Volga (mariycha Yul, chuvashcha Atal, tatarcha Idel, qalmoqcha Ijil-xol) — Yevropa qismidan oqib o‘tadigan Rossiya daryosi ( Volga deltasiningkichik bir qismi esa asosiy o‘zandan chetda, Qozog‘istonhududida joylashgan). U Yer yuzidagi eng yirik daryolardan biri bo‘lib, suv hajmi, havza maydoni va uzunligi bo‘yicha Yevropadagieng yirik daryo va dunyoda yopiq (ichki) suv havzasiga quyiladigan eng katta daryo hisoblanadi.
Daryoning uzunligi 3530 km (suv omborlari qurilishidan oldin — 3690 km), suv yig‘ish havzasining maydoni esa 1360 ming km² ni tashkil etadi. Yillik suv oqimi 254 km³ ni tashkil etadi.
Volga bo‘yida aholisi milliondan ortiq bo‘lgan to‘rtta shahar (manbadan quyilish joyiga qarab) joylashgan: Nijniy Novgorod, Qozon, Samara va Volgograd. 1930—1980-yillarda Volgada sakkizta gidroelektr stansiyasiqurilgan. Ular Volga–Kama GESlar kaskadi tarkibiga kiradi..
Volgaga tutash Rossiya hududi Volgabo‘yi deb ataladi..
Volga bo‘yi yerlarida yashovchilar volgabo‘yiliklaryoki volgarlar.
Etimologiyasi
Ruscha nom Volga (qadimgi ruscha Vlga) atamasi umumslavyan tilidagi *Vьlgaso‘zidan kelib chiqqan. Qiyoslang: «vólgliy» — «vologa» — «vlaga» (namlik). Slavyancha kelib chiqish haqidagi farazni Vlha daryolarining Chexiyada va Vilga daryosining esa Polshada joylashgani ham tasdiqlaydi..
Volganing yuqori oqimi balt kelib chiqishli gidronimlar keng tarqalgan hududda joylashgan. Shu sababli nomning balt tilidan kelib chiqqanligi haqidagi etimologiya ham ilgari surilgan — balt tillaridagi: ilga «uzun, uzoq» → Volgo ko‘li → Volga daryosi; valka «soy, kichik daryo». Muqobil farazlar bu nomni boltiqbo‘yi fin tillari (fincha valkea, estoncha valge «oq» so‘zi (qiyoslang: Vologda) va mariy (qadimgimariycha *Jylγ ( turkiycha), hozirgi mariycha Yul; mariycha Volgido «yorug‘» so‘zi) bilan bog‘laydi.
Aynan turkiy tillarda daryo nomining Itil deb ataladigan nom keng tarqalgan, u Volganing faqat quyi yoki o‘rta oqimiga emas, butun daryoga tegishli..
Aholi nomlari
Dastlabki yilnoma yodgorliklaridan boshlab ma’lum bo‘lgan aholi nomi — volgabo‘yiliklar«O‘sha qishda buyuk knyaz Dmitriy o‘z ukasi knyaz Vladimir bilan birga volgaliklarga nisbatan Novgoroddan g‘azablanib, qo‘shin bilan Novgorodga keldi va Yamnalarda turdi. Yepiskop Aleksey borib, kelishuvga erishdi. Volgaliklar deb ayblangan kishilar uchun buyuk knyaz Novgoroddan 8000 rubl oldi» (Birinchi Novgorod yilnomasi kichik tahriri, 1386-yil voqealari).
XX asrda xuddi shu ma’noda volgarlarso‘zi ham ishlatila boshlandi. Tarixan bu so‘z kasb-kor egalarini bildiradigan va ayni paytda geografik nomdan yasaladigan kam sonli nomina agentis (faoliyat egasini bildiruvchi otlar)turkumiga kiradi. Hozir «volgar» rus adabiy tilidagi bu tuzilishga mansub yagona faol so‘zdir (geografik nomning o‘zagi va faoliyatni bildiruvchi -arqo‘shimchasi). Bu so‘z ilk bor XIX asr o‘rtalaridagi manbalarda Volga bilan bog‘liq kasblar: Volgada ko‘p qatnaydigan tajribali yo‘lovchi, burlak (kemalarni qirg‘oqdan tortuvchi ishchi), kemachilik bilan shug‘ullanuvchi yoki kemada ishlovchi odam ma’nosida uchraydi. Volgada burlaklik qilish — Volgada kemalarni qirg‘oqdan tortish. «Volgar» so‘zi, taxminlarga ko‘ra, volgar, ehtimol, Nijniy Novgorod savdogarlari va burlaklari yashagan hududda, kengroq ma’noda esa O‘rta Volgabo‘yida paydo bo‘lgan.
Mahalliy hodisalarni ifodalaydigan so‘zlarda tez-tez uchraganidek, bu atama og‘zaki nutqdan adabiy tilga Volga mavzusidagi asarlar va mahalliy nashrlar orqali (1880-yillardan boshlab) kirib kelgan: N. A. Boguslavskiy (1887), «Volgar» gazetasi (1-yanvar 1892), A. P. Subbotin (1894). Dastlab u kasb ma’nosini saqlagan. XIX asr oxiriga kelib kasb bilan bog‘liq bo‘lmagan ma’no shakllandi. Masalan, «Volgar» (Nijniy Novgorod, 1-yanvar 1892) gazetasining dasturiy bayonotida Volga bo‘yidagi «ulkan va nihoyasiz hududda» «Volga bo‘yining odami — volgar yashaydi va mehnat qiladi, buyuk daryo savdosini harakatlantiradi. Biz «Volgar» gazetasini Volgabo‘yi ahlining, ya’ni ya’ni shu hududda yashovchi barcha aholining manfaatlariga bag‘ishlaymiz, ular Valday qirlari dan Kaspiy dengizigachabo‘lgan hududda yashaydi». «Volgabo‘yida tug‘ilgan va yashovchi» ma’nosining dastlabki misollaridan biri Maksim Gorkiyasarida uchraydi: «Ularning bo‘g‘izdan chiqadigan nutqi vyatkaliklarning cho‘ziq shevasi va volgarlarning tez, qat’iy gaplari bilan aralashib ketardi» («Konovalov», 1897). Keyinroq Nikolay Pogodinasarida: «(Zabelin:) Volgada to‘g‘on qursak-chi… (Lenin:) Volganing qayerida? Bu juda qiziq. Axir men volgar-ku» («Kreml kurantlari»). Yangi ma’no qo‘llanishda birinchi o‘ringa chiqqani Ushakov lug‘atidaaks etgan: u asl volgabo‘yilik.
so‘zining so‘zlashuvdagi sinonimiga aylandi. Bu ikkinchi ma’noning paydo bo‘lishi bir qarashda yonma-yon hodisalar ta’siridagi mustaqil semantik taraqqiyot natijasi bo‘lib ko‘rinadi. -ar qo‘shimchasi odatda biror harakat yoki kasbga bog‘lanadi (qo‘zg‘olonchi, darvozabon, o‘roqchi, cho‘chqaboqar va boshqalar). Ammo u aholi nomlarida ham uchraydi: Mishkin — mishkar, Oka — okar, Pejma — pejmar, Chuna — chunar, Pskov viloyati aholisi — skobar, Sit — sitskar — shimoliy rus shevalariga, adabiy tildan farqli ravishda, shu ma’nodagi -arqo‘shimchasi ham xosdir. Bunday qo‘shimcha ma’nosi boshqa zamonaviy slavyan tillarida ham ma’lum. « volgar » so‘zining yangi ma’nosi nafaqat mustaqil semantik rivojlanish natijasi, balki shevaga xos qo‘shimchaning ma’nosi bilan ham bog‘liqdir.
Qadimgi Volga
Volganing geologik tarixi miotsen oxiri va pliotsenboshida hozirgi qiyofadagi daryo vodiysi shakllanganda boshlanadi. Pliotsen davrida vodiy asta-sekin chuqurlashgan. Vodiyning cho‘kindilar bilan to‘lish davrlari ustun bo‘lgan[[nima?]]. Volga Kaspiy dengiziga hozirgi Boku atrofida (taxminan shu kenglikda Volga Kaspiyga eng qulay davrda golotsenvaqtida ham quyilgan) miotsen oxirida quyilgan. Pliotsenda esa, Kaspiy dengizining Akchag‘il transgressiyasipaytida daryo quyilish joyi Qozonatrofida bo‘lgan. O‘sha davrda mintaqa iqlimi subtropikbo‘lib, daryo qirg‘oqlarida magnoliyalar.
