarning chegaraviy og‘ishlar bilan berilgan qiymatlari qavsga olinadi yoki birlik belgisi son qiymatidan keyin ham, chegaraviy og‘ishdan keyin ham yoziladi: (100,0 ± 0,1) кг, 50 г ± 1 г.
• Ko‘paytma tarkibidagi birlik belgilari o‘rta chiziqdagi nuqta bilan ajratiladi (Н·м, Па·с); buning uchun «×» belgisini ishlatish mumkin emas. Mashinkada terilgan matnlarda tushunmovchilik tug‘dirmasa, nuqtani yuqoriga ko‘tarmaslik yoki belgilarni bo‘sh joy bilan ajratish mumkin.
• Birlik belgilarida bo‘lish belgisi sifatida gorizontal yoki qiya chiziqdan (faqat bittadan) foydalanish mumkin. Qiya chiziq qo‘llanganda maxrajda birliklar ko‘paytmasi bo‘lsa, u qavsga olinadi. To‘g‘ri: Вт/(м·К); noto‘g‘ri: Вт/м/К, Вт/м·К.
• Birlik belgilarining darajaga (musbat va manfiy) ko‘tarilgan ko‘paytmasi ko‘rinishidagi yozuviga ruxsat etiladi: Вт·м⁻²·К⁻¹, А·м². Manfiy darajalar qo‘llanganda gorizontal yoki qiya chiziqdan (bo‘lish belgisidan) foydalanishga ruxsat etilmaydi.
• Maxsus belgilarni harfli birlik belgilari bilan birlashtirishga ruxsat etiladi, masalan °/с (sekundiga gradus).
• Birlik belgisini uning to‘liq nomi bilan aralashtirib yozishga yo‘l qo‘yilmaydi. Noto‘g‘ri: км/час, to‘g‘ri: км/ч.
• Kishilar familiyasidan olingan birlik belgilarining bosh harfi, SI old qo‘shimchalari bilan birga kelganda ham katta harf bilan yoziladi, masalan: amper — А, megapaskal — МПа, kilonyuton — кН, gigagers — ГГц.

SI keng tarqalganiga qaramay, elektrodinamika bo‘yicha ko‘plab ilmiy ishlarda Gauss birliklar tizimiqo‘llanadi. Bunga SI tizimining M. A. Leontovich, S. P. Kapitsa, D. V. Sivuxin, L. B. Okun va boshqa bir qator fiziklar ko‘rsatgan kamchiliklari sabab bo‘ladi. SGS va SI birliklar tizimlari fizikaning ko‘plab bo‘limlarida teng kuchli. Biroq elektrodinamikaga kelganda, SI tizimida bevosita fizik ma’noga ega bo‘lmagan, moddiy muhit sifatidagi efir tushunchasidan meros qolgan kattaliklar — elektr doimiysi va magnit doimiysi (eski terminologiyada vakuumning elektr va magnit singdiruvchanligi) paydo bo‘ladi. Shu sababli SI tizimida elektr maydoni va elektr induksiya, magnit maydoni va magnit induksiya (aslida elektromagnit maydon tenzorining turli komponentlari) turli o‘lchamliklarga ega. D. V. Sivuxin bu vaziyatni quyidagicha tavsiflaydi:

Shu jihatdan SI tizimi, masalan, jismning uzunligi, eni va balandligi nafaqat turli birliklarda o‘lchanadigan, balki turli o‘lchamliklarga ham ega bo‘lgan tizimdan mantiqiyroq emas.

SI tizimining elektromagnit hodisalarga tatbiq etilishiga oid tanqidlarga javoban S. G. Karshenboym tanqidiy mulohazalarda ikki xil tushuncha — birliklar tizimi va fizik kattaliklar tizimiaralashtirib yuborilishini tushuntiradi. Uning ta’kidlashicha, aslida tanqidlarning katta qismi aynan kattaliklar tizimiga qaratilgan. Bundan tashqari, u vakuumdagi elektromagnit hodisalarni tavsiflashning ortiqchaligi muammosi SI tizimi tufayli emas, balki tarixiy jarayon — efir muammosi va tavsiflash yondashuvining nokovariantligi natijasida yuzaga kelganini ko‘rsatadi. Yakunda S. G. Karshenboym SI va SGS tizimlarini raqobatchi deb faqat elektr doimiysi ${\displaystyle {\epsilon }_0}$qat’iy belgilangan qiymatga ega bo‘lgandagina qarash mumkinligini, u o‘lchanadigan kattalik bo‘lganda esa ${\displaystyle {\epsilon }_0}$ SI tizimini tanlashning muqobili qolmasligini asoslaydi. Bu yerda shuni tushuntirish lozimki, mazkur dalillar e’lon qilingan paytda amalda bo‘lgan amper birligi ta’rifiga ko‘ra elektr doimiysining aniq qiymati qat’iy belgilangan edi. Hozir esa amperning yangi ta’rifi kuchga kirganidan so‘ng elektr doimiysi ham magnit doimiysi singari o‘lchanadigan kattalikka aylandi va o‘lchash noaniqligiga ega bo‘ldi.

Shu bilan birga, S. G. Karshenboymning o‘zi SI tizimiga yorug‘lik kuchi birligi — kandelaningkiritilishini tanqid qiladi va uni fizik kattaliklar tizimi uchun ortiqcha deb hisoblaydi, chunki kandela ta’rifida biologiya va tibbiyotdan olingan fizik bo‘lmagan omillar ham mavjud.

• ГОСТ 8.417-2002 «O‘lchashlar birligini ta’minlash davlat tizimi. Kattalik birliklari».
• Dengub V. M., Smirnov V. G. Kattalik birliklari. Lug‘at-ma’lumotnoma. — M.: Standartlar nashriyoti, 1990. — B. 100. — 240 b. — ISBN 5-7050-0118-5.
• Newell D. B. A more fundamental International System of Units // Physics Today. — 2014. — Vol. 67, № 7. — P. 35—41.
• Bryanskiy L. N. Xalqaro SI birliklar tizimi: tarixi va bugungi holati // «Nazorat-o‘lchov asboblari va tizimlari». — 2007. — № 3. — B. 27—28.
• Bryanskiy L. N. Xalqaro SI birliklar tizimi: tarixi va bugungi holati // «Nazorat-o‘lchov asboblari va tizimlari». — 2007. — № 4. — B. 36—38.

• 5352-modda. Rossiya Federatsiyasi hukumatining 31-oktabr 2009-yildagi 879-son qarori. Rossiya Federatsiyasida qo‘llashga ruxsat etilgan kattalik birliklari to‘g‘risidagi nizomni tasdiqlash haqida // Rossiya Federatsiyasi qonun hujjatlari to‘plami : byulleten. — Yuridik adabiyot, 2009. — 9-noyabr (№ 45). — B. 13070. Arxivlangan sana: 11 noyabr 2026- yil.
• SI risolasi SI tavsifi Xalqaro og‘irliklar va o‘lchovlar byurosi
• Imperiya va metrik tizim birliklarini o‘zaro aylantirish
• O‘lchov birliklari