Ural daryosi haqida

Ural
no‘g‘. Yoyiq, boshq. Yoyiq, qozoq. Jayiq
Урал между Уральском и Атырау (Казахстан)
Ural daryosi Uralsk va Atirau (Qozog‘iston)
Asosiy xususiyatlari
Uzunligi 2428 km
Havzasi 231 000 km²
Suv sarfi 400 m3/s (Kushum qishlog‘i yaqinida Kushum)
Daryo oqimi
Boshlanish joyi  
 • Joylashuvi tog‘ tizmasi: Uraltau, Janubiy Ural
 • Balandligi 668,4 m dan yuqori
 • Koordinatalari 54°42′03″ sh. k. 59°25′02″ sh. u.HGЯO
Quyilish joyi Kaspiy dengizi
 • Joylashuvi Daryo quyiladigan joy yaqinidagi shahar: Atirau
 • Balandligi −28 m
 • Koordinatalari 46°53′02″ sh. k. 51°37′01″ sh. u.HGЯO
Joylashuvi
Suv tizimi Kaspiy dengizi

Rossiya Boshqirdiston, Chelyabinsk viloyati, Orenburg viloyati
Qozog‘iston G‘arbiy Qozog‘iston viloyati, Atirau viloyati
Mamlakatlar
Kod — Davlat suv reyestri bo‘yicha 12010000112112200001016
Raqam — Davlat geografik nomlar katalogi bo‘yicha 0659897
Урал (река) (Европейская часть России)
Голубая точка — исток
boshlanish joyi
Синяя точка
quyilish joyi
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar

Ural (1775-yilgacha — Yoyiq; no‘g‘. Yoyiq; boshq. XFA: Yoyiqfayl haqida, qozoq. Jayiq) — daryo. U Sharqiy Yevropada, Rossiya va Qozog‘istonhududlaridan oqib o‘tib, Kaspiy dengiziga quyiladi. Uzunligi bo‘yicha Yevropada uchinchi o‘rinda turadi, bu jihatdan faqat Volga va Dunaydaryolaridan keyinda turadi. Uzunligi — 2428 km. Suv yig‘ish havzasining maydoni — 231 000 km². Kushum qishlog‘i yaqinidagi o‘rtacha suv sarfi — 400 m3/s. Daryo asosan erigan qor suvlari hisobiga to‘yinadi (60—70 %); yog‘inlarning ulushi nisbatan kichik.

Etimologiyasi

Eski nomi (1775-yilgacha) — Yoyiq. Qadimiy nomni Ptolemey quyidagicha qayd etgan: Daiks. Gidronim turkiy tillardan kelib chiqqan (jajyk — «yoyilgan, keng»). Daryoning eski nomi qozoq, no‘g‘ay va boshqird tillaridasaqlanib qolgan. Ayrim matnlarda daryo Rimn (lot. Rhymnus fluvius) nomi bilan ham tilga olinadi; bu nom, shuningdek, Volga, Emba, Katta va Kichik O‘zen daryolariga ham nisbat beriladi. O‘rta asr Yevropa xaritashunoslari xaritalarida hozirgi Ural daryosi ko‘pincha Rhymnus yoki Rhymnicusdeb ko‘rsatilgan. Saqlanib qolgan rus yilnomalaridagi ilk eslatma 1140-yilga taalluqli: «Mstislav qipchoqlarni Don, Volga va Yoyiqdan nariga quvdi».

Rossiyada Yoyiq nomi 1775-yilda Yekaterina IIfarmoni bilan, Dehqonlar urushi bostirilganidan so‘ng, uning yetakchisi Pugachyovbo‘lgan qo‘zg‘olonda faol qatnashgan boshqirdlar va Yoyiq kazaklaribilan bog‘liq voqealardan keyin Ural deb o‘zgartirildi. Yangi nom tog‘li o‘lka nomidan olingan.

Geografiyasi

Daryo manbai joylashgan cho‘qqi yonbag‘ri — Kruglaya Sopka , Uraltau tizmasi, Uchali tumani, Boshqirdiston. Bu yerda daryoning o‘rtacha kengligi 60–80 metr bo‘lib, u odatiy tog‘ daryosi kabi oqadi. Keyin Yamanxaz botqog‘iga quyiladi. Verxneuralskdan quyi qismida oqimi tekislik daryosiga xos tus oladi. Magnitogorsk va Orsk oralig‘ida qirg‘oqlari tik va toshloq, o‘zan tubida esa ko‘plab sayoz, toshli qismlar bor. Orskdan keyin daryo keskin g‘arbga burilib, Guberlin tog‘laridagi 45 kilometrlik kanyondan oqib o‘tadi. Uralskdan keyin daryo kengayib, ko‘plab ko‘llar va tarmoqlar hosil qiladi. Quyilish joyi yaqinida daryo ikki tarmoqqa bo‘linib, keng botqoqliklarni vujudga keltiradi.