o‘sgan. Erta neopleystotsen boshida vodiyning eng katta to‘rtlamchi davrga oid chuqurlashishi (70 m) yuz bergan; yuqori Volgada eroziya bazisi dengiz sathidan 10 m balandda bo‘lgan. pleystotsen muzliklanishlari davrida muzliklar Yuqori Volganing deyarli hammasini, Oka havzasining yarmini hamda O‘rta Volga va Kamahavzalarining shimoliy qismlarini qoplagan. Butun pleystotsen davomida muzlik va muzliklararo davrlar ta’sirida vodiy navbatma-navbat chuqurlashib, yana cho‘kindilar bilan to‘lgan; bu muzlik va muzliklararo davrlarning almashishi natijasi edi.
XX asr o‘rtalarida ayrim olimlar pleystotsenning muzliklardan oldingi davrida Yuqori Volga havzasidagi daryo vodiylari tarmog‘i hozirgisidan ancha farq qilgan, degan farazni ilgari surgan. I. V. Proletkin fikricha, O‘rta Volgabo‘yi havzasining suvlari (Qozon bilan Nijniy Novgorod oralig‘ining biroz shimolidagi kenglikda) g‘arbga oqib, Oka daryo havzasi orqali qadimgiDonvodiysiga borib qo‘shilgan bo‘lishi mumkin. Bu holda daryolar tizimining umumiy tuzilishi va oqim yo‘nalishi quyidagicha bo‘lishi mumkin edi: qadimgi Kama — qadimgi Volga — qadimgi Oka — qadimgi Don. Biroq bunday farazlar burg‘ilash ishlari va instrumental ma’lumotlar bilan tasdiqlanmagan.
Tarixiy ma’lumotlar
Qadimgi nomlari
Volga haqidagi eng qadimgi ma’lumot, ehtimol, qadimgi eroniy «Avesto» (taxminan miloddan avvalgi 2-ming yillik oxiri — 1-ming yillikning birinchi yarmi) matnida uchraydi. Unda «Videvdat» hamda «Yashtlar»da «dunyoning chekkasidan oqib o‘tadigan» Rangxa:235—236nomli daryo tilga olinadi. Bu faraz haqida batafsilroq: Rasa (vedalardagi daryo).
Volga haqidagi qadimgi yunon manbalaridagi ilk qayd Gerodot (mil. avv. V asr) asarlarida uchraydi, deb taxmin qilinadi. U fors shohi Doro I ning skiflarga qarshi yurishi haqida so‘z yuritib, Doroning skiflarni Tanais (hozirgi Don) daryosidan ortga quvib, Oardaryosi bo‘yida to‘xtaganini yozadi. Rivoyatda Oar daryosi Meotida (hozirgi Azov dengizi)ga quyilishi aytilgan bo‘lsa ham, tadqiqotchilar Gerodot Volganing skifcha (ya’ni eroniy) nomini qayd etgan, deb hisoblaydilar.:231—233.
Milodiy dastlabki asrlarning antik mualliflari — Klavdiy Ptolemey (II asr) va Ammian Marsellin (IV asr) — Volgani Ra, lotincha Rha deb atashgan (qiyoslang: mokshacha va erzyacha Rav — ikkala nom ham eroniy kelib chiqishga ega). Ulardan oldingi antik geograflar (Eratosthen, Posidoniy, Strabon) Kaspiy dengizini Shimoliy okeanning qo‘ltig‘i, daryoni esa bo‘g‘oz deb hisoblashgan. Biroq Ptolemey ta’kidlaganidek,shimoldan oqadigan Ra ikki daryoning qo‘shilishidan hosil bo‘ladi: biri g‘arbiy tog‘lardan, ikkinchisi sharqiy tog‘lardan oqib keladi.:230, 233O‘rta asrlarda O‘rta asrlaryaratilgan xaritalarda Ranomi butun Volga oqimiga ham, uning asosiy irmog‘i — Kamaga.
tegishli bo‘lishi mumkin. Tadqiqotchilar Gerodotdagi Oar va Ptolemeydagi Ranomlariga fonetik jihatdan yaqin yana bir Volga nomini Araksdaryosi nomida ko‘radilar. Bu nom Gerodot, Aristotel va Sitsiliyalik Diodorasarlarida uchraydi. Antik davrda bu daryoning joylashuvi haqida turli fikrlar bo‘lgan (masalan, Amudaryo yoki Kavkazorti hududidagi Araks daryosi). Ayrim manbalarda u Kaspiy dengizidan shimolda yoki shimoli-sharqda ko‘rsatiladi. Masalan, Gerodot dengizga quyiladigan Araksning qirq tarmoqli deltasini tasvirlab, u yerda «xom baliq bilan oziqlanadigan va tyulen terisidan kiyim sifatida foydalanadigan» odamlar yashashini yozadi. Ba’zi tadqiqotchilar fikricha, bu tasvir aynan Volga deltasiga tegishli, chunki tyulenlar faqat shu yerda uchragan.:233—234.
Olim V. D. Dimitriyevma’lumotiga ko‘ra, S. T. Yeremyan tomonidan shifri ochilgan noma’lum arman geografining (VII asr) xaritasida Volga Atldeb atalgan, uning yonida esa hozirgi xaritalarda uchramaydigan Ranomli daryo ko‘rsatilgan. Hozir Volga bilan Don orasida joylashgan ko‘llar ushbu yo‘qolgan daryoning qoldiqlari bo‘lishi mumkin; uning bir tarmog‘i Donga quyilgan.:208.
O‘rta asrlarda Volga Kama va Belaya daryosi bilan birga Itil nomi ostida ma’lum bo‘lgan (hozirgi nomlarni qiyoslang: tatarcha Idel, no‘g‘aycha Edil, qozoqcha Edil, chuvashcha Atal, qalmoqcha Ijil). Vizantiya yilnomachisi Iqrornoma muallifi Feofan (VIII—IX asrlar) Shimoliy Qora dengizbo‘yining geografik nomlarini tasvirlar ekan, «sarmatlar yeri bo‘ylab okeandan pastga oqadigan va Ατελ deb ataladigan eng ulkan daryo»ni bir necha bor tilga oladi.
Volga savdo yo‘li
Eng qadimgi rus yilnomasi — «O‘tgan yillar qissasi»da shunday deyilgan: «O‘sha Volokov o‘rmonidan [hozirgi Valday qirlari] ] Volga sharqqa oqib, Xvalis dengiziga quyiladi… [hozirgi Kaspiy dengizi]».
Volga va uning irmoqlarining geografik joylashuvi Volga savdo yo‘lining vujudga kelishiga sabab bo‘lgan. Volga–Don oralig‘idagi quruqlikdan kemalarni olib o‘tish yo‘li orqali Don-, Azov-va Qora dengizlari bilan aloqa ta’minlangan. Arab xalifaligidan mato va metallar, slavyan yerlaridan qurol-yarog‘ (qilich), mo‘yna, mum va asal olib chiqilgan. IX—X asrlarda savdoda quyidagi markazlar katta rol o‘ynagan: xazarlar Itil shahri daryo quyilishida, bulg‘orlarning Bulgar shahri O‘rta Volgada, ruslarning Rostov, Suzdal, Murom shaharlari esa Yuqori Volgabo‘yida. Knyaz Svyatoslav 965-yilda Volgaga yurish qilib, ko‘plab xazar shaharlarini vayron qilganidan keyin Volga savdo yo‘lining ahamiyati pasaygan, ko‘plab qadimgi savdo shaharlari tanazzulga yuz tutgan.
XI asrdan boshlab ruslarning xalqaro savdosining katta qismi Dnepr savdo yo‘li orqali o‘ta boshladi. Bunga knyazlarning Vizantiya bilan savdo va diniy aloqalarga yo‘naltirilgan siyosati yordam berdi. Bu davrda Volga savdosi susaydi, XIII asrdagi mo‘g‘ul-tatar istilosi esa xo‘jalik aloqalarini izdan chiqardi. Faqat Yuqori Volga havzasi bundan mustasno bo‘lib, u yerda Novgorod, Tver va Vladimir–Suzdal Rusishaharlari faol rol o‘ynagan. XV asrdan savdo yo‘lining ahamiyati qayta tiklandi, quyidagi markazlarning roli ortdi: Qozon, Nijniy Novgorod, Astraxan.

