Vodorodsimon atom yoki vodorodsimon ion — bitta atom yadrosiva unga bog‘langan yagona elektrondan iborat tizim; shu sababli u vodorod atomiga izoelektrondir. Bu ionlar musbat zaryadga ega: bu yerda — zaryad soni — yadroning zaryad sonini bildiradi. Vodorodsimon ionlarga misol sifatida quyidagilarni keltirish mumkin: He+, Li2+, Be3+ va B4+. Vodorodsimon ionlar o‘zaro taʼsiri faqat ikki zarracha orasidagi masofaga bog‘liq bo‘lgan ikki zarrali tizimlar bo‘lgani uchun, ularning (norelyativistik) Shryodinger tenglamasi va (relyativistik) Dirak tenglamasi analitik ko‘rinishda yechimlarga ega. Bu yechimlar bir elektronli funksiyalar bo‘lib, vodorodsimon atom orbitallari deb ataladi.
Boshqa tizimlar ham vodorodsimon deb atalishi mumkin, masalan, myuoniy (elektron bilan bog‘langan antimyuon), pozitroniy (elektron va pozitrontizimi), ayrim ekzotik atomlar (boshqa zarrachalardan tashkil topgan) yoki Ridberg atomlari (ularda bitta elektron shunchalik yuqori energiyali orbitada bo‘ladiki, atomning qolgan zarrachalari nuqtaviy zaryad).
Shryodinger tenglamasining yechimi
Norelyativistik Shryodinger tenglamasi yechimida vodorodsimon atom orbitallari bir elektronli impuls momenti L va uning z-komponentasi Lzoperatorining xos funksiyalaridir. Vodorodsimon atom orbitalini quyidagi qiymatlar bir qiymatli aniqlaydi: bosh kvant soni n, impuls momentining kvant soni l va magnit kvant soni m. Energiyaning xos qiymatlari l yoki mga emas, faqat nga bog‘liq. Ularga ikki xil qiymat oladigan spin kvant sonini ms = ± ½ham qo‘shish kerak. Bu Klechkovskiy qoidasigaasos bo‘lib, ko‘p elektronli atomlar uchun to‘rtta kvant sonining ruxsat etilgan qiymatlarini elektron konfiguratsiyalarida cheklaydi. Vodorodsimon atomlarda belgilangan n va l, m hamda mskvant sonlarining maʼlum qiymatlar oralig‘ida o‘zgarishi (quyiga qarang) bir xil energiyali orbitallarni birlashtirib, atomning elektron qobig‘ini hosil qiladi.
Birdan ortiq elektronli atom va atom ionlarining Shryodinger tenglamasi elektronlar o‘rtasidagi Kulon o‘zaro taʼsiri tufayli hisoblashlarning murakkabligi sababli analitik usulda yechilmagan. Shuning uchun kvant-mexanik hisoblashlarda (taqribiy) to‘lqin funksiyalari yoki boshqa xossalarni olishda sonli usullar qo‘llanadi. Sferik simmetriya (Gamiltonian) tufayli atomning to‘liq impuls momenti J saqlanadigan kattalikdir. Ko‘plab sonli hisoblash usullarida bir elektronli L va Lzoperatorlarining xos funksiyalari bo‘lgan atom orbitallari ko‘paytmalaridan foydalaniladi. Bu orbitallarning radial qismlari baʼzan jadvallarda, baʼzan esa Sleyter orbitallariko‘rinishida ifodalanadi. Impuls momenti bo‘yicha bog‘langan funksiyalar ko‘p elektronli xos funksiyalarni qurishda ishlatiladi, masalan, J2 (va ehtimol, S2).
Kvant-kimyoviy hisoblashlarda vodorodsimon atom orbitallari yoyish uchun yetarli bazis bo‘la olmaydi, chunki ular to‘liq bazisni hosil qilmaydi. To‘liq to‘plam olish uchun bazisga kvadrati integrallanmaydigan uzluksiz spektr holatlarini (E > 0) qo‘shish, yaʼni butun bir elektronli Hilbert fazosini qamrab olish kerak.