Pyotr Richkov o‘zining «Orenburg topografiyasi» kitobida shunday yozgan: «Yoyiq daryosi Ural tog‘lari ortidagi Sibir yo‘liyaqinidagi Kuvakan volostihududida, Uraldagi eng chekka yoki oxirgi tog‘ degan ma’noni anglatuvchi Qolg‘on-Tov nomli tog‘dan boshlanadi».

Ural dastlab janubga oqadi, Qozog‘iston dashtining baland yassitog‘ligiga duch kelgach, keskin shimoli-g‘arbga buriladi; Orenburg dan o‘tgach, janubi-g‘arb tomon yo‘naladi. Uralsk shahri yaqinida daryo yana keskin janubga burilib, g‘arb va sharqqa egri-bugri oqadi. Daryoning quyilish joyi — Kaspiy dengizi.

Uralning quyilish qismi bir nechta tarmoqqa ajraladi va asta-sekin sayozlashadi. Bunday delta ko‘p miqdorda cho‘kindi olib keladigan hamda sokin dengizga quyiladigan sekin oqar daryolarda tabiiy ravishda yuzaga keladi. 1769-yilda Pallas o‘n to‘qqizta tarmoqni sanagan. Ularning ayrimlari dengizga quyilish joyidan 660 metr yuqorida Uraldan ajralgan; 1821-yilda ularning soni to‘qqizta, 1846-yilda esa atigi uchta — Yoyiq, Zolotinsk va Peretask tarmoqlari qolgan. 1850-yillarning oxiri va 1860-yillarning boshlarida Guryev (hozirgi Atirau) shahrigacha Uraldan deyarli birorta ham doimiy oqimli tarmoq ajralmagan. Asosiy o‘zandan chapga ajralgan birinchi tarmoq Peretask bo‘lib, u Peretasknoy va Aleksashkin irmoqchalariga bo‘lingan. Undan quyi qismda Ural o‘zani 2 ta tarmoqqa — Zolotinsk va Yoyiq tarmoqlariga ajralgan; ularning har biri ikkita quyilish joyiga bo‘lingan: Katta va Kichik Yoyiq, Katta va Eski Zolotinsk. Zolotinsk tarmog‘idan sharqqa Buxarka nomli yana bir tarmoq ajralib, Peretask bilan Zolotoy oralig‘ida dengizga quyilgan.

Ural havzasi

Ural daryosining yuqori oqimidan Orsk gacha suv sathining pasayishi taxminan 0,9 metrni (har 1 kilometrga) tashkil qiladi, Orsk dan Uralsk gacha — 30 santimetrdan ko‘p emas (har 1 kilometrga); bundan quyi qismda pasayish yanada kichik. Daryo o‘zani odatda uncha keng emas, biroq kengligi turlicha. Uralning yuqori oqimida tubi toshloq, asosiy qismida esa gil va qumdan iborat; Ural viloyati hududida toshli tizmalar ham uchraydi. Uralsk yaqinida daryo tubini mayda shag‘al qoplagan, «Oq tepaliklar» yonida shag‘al biroz yirikroq. Uralning quyi oqimidagi ayrim joylarda («Pogorelaya Luka»da) zich gildan hosil bo‘lgan o‘ziga xos mayda toshlar uchraydi. Ural o‘zani ancha egri-bugri bo‘lib, ko‘plab meandrlar hosil qiladi. Nishablik kichikligi sababli daryo butun uzunligi bo‘ylab asosiy o‘zanini tez-tez o‘zgartiradi, yangi yo‘llar ochadi va turli yo‘nalishlarda eski o‘zan ko‘llari — qoldiq suv havzalarini qoldiradi.

Ural oqimi tez-tez o‘zgarib turishi sababli ilgari daryo bo‘yida joylashgan ko‘plab kazak qishloqlari keyinchalik eski o‘zanlar yonida qolgan. Boshqa qishloqlar aholisi esa daryo eski manzilgohlarini asta-sekin yemirib, yuvib ketgani uchun boshqa joyga ko‘chishga majbur bo‘lgan. Ural vodiysining har ikki tomonida eski o‘zanlar, tor va keng kanallar, ko‘llar hamda ko‘lchalar ko‘p. Ural tog‘laridagi qor erishi natijasida bahorda yuz beradigan toshqin paytida ularning barchasi suvga to‘ladi, ayrimlarida suv keyingi yilgacha saqlanadi. Bahorda irmoqlar Uralga katta miqdorda qor suvi olib keladi va daryo qirg‘oqlaridan toshadi. Qirg‘oqlar yotiq joylarda suv 3—7 kilometrgacha yoyiladi. Uralda kema qatnovi cheklangan. Daryoda qurilgan suv ombori — Iriklin suv ombori.