Zabt etilishi Ivan Grozniy tomonidan XVI asr o‘rtalarida Qozon va Astraxan xonliklari zabt etilgach, butun Volga daryo tizimi Rossiya qo‘liga o‘tdi. Bu XVII asrda Volga savdosining rivojlanishiga xizmat qildi. Yangi yirik shaharlar paydo bo‘ldi — Samara, Saratov, Tsaritsin. Muhim rolni Yaroslavl, Kostroma, Nijniy Novgorod, Simbirsko‘ynagan. Volgada yirik kemalar karvonlari (500 tagacha) qatnagan. XVII—XVIII asrlarda Volga havzasi qo‘zg‘olonchi kazaklar va dehqonlarning asosiy faoliyat hududi bo‘lgan. Ularga Stepan Razin va Yemelyan Pugachyov.

XVIII asrda asosiy savdo yo‘llari g‘arbga siljidi, Quyi Volganing iqtisodiy taraqqiyotini esa aholining siyrakligi va ko‘chmanchilar bosqinlari cheklab turdi.

XIX asrda Volga savdo yo‘li Mariinsk daryo tizimi orqali Volga va Neva havzalari bog‘langach (1808), ancha rivojlandi. Katta daryo floti vujudga keldi (1820-yilda ilk paroxod); Volgada 300 mingtagacha burlak. Don, tuz, baliq, keyinchalik neft va paxta tashilgan.
Rivojlanishi Rossiyadagi fuqarolar urushi (1917—1922) rivoji 1918-yilda Volgabo‘yining bir qator shaharlarida Ta’sis majlisi qo‘mitasihokimiyati o‘rnatilishi bilan ko‘p jihatdan bog‘liq edi. Bolsheviklarning Volga ustidan nazoratni qayta tiklashi fuqarolar urushidagi muhim burilish deb hisoblanadi, chunki bu don zaxiralari va Boku neftiga yo‘l ochgan. Urushda Tsaritsinni mudofaa qilishvoqeasi muhim rol o‘ynadi; unda I. V. Stalinfaol qatnashgani sababli Tsaritsin keyinchalik Stalingrad deb qayta nomlandi.
Sotsialistik qurilish yillarida butun mamlakat sanoatlashtirilishi munosabati bilan Volga savdo yo‘lining ahamiyati oshdi. 1930-yillarning oxiridan Volgadan gidroenergiya manbai sifatida foydalanila boshlandi. Ulug‘ Vatan urushi davrida daryo bo‘yida urushning borishiga ta’sir qilgan eng qonli Rjev va Stalingrad janglari bo‘lib o‘tdi. Urushdan keyingi davrda Volganing iqtisodiy roli, ayniqsa, qator yirik suv omborlari va gidroelektr stansiyalari qurilgach, sezilarli darajada ortdi..
Geografik joylashuvi