Eng sodda modelda vodorodsimon ionlarning atom orbitallari sferik simmetrik potensialdagi Shryodinger tenglamasining yechimlaridir. Bunday holda potensial energiya uchun Kulon qonuni:
bu yerda
- ε0 — vakuumning dielektrik singdiruvchanligi,
- Z — zaryad soni (yadrodagi protonlar soni),
- e — elementar zaryad (elektron zaryadi),
- r — elektronning yadrodan masofasi.
To‘lqin funksiyasini funksiyalar ko‘paytmasi ko‘rinishida yozgach:
( sferik koordinatalarda), bu yerda — sferik garmonikalarbo‘lsa, quyidagi Shryodinger tenglamasiga kelamiz:
bu yerda — elektronning keltirilgan massasi va — keltirilgan Plank doimiysi.
Turli l qiymatlari turlicha impuls momentigaega yechimlarni beradi. Bu yerda l (manfiy bo‘lmagan butun son) — kvant soni — orbital impuls momentining kvant soni. Magnit kvant soni m ( shartni qanoatlantiradi) — orbital impuls momentining quyidagi o‘qdagi proyeksiyasi: z.
Norelyativistik to‘lqin funksiyasi va energiya


Avvalgi l va m sonlariga qo‘shimcha ravishda uchinchi butun son — n > 0 — radial to‘lqin funksiyasiga qo‘yilgan chegaraviy shartlardan kelib chiqadi (u Rbilan belgilanadi). Funksiyalar R va Yyuqoridagi tenglama yechimini ifodalaydi va bu butun sonlar — kvant sonlari— ga bog‘liq. Odatda to‘lqin funksiyalari o‘zlari bog‘liq bo‘lgan kvant sonlari bilan belgilanadi. Normallangan to‘lqin funksiyasining yakuniy ifodasi:
bu yerda
- bu yerda α — nozik tuzilish doimiysi. — bu yadro-elektron tizimining keltirilgan massasi, yaʼni bu yerda — yadroning massasi. Odatda yadro elektrondan ancha og‘ir bo‘ladi, shuning uchun (Lekin pozitroniy uchun )
Juftlikburchak to‘lqin funksiyasiga bog‘liq bo‘lib, quyidagiga teng: .
Kvant sonlari
Kvant sonlari n, l va m — quyidagi qiymatlarni oluvchi butun sonlar:
Bu kvant sonlarining nazariy talqini ushbu maqoladakeltirilgan. Jumladan, unda nima uchun va shuningdek
Impuls momenti
Har bir atom orbitali orbital impuls momenti Lbilan bog‘liq. U vektor operatoribo‘lib, uning kvadratining xos qiymatlari L2 ≡ L2
x + L2
y + L2
z quyidagicha aniqlanadi:
Bu vektorning ixtiyoriy yo‘nalishdagi proyeksiyasi kvantlanadi. Ixtiyoriy yo‘nalish zdeb belgilansa, kvantlash quyidagicha ifodalanadi:
bu yerda m yuqorida taʼriflanganidek cheklangan. Operatorlar L2 va Lz kommutatsiyalanadi va umumiy xos holatga ega. Bu Geyzenbergning noaniqlik prinsipiga mos keladi. Chunki Lx va Ly operatorlari Lzbilan kommutatsiyalanmaydi, uchala komponenta uchun bir vaqtning o‘zida xos holat bo‘ladigan holatni topib bo‘lmaydi. Demak, x- va y-komponentalarining qiymatlari aniq bo‘lmaydi, balki maʼlum kenglikka ega ehtimollik funksiyasi orqali ifodalanadi. x- va y-komponentalari aniq belgilanmagani sababli orbital impuls momenti vektorining yo‘nalishi ham aniq emas, garchi uning z o‘qi bo‘ylab komponentasi aniq belgilangan bo‘lsa ham.
Bu munosabatlar elektronning to‘liq impuls momentini bermaydi. Uni aniqlash uchun elektronlarning spini ham hisobga olinishi kerak.
Impuls momentining bunday kvantlanishi 1913-yilda Nils Bor taklif etgan ( Bor modeliga qarang) to‘lqin funksiyalari haqidagi bilimlarsiz yaratilgan atom modeliga juda yaqin.
