| Orinoko | |
|---|---|
| | |
| Xususiyatlari | |
| Uzunligi | 2740 km |
| Havzasi | 948 000 km² |
| Suv sarfi | 33 000 m3/s |
| Daryo oqimi | |
| Manbasi | daryolarning qo‘shilishi: Venesuela va Ugeto |
| • Joylashuvi | Delgado-Chalbaud tog‘i etaklari, Braziliya bilan chegara yaqinida |
| • Koordinatalari | 2°08′27″ sh. k. 63°48′48″ g‘. u.HGЯO |
| Quyilish joyi | Atlantika okeani |
| • Balandligi | 0 m |
| • Koordinatalari | 8°37′08″ sh. k. 60°42′20″ g‘. u.HGЯO |
| Joylashuvi | |
| Suv tizimi | Atlantika okeani |
|
|
|
| Mamlakatlar | |
Orinoko (isp. Río Orinoco) — Janubiy Amerikada, asosan Venesuela hududidan oqib o‘tib, Atlantika okeaniga quyiladigan daryo. Uzunligi 2740 kilometr.
Etimologiyasi
Tamanuk qabilasi hindularining tilida Orinoko — «katta daryo» degan ma’noni anglatadi.
Tarixi
Orinoko qirg‘oqlarida qadimdan odamlar yashagan. Ularning bu yerda qoldirgan izlari orasida ko‘plab petrogliflar ham bor.
Taxminlarga ko‘ra, Orinokoning quyilish joyini yevropaliklar 1498-yilda Xristofor Kolumb boshchiligidagi dengiz sayohati davomida kashf etgan.
18-dekabr 1886-yilda Jan Shafanjon Orinoko daryosining manbasini topganini e’lon qildi. Aslida esa uning haqiqiy manbasini yevropaliklar orasida birinchi bo‘lib 1951-yilda fransiyalik Jozef Grelye aniqlagan.
Geografiyasi

Orinokoning uzunligi 2740 km. Havzasining maydoni 948 000 km² (Britannika ensiklopediyasi ma’lumotlariga ko‘ra), Katta Rossiya ensiklopediyasi ma’lumotlariga ko‘ra esa — 1 100 000 km².

Orinoko Venesuela va Ugeto daryolarining qo‘shilishidan hosil bo‘ladi. Ular Delgado-Chalbaud tog‘i yaqinidan, Gviana yassitog‘ligining janubi-g‘arbida, Braziliya bilan chegarada boshlanadi. Shu yerdan daryo katta yoy hosil qilib, dastlab janubi-g‘arbga, keyin g‘arbga, undan so‘ng shimolga va nihoyat shimoli-sharqqa oqadi. Daryo Atlantika okeaniga, Trinidad orolining qarshisida, delta hosil qilib quyiladi. Deltaning maydoni 20 000 km² bo‘lib, dengiz sohillari bo‘ylab taxminan 300 km ga cho‘zilgan. Bu yerda Orinoko 36 ta tarmoqqa va ko‘plab irmoqsimon o‘zanlarga ajraladi. Asosiy tarmoqlari: Manamo (eng chapdagi), Makareo (kemalar qatnaydigan), Boka-Grande (eng o‘ngdagi va eng katta tarmoq; kengligi 15—20 km).
Suv toshqinlari paytida daryoning kengligi 22 kilometrga, chuqurligi esa 100 metrga yetadi. Daryoda kema qatnovi mavjud. Daryo kemalari Puerto-Ayakucho shahrigacha, yomg‘irli mavsumda esa Guavyare daryosining quyilish joyigacha bora oladi. Orinoko suv yo‘llari tizimining umumiy uzunligi taxminan 12 000 km. Daryo tubidan cho‘kindilarni qazib olish natijasida okean kemalari Syudad-Bolivar shahrigacha — daryo bo‘ylab 435 km yuqoriga — Atlantika okeanidan suzib kela oladi. Delta boshlanishida suv sarfi 29 000 m³/s.
Orinoko daryosining o‘ziga xos xususiyati shuki, u daryolarning ikkiga tarmoqlanishi (bifurkatsiya) hodisasining klassik namunasidir. Kasikyare daryosi Orinokodan tarmoq sifatida ajralib chiqib, Riu-Negruga — Amazonkaning irmog‘iga — quyiladi va shu tariqa Orinoko bilan Amazonka o‘rtasida tabiiy suv yo‘lini hosil qiladi.
Orinoko subekvatorial mintaqadan oqib o‘tadi, asosan yomg‘ir suvlari bilan to‘yinadi va yil davomida suv sathi keskin o‘zgarib turadi. Qurg‘oqchilik mavsumida uning kichik irmoqlari turg‘un suvli mayda ko‘llar zanjiriga aylanadi.
Irmoqlari
Venesueladagi daryolarning aksariyati Orinokoning irmoqlaridir. Eng yirik irmoqlari: o‘ng tomondan — Ventuari, Kaura, Karoni; chap tomondan — Guavyare, Meta, Apure, Vichada.
O‘simlik va hayvonot dunyosi
1800-yilda Aleksandr fon Gumboldt daryoni tadqiq etib, pushti daryo delfinlarini[ingl.] qayd etgan hamda o‘simlik va hayvonot dunyosini tasvirlab bergan.
Orinokoda elektr ilonbaliqlari ham yashaydi.
Daryo, shuningdek, Amazonka delfinlari va Orinoko timsohi — dunyodagi eng noyob timsoh turlaridan biri bilan, shuningdek, dunyodagi eng yirik bitumli qum zaxiralari (og‘ir neft) bilan ham mashhur.
Madaniyatda
- «Muhtasham Orinoko» — sarguzasht romani, muallifi Jyul Vern.
- «Orinoko» — sarguzasht qissasi, muallifi Arkadiy Fidler.
- «Orinoco Flow» — qo‘shiq, ijrochisi Enya.
Adabiyotlar
- Pedro Syesa de Leon. Peru yilnomasi. Birinchi qism..
- Orinoko daryosining 1732-yildagi xaritasi: unda daryo deltasidagi orollar va irmoqlar tasvirlangan. www.wdl.org. Murojaat qilingan sana: 27-may 2020-yil.
- Orinoko // Brokgauz va Yefron ensiklopedik lug‘ati : 86 jild (82 jild va 4 ta qo‘shimcha jild). — Sankt-Peterburg, 1890—1907.
- Pospelov Ye. M. Dunyoning geografik nomlari. Toponimik lug‘at / Tahriri ostida: R. A. Ageyeva. — Moskva: Astrel, AST, 2002. — 504 bet. — ISBN 5-89216-029-7.