Volga Valday qirlaridan (228 metr balandlikda) boshlanib, Kaspiy dengizigaquyiladi. Daryoning quyilish joyi dengiz sathidan 28 metr pastda joylashgan. Volga dunyodagi ichki oqimli eng yirik daryo, ya’ni Jahon okeaniga.
Volga havzasining daryo tizimida 151 mingta suv oqimi bor, ularning umumiy uzunligi 574 ming km. Volgaga qariyb 200 ta irmoq quyiladi. Chap irmoqlar o‘ngdagilarga qaraganda ko‘proq va sersuvroq. Kamishindan keyin yirik irmoqlar yo‘q.
Volga havzasi Rossiyaning Yevropa qismidagi hududning taxminan ⅓ qismini egallaydi va g‘arbda Valday hamda O‘rta Rossiya qirlaridan sharqda Uralgacha cho‘zilgan. Volganing asosiy suv yig‘ilish hududi — shimoliy qism (daryoning kenglik bo‘ylab yo‘nalgan bo‘lagi va Moskva shahrigacha hamda butun tog‘li qismi) o‘rmon mintaqasida joylashgan. Havzaning Samaragacha bo‘lgan o‘rta qismi o‘rmon-dasht mintaqasida, janubiy qismi esa dasht mintaqasida gacha Volgograd, undan janubroqda esa chala cho‘lmintaqasida joylashgan. Volga uch qismga bo‘linadi: yuqori Volga — manbadan Okaquyilishigacha; o‘rta Volga — Oka quyilishidan Kama quyilishigacha; quyi Volga — Kamadan Kaspiy dengiziga qadar.
Manbai
Volganing boshlanish joyi — buloq qishlog‘i yaqinida: Volgoverxovye , Tver viloyatida. Yuqori oqimida Valday qirlarida Volga kichik Maloye va Bolshoye Verxiti ko‘llaridan, so‘ng Yuqori Volga ko‘llari: Sterj, Vselug, Peno va Volgo; ular Yuqori Volga suv omboriga.
birlashtirilgan.

Volga Yuqori Volga ko‘llari tizimidan o‘tgach, 1843-yilda to‘g‘on (Yuqori Volga beyshloti) suv oqimini tartibga solish va suv kam davrda.
kemalar qatnovi uchun chuqurlikni saqlash maqsadida qurilgan. Manbadan keyingi dastlabki yirik aholi punkti Rjevshahridir. Undan keyin kema qatnovi boshlanadi.
Kostromadan pastda Volga amalda daryolik xususiyatini yo‘qotadi va suv oqimi to‘g‘onlar bilan tartibga solinadigan bir-biriga tutash suv omborlari tizimiga aylanadi. Tver va Ribinsk shaharlari orasida Volgada Ivankovo suv ombori («Moskva dengizi» deb ham ataladi) to‘g‘oni va GES shahar Dubna, yaqinida, Uglich suv ombori (GES) — Uglich yaqinida) va Ribinsk suv ombori (Ribinsk yaqinidagi GES bilan) barpo etilgan. Ribinsk — Yaroslavl qismida va Uglich–Danilov qirlari va Galich–Chuxloma qirlarinikesib o‘tadi. Keyin Volga Unja va Balaxna pasttekisliklaribo‘ylab oqadi. Gorodets yaqinida (Nijniy Novgoroddan yuqorida) daryoni Nijniy Novgorod GESito‘g‘oni qurilishi natijasida Gorkiy suv ombori.


Ribinsk va Nijniy Novgorod GESlari qurilishi Gorodetsdan pastdagi yillik oqimni qayta taqsimladi. Bahorgi toshqin qisqartirildi, yoz–kuzgi suv kamayish davri oqimi 15 % ga, qishki davrda esa ikki baravarga oshdi.
Gorodets shlyuzlaridan keyingi qism kema qatnovi uchun qiyin: bu yerda ko‘plab sayoz o‘zanlar (Gorodets, Yuqori Kochergin, Quyi Kochergin, Yuqori Vetlyan, Quyi Vetlyan, Parashin yar, Yuqori Parashin, Quyi Parashin, Koroviy, Kozinskiy, Georgiyevskiy, Yuqori Revyakskiy, O‘rta Revyakskiy, Quyi Revyakskiy, Oka daryosidagi sayoz joylar), orollar (Kochergin/Shchukobor, Krasavchik, Revyakskiy) va qoyalarga o‘xshash suv osti to‘siqlari (Kochergin, Vetlyan, Kubentsov, Balaxna) mavjud. Kema qatnovi uchun chuqurlikni oshirish maqsadida Revyakskiy orolida Nijniy Novgorod past bosimli gidrouzeli.
qurish imkoniyati ko‘rib chiqilmoqda. Yuqori Volganing eng yirik irmoqlari: Selijarovka, Vazuza, Tvertsa, Mologa, Sheksna, Kostroma va Unja.
O‘rta Volga
O‘rta oqimda, Okaningquyilishidan keyin Volga yanada sersuv bo‘ladi. U Volgabo‘yi qirlariningshimoliy cheti bo‘ylab oqadi. Daryoning o‘ng qirg‘og‘i baland, chap qirg‘og‘i esa pasttekislikdir. Cheboksari GESi qurilganidan keyin Cheboksari suv omborihosil bo‘ldi. O‘rta oqimdagi eng yirik irmoqlar: Oka, Sura, Vetluga va Sviyaga.
Quyi Volga

Quyi oqimda, Kama quyilganidan keyin Volgaga kelib qo‘shiladigan daryo suvi nisbatan oz bo‘ladi. Bu yerda daryo Volgabo‘yi qirlari bo‘ylab oqadi. Tolyatti atrofida, Samara yoyining yuqori qismida Volga Jiguli tog‘lariniaylanib o‘tadi. Shu yerda Jiguli GESito‘g‘oni qurilgan; uning yuqorisida Kuybishev suv omborijoylashgan. Volgada Balakovo shahri yaqinida Saratov GESito‘g‘oni qurilgan. Undan yuqorida Saratov suv omborijoylashgan. Quyi Volganing nisbatan kichik irmoqlari: Sok, Samara, Katta Irgiz, YerusslanVolgograd VolgograddaVolga GESi yaqinida daryodan chap tarmoq — Axtuba (uzunligi 537 km) asosiy o‘zanga parallel oqadi. Volga bilan Axtuba oralig‘idagi ko‘plab irmoqchalar va eski o‘zanlar kesib o‘tgan keng hudud Volga–Axtuba qayirideb ataladi. Ilgari bu qayirning suv bosadigan qismi kengligi 20—30 km ga yetgan. Axtuba ajralgan joy bilan Volgograd orasida Volga GESiqurilgan, uning yuqorisida Volgograd suv omborijoylashgan. To‘g‘ondan qirq kilometr quyida Volgaga Volga–Don kanaliqo‘shiladi; kanal daryoni Tsimlyansk suv ombori va Don bilan bog‘laydi..
Volga deltasi Volga o‘zanidan Buzan (46 km shimolda, Astraxandan) Rossiyadagi eng yirik deltalardan biri hamda Yevropadagieng yirik deltadir. Delta hududida 500 tagacha tarmoq, suv yo‘li va kichik daryo bor. Asosiy tarmoqlar — Buzan, Baxtemir, Kamizyak, Eski Volga, Bolda, Axtuba. Ulardan Baxtemir kema qatnovi uchun yaroqli holda saqlanadi va Volga–Kaspiy kanalinihosil qiladi. Quyi Volga tarmoqlaridan biri — Qig‘ach daryosi Qozog‘istonhududidan oqib o‘tadi. Shu tarmoqdan «Volga — Mang‘ishloq» strategik suv quvuri boshlanadi. U Mang‘istau viloyatining ayrim tumanlarini chuchuk suv bilan ta’minlaydi..
Turli davrlarda Volga deltasi o‘z joylashuvini o‘zgartirgan.
<…> II asrda qurg‘oqchil hududning qurishi boshlanib, III asrda eng yuqori darajaga yetgan. Bu davrda Kaspiy dengizi sathi −33-32 m belgigacha ko‘tarilgan. Volga o‘sha davrdagi o‘zan sig‘dira olmaydigan darajada ko‘p suv olib kelgan va hozirgi turdagi deltani hosil qilgan. Delta janubga qarab deyarli Buzachi yarimoroligacha (Mang‘ishloqdan shimolda) cho‘zilgan.L. N. Gumilyov «Xazariya va Kaspiy». Leningrad universiteti axborotnomasi — 1964 — № 6, I-son — 83-95-betlar.
Kuybishev suv ombori qurilgach, ayrim manbalarda O‘rta va Quyi Volganing chegarasi Samaraning yuqorisidagi Jiguli GESi deb hisoblanadi. Boshqa manbalarda esa bu chegara Saratov GESi (Balakovo shahrida) deb qaraladi. Shunday qilib (xuddi Volgabo‘yi ni qismlarga ajratishdagi kabi), Quyi Volgaga Saratov viloyati (shimoliy chekka tumanlaridan tashqari), Volgograd viloyati, Qalmoqiston respublikasi va Astraxan viloyati.
Gidrologik rejimi