Spin-orbital o‘zaro taʼsirni hisobga olish
Haqiqiy atomda harakatlanayotgan elektronning spini relyativistik taʼsirlar orqali yadroning elektr maydoni bilan o‘zaro taʼsirlashishi mumkin. Bu hodisa spin-orbital o‘zaro taʼsirdeb ataladi. Ushbu bog‘lanish hisobga olinsa, spin va orbital impuls momenti alohida-alohida saqlanmaydi . Buni elektronning pretsessiyasi sifatida tasavvur qilish mumkin. Shu sababli l, m va spin proyeksiyasi ms kvant sonlarini spinni ham o‘z ichiga oluvchi to‘liq impuls momentini ifodalovchi kvant sonlariga almashtirish kerak: j va mjshuningdek, juftlik kvant soni.
Dirak tenglamasining yechimi
1928-yilda ingliz fizigi Pol Dirak Shryodinger tenglamasidan farqli ravishda tenglamaniishlab chiqdi. Bu tenglama maxsus nisbiylik nazariyasigato‘liq mos keladi. O‘sha yilning o‘zida vodorodsimon atomlar uchun Dirak tenglamasini (nuqtaviy zaryad atrofidagi oddiy Kulon potensiali farazida) Valter Gordonyechdi. Shryodinger tenglamasidagi kabi bitta (kompleks ham bo‘lishi mumkin) funksiya o‘rniga to‘rtta kompleks funksiyani topish kerak; ular birgalikda bispinorni tashkil qiladi. Birinchi va ikkinchi funksiya (yoki spinor komponentasi) odatiy bazisda «spin yuqoriga» va «spin pastga» holatlariga mos keladi; uchinchi va to‘rtinchi komponentalar uchun ham shunday.
«Spin yuqoriga» va «spin pastga» atamalari tanlangan yo‘nalishga taalluqli bo‘lib, odatda bu yo‘nalish sifatida zo‘qi olinadi. Elektron faqat shu ikki sof holatdan birida emas, balki spin yuqoriga va spin pastga holatlarining superpozitsiyasida ham bo‘lishi mumkin. Bu aylanish o‘qining boshqa yo‘nalishga qaraganiga mos keladi. Spin holati joylashuvga bog‘liq bo‘lishi mumkin.
Yadro yaqinida elektron tezligi relyativistik qiymatlarga yaqinlashishi mumkinligi sababli, uchinchi va to‘rtinchi komponentalarning amplitudalari albatta noldan farqli bo‘ladi. Yadrodan uzoqda ular kichik bo‘lishi mumkin, biroq yadro yaqinida kattalashadi.
Gamiltonianning xos funksiyalari, yaʼni aniq energiyaga ega (shu bois statsionar — faza siljishidan tashqari vaqt o‘tishi bilan o‘zgarmaydigan) funksiyalarning energiyasi Shryodinger tenglamasidagi kabi faqat bosh kvant soni nga emas, balki to‘liq impuls momentining jkvant soniga ham bog‘liq. Bu j impuls momentining uch komponentasi kvadratlari yig‘indisini belgilaydi; bu yig‘indi j · (j + 1) ga teng (bu son keltirilgan Plank doimiysining ħ2qiymatiga ko‘paytiriladi). Bu impuls momentlari orbital impuls momentini ( ψning burchakka bog‘liqligi bilan bog‘liq) hamda elektronning spin holatiga tegishli spin momentini o‘z ichiga oladi. Bir xil bosh kvant soni n bo‘lgan holatlarning energiyasi j dagi farqlar sababli ajraladi. Bu hodisa nozik tuzilishdeb ataladi. To‘liq impuls momentining j kvant soni 1/2 dan n − 1/2 gacha 1 qadam bilan o‘zgaradi.