Daryoda osyotr, sevryuga, sazan, laqqa, sudak, leshch, olabug‘a va chebakbaliqlari yashaydi. «Rossiya davlatining turli guberniyalari bo‘ylab sayohat» asarida Pallas daryoda sevryuga balig‘i «ta’riflab bo‘lmas darajada ko‘p» ekanini ta’kidlab, kazaklar ovlaydigan beluga va sterlyad baliqlarini ham tilga olgan.

Daryodan neft konlariga suv quvuri tortilgan. Ural bilan Emba daryolari oralig‘ida joylashgan suvli qatlam — artezian havzasi.

joylashgan. O‘rtacha suv sarfi (m³/s): Ural daryosi bo‘yicha 1915—1984-yillarda oylar kesimida
(o‘lchovlar Kushumdagi gidrologik kuzatuv punktida olib borilgan)

Ekologiyasi va baliq ovlash

Uralga dengizdan ko‘payish uchun ko‘chib keladigan baliqlar: beluga, oqbaliq, osyotr, sevryuga. Dengiz bilan daryo o‘rtasida qisman ko‘chib yuradigan baliqlar: vobla, leshch, sazan, sudak. Doimiy yashovchi va qisman ko‘chib yuruvchi baliqlar: olabug‘a, plotva, karas, qizilqanot, nalim, yorsh, qumbaliq, karp, cho‘rtan, laqqa, buqa baliq va boshqalar. Daryoning yuqori oqimida: xarius, taymen, forel va boshqalar uchraydi.

Irmoqlari

Irmoqlarning aksariyati daryoning Umumiy Sirt tomoniga qaragan o‘ng qirg‘og‘idan quyiladi; ular orasida: Artazim, Katta Qizil, Tanaliq, Guberlya, Saqmara, Kindelya va Irtekmashhur. G‘arbiy Qozog‘iston viloyati da, Irtekdan quyi qismda bir nechta suvi kam daryo quyiladi, jumladan Rubejka. Uning quyilish joyi yaqinida Yoyiq kazaklarining dastlabki qishloqlari joylashgan. O‘ng tomondan quyiladigan eng sersuv irmoq Saqmarabo‘lib, uning boshlanish joyi — Boshqirdiston.

Chap tomondan quyiladigan daryolar: Gumbeyka, Suvunduq, Katta Kumak, Or, Ilek, Utva, Barbasheva (Barbastau) va faqat bahorda sezilarli bo‘lib, yozda qurib qoladigan Solyanka.

Obyektlar quyilish joyidan boshlanish tomon tartibida sanalgan (quyilish joyigacha bo‘lgan masofa ko‘rsatilgan).

Osiyo va Yevropa o‘rtasidagi chegara

Ural daryosi Rossiyadagi yuqori oqimida Osiyo va Yevropa o‘rtasidagi tabiiy suv chegarasi hisoblanadi. Chegara Verxneuralsk va Magnitogorskshaharlari orqali, Chelyabinsk viloyatidan o‘tadi. Qozog‘istonda esa Yevropa va Osiyo o‘rtasidagi geografik chegara Orsk dan janubga, Mug‘ojartizmasi bo‘ylab o‘tadi. Shunday qilib, Ural asosan Yevropa ichidagi daryo sanaladi; faqat Rossiyadagi Ural tizmasidan sharqda joylashgan yuqori oqimi Osiyoga kiradi.

2010-yilda Rossiya geografiya jamiyati tomonidan Qozog‘istonda (cho‘l va Ustyurtplatosi hududida) o‘tkazilgan ekspeditsiyaning dastlabki natijalari Yevropa bilan Osiyo chegarasini Ural yoki Emba daryolari bo‘ylab o‘tkazish uchun yetarli ilmiy asos yo‘qligini ko‘rsatdi. Sababi, Zlatoust shahridan janubda Ural tizmasining yagona o‘qi yo‘qolib, u bir necha qismga bo‘linadi. Keyin tog‘lar asta-sekin butunlay pasayib, yo‘q bo‘lib ketadi, ya’ni chegara belgilashdagi asosiy tabiiy mo‘ljal ham yo‘qoladi. Ural va Emba daryolari hech qanday tabiiy hududiy chegarani ajratmaydi, chunki ular oqib o‘tadigan yerlarning tabiiy xususiyatlari bir xil.

Galereya

Adabiyotlar