Volga suvining asosiy qismi qor (yillik oqimning 60 %), yerosti suvlari (30 %) va yomg‘ir (10 %) hisobiga to‘yinadi. Tabiiy rejimga bahorgi toshqinlar (aprel—iyun), yozgi va qishki suv kamayish davrlaridagi past suv sathi hamda kuzgi yomg‘ir toshqinlari (oktabr) xos. Suv sathi tabiiy tartibga solinishidan oldin yillik o‘zgarish Tverda 11 m, Kama quyilishidan quyida 15—17 m va Astraxanda 3 m gacha yetgan. Suv omborlari qurilgach, Volga oqimi tartibga solinib, sath tebranishlari keskin kamaygan. Kuchli toshqinlar 1709, 1719, 1853, 1908 va 1926-yillarda kuzatilgan. Bundan tashqari, suv omborlari yaratilganda suv sathining ko‘tarilishi tufayli bir qancha shaharlarning past qirg‘oqlari bo‘ylab keng, ko‘pincha sayoz va botqoqlashgan limanlar va daryo qo‘ltiqlarihosil bo‘lgan; to‘g‘onlar, zaxira nasoslar va boshqa muhandislik himoya inshootlari ham qurilgan.
O‘rtacha yillik suv sarfi Yuqori Volga beyshlotida 29 m³/s, Tverda 182, Yaroslavlda 1110, Nijniy Novgorodda 2970, Samarada 7720, Volgogradda esa 8060 m³/s ni tashkil etadi. Volgograddan pastroqda bug‘lanish sababli daryo suv sarfining taxminan 2 % ini yo‘qotadi. Ilgari Kama quyilishidan pastda bahorgi toshqin davrida maksimal suv sarfi 67 000 m³/s ga yetgan; Volgogradda qayirga yoyilgan suv tufayli 52 000 m³/s dan oshmagan. Oqimni tartibga solish natijasida toshqin davrining maksimal suv sarfi keskin pasaydi, yozgi va qishki suv kam davrlaridagi sarf esa ancha oshdi. Ko‘p yillik o‘rtacha hisobda Volgogradgacha bo‘lgan Volga havzasining suv balansi: yog‘in 662 mm yoki yiliga 900 km³, daryo oqimi 187 mm yoki yiliga 254 km³, bug‘lanish 475 mm yoki yiliga 646 km³.
Suv omborlari qurilishidan oldin Volga har yili quyilish joyiga taxminan 25 mln t cho‘kindi va 40—50 mln t erigan mineral moddalarni olib kelgan. Yoz o‘rtalarida (iyulda) Volga suvi harorati 20—25 °C ga yetadi. Astraxan yaqinida daryo muzdan mart o‘rtalarida, Yuqori Volgada va Kamishindan pastda aprelning 1-yarmida, qolgan qismlarida aprel o‘rtalarida ochiladi. Yuqori va O‘rta Volga noyabr oxirida, Quyi Volga dekabr boshida muzlaydi. Daryo taxminan 200 kun, Astraxan yaqinida esa 260 kun muzsiz bo‘ladi. Suv omborlari qurilishi bilan Volganing issiqlik rejimi o‘zgardi: yuqori beflarda muz hodisalari davomiyligi uzaydi, quyi beflarda esa qisqardi.

Havza hududidagi mintaqalar
XXI asr boshida Volga havzasida Rossiya Federatsiyasining 37 ta subyekti to‘liq yoki qisman joylashgan. Bu Rossiyaning eng zich aholi yashaydigan hududi: bu yerda qariyb 60 mln kishi (Rossiya aholisining taxminan 40 %i) yashaydi, mamlakat sanoat va qishloq xo‘jaligi mahsulotlarining uchdan bir qismi shu yerda ishlab chiqariladi.