Berilgan holat orbitallarini ikkita radial va ikkita burchak funksiyasi yordamida yozish mumkin. Radial funksiyalar ham bosh kvant soni nga, ham butun ksoniga bog‘liq bo‘lib, u quyidagicha aniqlanadi:
bu yerda l — orbital kvant soni 0 dan n − 1gacha bo‘lgan oraliqda o‘zgaradi. Burchak funksiyalari k va kvant soniga bog‘liq: m, uning qiymati -j dan j gacha 1 qadam bilan o‘zgaradi. Holatlar S, P, D, F va hokazo lotin harflari bilan belgilanadi. Ular lqiymati 0, 1, 2, 3 va hokazo bo‘lgan holatlarni bildiradi (qarang: Orbital kvant soni), pastki indeks esa jbilan belgilanadi. Masalan, n = 4 uchun holatlar quyidagi jadvalda keltirilgan (oldiga nyozilishi kerak, masalan, 4S1/2):
| m = −7/2 | m = −5/2 | m = −3/2 | m = −1/2 | m = 1/2 | m = 3/2 | m = 5/2 | m = 7/2 | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| k = 3, l = 3 | F5/2 | F5/2 | F5/2 | F5/2 | F5/2 | F5/2 | ||
| k = 2, l = 2 | D3/2 | D3/2 | D3/2 | D3/2 | ||||
| ''k = 1, l = 1 | P1/2 | P1/2 | ||||||
| k = 0 | ||||||||
| k = −1, l = 0 | S1/2 | S1/2 | ||||||
| k = −2, l = 1 | P3/2 | P3/2 | P3/2 | P3/2 | ||||
| k = −3, l = 2 | D5/2 | D5/2 | D5/2 | D5/2 | D5/2 | D5/2 | ||
| k = −4, l = 3 | F7/2 | F7/2 | F7/2 | F7/2 | F7/2 | F7/2 | F7/2 | F7/2 |
Bu belgilarga mindeksini ham qo‘shish mumkin. Bosh kvant soni n bo‘lgan holatlar soni 2n2ga teng. Ulardan har bir ruxsat etilgan j uchun 4j + 2 ta holat mavjud, eng katta qiymat bundan mustasno (j = n − 1/2), u uchun atigi 2j + 1 ta holat mavjud. Dirak tenglamasiga ko‘ra berilgan n va j qiymatlariga ega barcha orbitallar bir xil energiyali bo‘lgani uchun, ular shu energiyaga ega funksiyalar fazosining bazisini tashkil qiladi. Har qanday ruxsat etilgan funksiyani ushbu bazis funksiyalarining superpozitsiyasi sifatida ifodalash mumkin.
Energiya n va |kga bog‘liq funksiya sifatida (bu yerda k ning moduli taʼrifga ko‘ra j + 1/2ga teng) quyidagicha aniqlanadi:
(Albatta, energiya hisoblashda tanlangan nol sathiga bog‘liq.) Agar Z qiymati 137 dan katta bo‘lsa (bu maʼlum elementlar yadrolari zaryadidan ham yuqori), S1/2 va P1/2orbitallari uchun kvadrat ildiz ostidagi ifoda manfiy bo‘lib qoladi; demak, bunday orbitallar mavjud bo‘la olmaydi. Shryodinger yechimi ikkinchi ifodadagi ichki qavsni 1 bilan almashtirishga mos keladi. Shryodinger yechimi asosida hisoblangan vodorodning eng quyi ikki energetik holati orasidagi energiya farqining xatoligi taxminan 9 milliondan bir ulushga teng (tajribadagi taxminan 90 mkeV ga kamroq; tajriba qiymati taxminan 10 eV). Dirak tenglamasi xuddi shu energiya farqida taxminan milliondan uch ulush xatolik beradi (hisobiy qiymat tajribadagidan yuqoriroq). Shryodinger yechimi holat energiyasini har doim aniqroq Dirak tenglamasiga qaraganda biroz yuqoriroq beradi. Dirak tenglamasi vodorodning ayrim sathlarini juda aniq hisoblaydi (masalan, 4P1/2 holati hisobida tajribadan atigi 2⋅10−10 eV ga yuqori energiya olinadi), boshqalarini esa sal noaniqroq (masalan, 2S1/2 sathining hisoblangan energiyasi tajriba qiymatidan 4⋅10−6 eV ga past). Shryodinger yechimi o‘rniga Dirak tenglamasidan foydalanish tufayli energiyaning o‘zgarishi α2tartibida bo‘ladi. Shu sababli α — nozik tuzilish doimiysi deb ataladi.
Dirak tenglamasining n, k va m kvant sonlari uchun yechimi quyidagicha:
bu yerda Ωs — ikkita sferik garmonikafunksiyasidan tuzilgan, o‘ngda ko‘rsatilgan ustunlar. sferik garmonik funksiyani bildiradi,
bu yerda — biriktirilgan Lejandr ko‘phadlari. (Ushbu Ω taʼrifga mavjud bo‘lmagan sferik garmonikalar ham kiradi, masalan, lekin ularning oldidagi ko‘paytuvchi nolga teng.)