Volga Rossiya Federatsiyasining 15 ta subyekti hududidan oqib o‘tadi (manbadan quyilish joyiga qarab):
Volga havzasining suv obyektlari Rossiya Federatsiyasining quyidagi subyektlarida ham joylashgan (alifbo tartibida):
- Arxangelsk viloyati,
- Boshqirdiston,
- Bryansk viloyati,
- Vladimir viloyati,
- Vologda viloyati,
- Kaluga viloyati,
- Kareliya,
- Kirov viloyati,
- Komi,
- Kursk viloyati,
- Leningrad viloyati,
- Lipetsk viloyati,
- Mordoviya,
- Moskva,
- Novgorod viloyati,
- Orenburg viloyati,
- Oryol viloyati,
- Penza viloyati,
- Perm o‘lkasi,
- Ryazan viloyati,
- Sverdlovsk viloyati,
- Smolensk viloyati,
- Tambov viloyati,
- Tula viloyati,
- Udmurtiya,
- Chelyabinsk viloyati;
shuningdek, G‘arbiy Qozog‘iston va Atirau viloyatlari Qozog‘iston hududida ham mavjud..
Volga quyidagilar bilan bog‘langan:
- Boltiq dengizi — Volga–Boltiq suv yo‘li, Vishniy Volochyok va Tixvin suv tizimlari orqali;
- Oq dengiz — Shimoliy Dvina tizimi va Oq dengiz–Boltiq kanali;
- Azov va Qora dengizlari — Volga–Don kanali.
Yuqori Volga havzasida katta o‘rmon massivlari bor. O‘rta va qisman Quyi Volgabo‘yida katta maydonlarga g‘alla va texnik ekinlar ekiladi. polizchilik va bog‘dorchilikrivojlangan. Volga–Ural mintaqasida neft va gazning boy konlari. Yaqinida Solikamsk — yirik kaliy tuzi konlari bor. Quyi Volgabo‘yida (ko‘llar Baskunchak, Elton) — osh tuzi olinadi.
Ekologiya va baliqchilik
Volgada 70 ga yaqin baliq turi uchraydi, shundan 40 tasi sanoat ahamiyatiga ega (eng muhimlari: vobla (quritiladigan turdagi chavoq baliq), leshch (tovonbaliqsimon baliq), sudak, sazan, laqqa baliq, cho‘rtan baliq, osyotr (bakra), sterlyad). Rossiya imperiyasi davrida yiliga 4 ta baliq ovlash mavsumi bo‘lgan. Bahorda (mart oxiridan 15—20-maygacha) sudak, leshch va karpovlangan; yozda (15-iyuldan boshlab) osyotrsimon baliqlar (beluga, sevryuga, ship (bakrasimon baliq), sterlyad); kuzda (1-sentabrdan 1-noyabrgacha) va qishda, muzdagi teshiklardan, barcha turdagi baliqlar ovlangan. Eng ko‘p baliq bahorda, undan keyin kuzda tutilgan, eng kam ov qishda bo‘lgan. uvildiriq tashlashdavrida, 15-maydan 15-iyulgacha Volgada baliq ovlash taqiqlangan.
Ovlangan bakrasimon baliqlar tiriklayin Volga bo‘yidagi turli shaharlarga jo‘natilgan. Suv o‘tishi uchun yoriqlar qo‘yilgan maxsus qayiqlardan foydalanilgan. Baliq tuzlash uchun faqat Sapojnikovlar korxonasining o‘zi yiliga 16 ming tonna tuz sarflagan. Qishda ularning do‘konlarida uzunligi 4 metrgacha yetadigan, tarkibida 200 kg gacha uvildiriqbo‘lgan osyotrlar sotilgan. XIX asr oxiridayoq Volgada sanoat ahamiyatiga ega baliqlar miqdori ancha kamaygan. Buni ayrimlar me’yoridan ortiq ovlash, boshqalar suvning neftbilan ifloslanishi bilan bog‘lagan. Chunki neft yoqilg‘isida paroxodlar.
ishlagan. Hozirgi vaqtda Volga va uning ko‘plab yirik irmoqlari suvi juda kuchli ifloslangan.
2017-yilda «Volga daryosini saqlash va ifloslanishining oldini olish» federal dasturi qabul qilingan. Dasturga ko‘ra, 2025-yilgacha ifloslangan oqova suvlarni tashlashni sezilarli kamaytirish, 26 ta gidrotexnik inshootni qurish va yangilash, 50 ming gektargacha qishloq xo‘jaligi yerlarini sug‘orish hamda shuncha maydonni baliqlarning uvildiriq tashlashi uchun ajratish rejalashtirilgan. Shuningdek, suv obyektlarini chuqurlashtirish va tozalash, cho‘kib ketgan kemalarni suvdan ko‘tarish nazarda tutilgan (2018-yil holatiga ko‘ra, 3 mingdan ortiq kema qayd etilgan).
Kema qatnovi
Volgada Rjevdan quyilish joyigacha kemalar qatnay oladi.

Volga daryosidagi ichki suv yo‘llari Rjev shahridan Kolxoznik pristanigacha (589 kilometr), Kolxoznik pristanidan Bertyul (Krasniye Barrikadi posyolkasi)gacha 2604 kilometrni, shuningdek, daryo deltasidagi 40 kilometrlik qismni o‘z ichiga oladi.
Turli davrlarda Volgada qatnagan daryo kemalari Daryo floti muzeyida Volga davlat suv transporti universiteti (Nijniy Novgorod)da namoyish etiladi.
Portlar
Ko‘priklar va kechuvlar

Volganing yuqori oqimidagi qisqa ko‘priklarni hisobga olmasak, daryo ustidagi ilk doimiy ko‘prik Aleksandr temiryo‘l ko‘prigi deb hisoblanadi. U Sizranyaqinida bo‘lib, 1880-yilda foydalanishga topshirilgan. Ungacha yuk va transport vositalarini o‘tkazishda bug‘liparomlar, undan ham ilgari esa «zavoznya» deb atalgan yirik yassi tubli qayiqlar. Volga ustidan eng uzun ko‘prik, Rossiyadagi eng uzun ko‘prik 2018-yilgacha — Prezident ko‘prigi Ulyanovskda joylashgan, uzunligi 5825 metr.
Volgami yoki Kamami?
Ilmiy nuqtayi nazardan, gidrologik belgilarning ko‘pchiligiga ko‘ra, Kama asosiy daryo, Volga esa uning irmog‘i hisoblanadi. Biroq Volganing yagona Rossiya davlatini shakllantirishdagi birlashtiruvchi tarixiy rolini inobatga olgan holda, Volga va Kama qo‘shilgan joydan Kaspiy dengizigacha bo‘lgan qism Kama emas, Volganing davomi deb qaraladi. Hozirgi davrda Kama Volganing, aniqrog‘i, Volga daryosidagi Kuybishev suv omborining irmog‘i sanaladi. A. A. Sokolov qayd etishicha, asosiy daryoni ajratish masalasi odatda obyektiv ilmiy mezonlar asosida emas, tarixiy va turmush omillaridan kelib chiqib hal qilinadi. U Angara, uning suv sarfi Yeniseynikidan kattaroq va shu nuqtayi nazardan Angara asosiy daryo, deb qaralishi mumkin.
Daryolar qo‘shiladigan joygacha bo‘lgan suv yig‘ish havzasi Volgada kattaroq (658,9 ming km², Kamada 536,9 ming km²). Biroq bu yerda Volga kamroq daryoni birlashtiradi va Kama havzasidan ortda qoladi (66,5 ming daryoga nisbatan 73,7 ming).
Suv sarfi Kamaning Volga bilan qo‘shilish joyida 4300 m³/s, Volganiki esa 3100 m³/s. Qo‘shilishga qadar Kama uzunligi 1882 km (to‘g‘onlardan oldin 2030 km), Volganiki 1390 km.
O‘rta Volganing bahorgi toshqini yillik suv oqimining 60—70 % ini tashkil qiladi; yoz–kuzda yog‘inlarning kamligi daryoning sayozlashishiga olib keladi. Kamaga esa yoz–kuzda Ural tog‘ daryolari va havzaning shimoliy irmoqlari suvi qo‘shilib turgani uchun oqim uncha kamaymaydi. Shu sababli Kama yil davomida sersuv bo‘ladi.

Kama manbai dengiz sathidan 335 metr, Volganiki esa atigi 228 metr balandlikda joylashgan. Volga havzasining o‘rtacha va mutlaq balandliklari Kama havzasinikidan past, chunki Kama havzasiga Ural tog‘lari ham kiradi.
Bu daryolar bo‘yicha ilk jiddiy ilmiy kuzatishlar 1875-yilda boshlangan. O‘sha paytda loyli yotqiziqlarni o‘rganish natijasida Kama Volgadan ancha ilgari mavjud bo‘lgan, degan faraz ilgari surilgan. Lekin hozirgacha qaysi daryo vodiysi — Volganikimi yoki Kamanikimi — qadimiyroq ekani haqida umumiy qabul qilingan fikr yo‘q. Vodiyning ayrim qismlari yuz millionlab yillar avval ham mavjud bo‘lishi mumkin, eng qadimgi o‘rganilgan allyuviy yotqiziqlar esa ilk to‘rtlamchi davrga mansub. Volga va Kama suv omborlari kaskadi qurilgach, vodiylarni o‘rganish deyarli to‘xtagan, chunki katta hududlar suv ostida qolgan. 1990-yillardan esa ko‘plab qirg‘oqlar xususiy shaxslar va korxonalar qo‘liga o‘tgani sababli ularga kirish qiyinlashgan.
Kamaning asosiy daryo ekanini o‘rta asr arab geografik an’analari ham qo‘llab-quvvatlaydi. Unga ko‘ra, Itilning manbai aynan Belaya — Kama tizimi bilan bog‘langan (arablar Kama Belaya daryosiga quyiladi, deb hisoblagan).
1983-yilda kaskaddagi oxirgi — Cheboksari suv ombori ishga tushirilgach, Volgograddan yuqoridagi Volga yirik oqimli suv omborlari kaskadiga aylandi. Kama kamroq to‘g‘onlar bilan tartibga solingan, daryoning ko‘plab qismlarida tabiiy o‘zan saqlanib qolgan.
Ommaviy madaniyatda

XIX asr va XX asr boshlarida Volga bilan Nikolay Nekrasov, Maksim Gorkiy, Fyodor Shalyapinkabi «xalqchil» madaniyat namoyandalari hayoti va ijodi bog‘liq bo‘lgan. Sovet san’ati inqilobgacha bo‘lgan Rossiya san’atida yaratilgan Volga obrazidan keng foydalangan. Volga Ona Vatan bilan tenglashtirilgan; u sovet odamining erkinligi, kenglik va ruhiy ulug‘vorlik ramziga aylangan. Bu obrazni shakllantirishda rejissyor Grigoriy Aleksandrovning «Volga, Volga» filmi va «Volga daryosi oqmoqda» qo‘shig‘i (ijrochi — Lyudmila Zikina.
Ribinskda buyuk rus daryosiga bag‘ishlangan «Volga» («Ona Volga» deb ham ataladi) yodgorligi o‘rnatilgan. Balandligi 17,4 metr bo‘lgan haykal Ribinsk suv ombori tomonidagi shlyuz kirishida joylashgan va o‘tib ketayotgan kemalarni qarshi oladi.


Volga adabiyot va san’atda ko‘p uchraydi; u bilan ko‘plab madaniy asarlar bog‘liq:
- Adabiyotda
- «Sepsiz qiz», «Kozma Minin», «Momaqaldiroq» — pyesalar A. N. Ostrovskiyning.
- «O‘rmonlarda» va «Tog‘larda» — dilogiyasi A. P. Melnikovning.
- «Yegor Bulichev va boshqalar», «Dostigayev va boshqalar» — pyesalar A. M. Gorkiyning.
- «Olisdan olisga», «Yetti ming daryo» bobi — doston A. T. Tvardovskiyning.
- «Volgada» — she’r N. A. Nekrasovning.
- «Volga va Vazuza» — she’r S. Ya. Marshakning.
- «Jarlik» — roman I. A. Goncharovning.
- Folklor va qo‘shiqlarda
- Rus xalq ertagi «Vazuza va Volga».
- Xalq rivoyatlariga ko‘ra, Volga bo‘yidagi Ilon g‘orida afsonaviy ajoyib odamlar.
- «Orol ortidan asosiy oqimga», «Qoya» — Volga va Stepan Razin.
- «Burlaklar qo‘shig‘i» — Volga burlaklarining qo‘shig‘i.
- «Volga bo‘ylab pastga», «Tik qirg‘oqlar oralig‘ida» — rus xalq qo‘shiqlari.
- «Jiguli» — rus xalq qo‘shig‘i.
- «Volga daryosi chuqur / To‘lqinlari qirg‘oqqa uriladi» (rus xalq qo‘shig‘i).
- «Volga daryosi chuqur / Sog‘inch bilan yoningga kelaman» (N. Nolinskiy — M. Zubova).
- «Volga, Volga» — shu nomdagi filmdan qo‘shiq (1938).
- «Sormovo lirik qo‘shig‘i» — B. Mokrousov, Ye. Dolmatovskiy (1949).
- «Volga daryosi oqmoqda» — ijrochi L. G. Zikina (1962).
- «Bayansiz qo‘shiq bo‘ladimi» — O. Anofriyev (1972).
- «Volgadan Yeniseygacha» — «Lyube».
- «Volga daryochasi» — Nadejda Kadisheva.
- «Burlak» — «Akvarium» («Rus albomi», 1992).
- Rangtasvirda
- «Romanov-Borisoglebsk uyezd shahrining janubi-sharqdan ko‘rinishi» — I. M. Belonogov, 1838
- «Yaroslavldagi xochli yurish» — A. P. Bogolyubov, 1863
- «Suvdan kechib ketayotgan burlaklar» — I. Ye. Repin, 1872
- «Volga bo‘yidagi qabr» — A. K. Savrasov, 1874
- «Volgada» — A. Ye. Arxipov, 1889
- «Yaroslavl. Strelka» — G. P. Sabaneyev, 1904
- «Volga bo‘yidagi sayr» — B. M. Kustodiyev, 1909
- «Stepan Razin» — V. I. Surikov, taxminan 1910
- «Volgada» — B. M. Kustodiyev, 1922
- Kinematografiyada
- «Volga, Volga» (1938) — musiqiy komediya.
- «Yekaterina Voronina» (1957) — rejissyor Isidor Annenskiy tomonidan Anatoliy Ribakovning shu nomdagi romani asosida suratga olingan film.
- «Ko‘prik qurilmoqda» (1965) — Saratovda Volga ustidan avtomobil ko‘prigi qurilishi haqida badiiy film.
- «Shafqatsiz romans» (1984) — Ostrovskiyning «Sepsiz qiz», rejissyor Eldar Ryazanov.
- «Saylov kuni» (2007) — rejissyor Oleg Fominning komediya filmi.
- «Volga» (2016) — rejissyor Andrey Alyoshinning hujjatli filmi.
Volga kuni
Norasmiy Volga kuni — 20-may — 2008-yilda ta’sis etilgan. Dastlab Nijniy Novgorodda «Buyuk daryolar — 2008» X xalqaro ilmiy-sanoat forumi chog‘ida nishonlangan. Keyinchalik Volgograd, Astraxan, Yaroslavl, Samara viloyatlarida hamda Tatariston Respublikasida ham nishonlana boshlandi.
Volga kuni doirasida qirg‘oqlarni tozalash bo‘yicha ekologik tadbirlar, ilmiy munozaralar va ko‘rgazmalar o‘tkaziladi. Tadbirning asosiy maqsadi — Volgani muhofaza qilish yo‘lidagi sa’y-harakatlarni birlashtirish.
Astronomiyada
Volga sharafiga asteroid (1149) Volga, 1-avgust 1929-yilda rossiyalik va sovet olimi Yevgeniy Skvortsov tomonidan Simeiz observatoriyasida kashf etilgan..
Adabiyotlar
- Atel // Katta sovet ensiklopediyasi : 66 jildda (65 jild va 1 qo‘shimcha) / bosh muharrir O. Yu. Shmidt. — Moskva : Sovet ensiklopediyasi, 1926—1947.
- S. A. Bratashova «Noma’lum Volga: II—XVIII asrlar xaritalari bo‘yicha» / So‘zboshi D. S. Xudyakov. — Saratov: «Orion» MChJ, 2011. — 204 b. — ISBN 978-5-904076-06-1.
- Ye. A. Vodarskiy «Ribinskdan Astraxangacha Volga bo‘ylab yo‘lko‘rsatkich». — Moskva: A. A. Levenson tezkor bosmaxonasi shirkatida, 1908. — 147 b. + 9 xarita.
- «Volga». V. Ragozin, I jild, 1880-yil. Mologagacha. sites.google.com. Murojaat qilingan sana: 6-dekabr 2024..
- «Volga. Safar qaydlari va taassurotlar». sites.google.com. Murojaat qilingan sana: 6-dekabr 2024., V. Sidorov, 1894-yil. (Volganing yuqori oqimi)
- «Tverdan Astraxangacha Volga» old.st-tver.ru. Murojaat qilingan sana: 10-mart 2020. — Sankt-Peterburg: Samolyot, 1862. — VIII, 415 b., 10 litogr., 31 rasm.
- I. L. Gorodetskaya, Ye. A. Levashov Volga // «Ruscha aholi nomlari: lug‘at-ma’lumotnoma». — Moskva: AST, 2003. — B. 73. — 363 b. — 5000 nusxa — ISBN 5-17-016914-0.
- I. L. Gorodetskaya, Ye. A. Levashov «3-ilova: Ayrim aholi nomlarining tarixiga oid ocherklar (Ye. A. Levashov). Volgar» // «Ruscha aholi nomlari: lug‘at-ma’lumotnoma». — Moskva: AST, 2003. — B. 358—361. — 363 b. — 5000 nusxa — ISBN 5-17-016914-0.
- Ye. V. Novosad «Rossiyada neft sanoatining shakllanish davrida Volganing ifloslanishi («Baliqchilik sanoati axborotnomasi» materiallari asosida)». www.proza.ru. Murojaat qilingan sana: 10-mart 2020. // «Tabiatshunoslik va texnika tarixi masalalari» / Rossiya Fanlar akademiyasining S. I. Vavilov nomidagi Tabiatshunoslik va texnika tarixi instituti. — Moskva: Nauka, 2006 — 61—72-betlar.
- B. A. Ribakov «Gerodot Skifiyasi: tarixiy-geografik tahlil». — Moskva: Nauka. 1979. — 248 b. — 50 000 nusxa. Qayta nashr: Moskva: Eksmo; Algoritm, 2010.
- G. G. Sitnikov, I. I. Fedenko «Moskva—Ufa: besh daryo bo‘ylab». — Moskva: Geografgiz, 1954. — 200 b. — 15 000 nusxa (muquvali)
- A. A. Sokolov «SSSR gidrografiyasi». — Leningrad: Gidrometeoizdat, 1952. — [Arxivlangan: 22 2021-yil yanvar .]
- M. V. Stroganov «Rus folklorida Buyuk Volga» // «Buyuk Volga folklori»: ilmiy maqolalar to‘plami. — 2017. — 310—329-betlar.
- J. M. Hartli «Volga: Rossiyaning eng buyuk daryosi tarixi» (The Volga: A History of Russia’s Greatest River) : [inglizcha]. — Yel universiteti nashriyoti, 2021. — 400 b. — ISBN 978-0-300-24564-6.
Havolalar
- V. Ragozin «Volga atlasi» (1880). Murojaat qilingan sana: 3-fevral 2019.
- «Volga daryosi: fotosuratlar, xaritalar, yo‘lko‘rsatkichlar». locman.net. Murojaat qilingan sana: 10-mart 2020.
- «Volga planet»: suratlar, fotosuratlar va otkritkalarda o‘tmish manbalari va bugunning muhim bosqichlari. www.volgaplanet.ru. Murojaat qilingan sana: 10-mart 2020. Asl nusxadan arxivlangan: asl nusxa 18-sentabr 2018-yilda.
- «Gidrozarba. Volgabo‘yidagi yuzlab shahar va qishloqlar qanday suv ostida qolgan?» («Sovershenno sekretno», 23.03.2015, № 09/338, Nataliya Fyodorova). www.sovsekretno.ru. Murojaat qilingan sana: 10-mart 2020.
- Volga («Dunyo bo‘ylab» ensiklopediyasi). www.vokrugsveta.ru. Murojaat qilingan sana: 10-mart 2020.
- «Volganing boshlanish joyi haqida video».
{{cite episode}}:|series=maydon tashlab ketilgan yoki bo‘sh (yordam) - G. Moskvich «Volga bo‘ylab yo‘lko‘rsatkich. 1902-yil». cruizi-spb.ru. Murojaat qilingan sana: 10-mart 2020.
- Tver yeparxiyasi saytida Volga haqidagi kitoblar va yo‘lko‘rsatkichlar. old.st-tver.ru. Murojaat qilingan sana: 10-mart 2020.
- «Manbadan quyilish joyigacha Volga daryosi» // Samara viloyat universal ilmiy kutubxonasi elektron kutubxonasi. libsmr.ru. Murojaat qilingan sana: 10-mart 2020. Asl nusxadan arxivlangan: asl nusxa 18-sentabr 2020-yilda.
- «VOLGA» // Samara viloyat universal ilmiy kutubxonasi elektron kutubxonasi. «Tabiat. Samara o‘lkasining tabiiy resurslari» bo‘limi. libsmr.ru. Murojaat qilingan sana: 10-mart 2020.
«Volga» (hujjatli oda). «Volga XXI» kinokompaniyasi. 2018-01-31