Quyida ayrim burchak funksiyalari yozilgan. Ifodalarni soddalashtirish uchun normallash koeffitsiyenti tushirib qoldirilgan.
Bundan S1/2 (k = −1) orbitalda Ψ ning ikkita yuqori komponentasi Shryodinger S-orbitalidagi kabi nol orbital impuls momentiga ega ekanini, ikkita quyi komponentasi esa Shryodinger P-orbitallariga o‘xshashini ko‘rish mumkin. P1/2 (k = 1) yechimida buning aksi kuzatiladi. Har ikkala holda har bir komponentaning spini uning orbital impuls momentini zo‘qi bo‘ylab kompensatsiyalaydi. To‘liq impuls momenti aynan shu o‘q bilan bog‘liq — z.
Ikkita spinor Ω quyidagi munosabatga bo‘ysunadi:
Quyidagi funksiyalar uchun: va masshtablangan yangi radial o‘zgaruvchi ρ ni kiritamiz:
quyidagi koeffitsiyent bilan:
bu yerda E — energiya (), u yuqorida yozilgan. Endi γ ni quyidagicha aniqlaymiz:
Agar k = −n (bu mumkin bo‘lgan eng katta j qiymatiga, berilgan n uchun mos keladi; masalan, 1S 1/2, 2P3/2, 3D5/2 … orbitallari uchun), unda hamda quyidagi formulalar orqali topiladi:
bu yerda A — normallash doimiysi bo‘lib, unda gamma-funksiya ham hisobga olinadi
Shuni taʼkidlash kerakki, Zα ko‘paytuvchisi tufayli f(r) funksiya g(r) funksiyadan zaryadi uncha katta bo‘lmagan yadrolarda kichik bo‘ladi. Bunda energiya quyidagicha yaqinlashtiriladi:
va radial kamayish doimiysi C quyidagiga teng:
Umumiy holda (agar k ≠ -n), va ikkita umumlashgan Lagerr ko‘phadiga asoslanadi. Bu ko‘phadlarning darajalari va :
Normallash doimiysi A bu yerda quyidagicha aniqlanadi:
Yana f funksiya g ga nisbatan kichik (juda kichik rqiymatlardan tashqari), chunki k musbat bo‘lsa, qavs ichidagi yig‘indining birinchi hadi ustun bo‘ladi va α qiymati γ − kga nisbatan katta. Aksincha, k manfiy bo‘lsa, ikkinchi had ustun keladi va α qiymati γ − kga nisbatan kichik. Ustun had Shryodingerning tegishli yechimiga juda o‘xshaydi: Lagerr ko‘phadining yuqori indeksi biroz kichikroq (2γ + 1 yoki 2γ − 1 ishlatiladi; unga eng yaqin butun son 2l + 1), xuddi ρ (γ yoki γ − 1 qiymatlariga eng yaqin butun son lbo‘lgani kabi). Eksponensial kamayish Shryodinger yechimiga qaraganda biroz tezroq.
1S-orbital
1S-orbital1/2, spin yuqoriga, normallash doimiysi yozilmagan holda:
Bu yerda γ 1 dan biroz kichik, shuning uchun yuqoridagi funksiya rga bog‘liq eksponensial kamayuvchi funksiyaga o‘xshaydi, juda kichik rqiymatlarida u nazariy jihatdan cheksizlikka intiladi. Biroq ning qiymati faqat r quyidagi qiymatdan kichik bo‘lgandagina 10 dan oshadi: bu juda kichik son (proton radiusidan ham ancha kichik), agar Z uncha katta bo‘lmasa.
1S-orbital1/2, spin pastga, normallash doimiysi tushirib qoldirilganda quyidagicha:
Ularni aralashtirib, spini boshqa yo‘nalishga qaragan superpozitsion orbitallarni hosil qilish mumkin, masalan:
bu spin va impuls momentining xo‘qi bo‘ylab yo‘nalganiga mos keladi. «Spin pastga» orbitalini iga ko‘paytirib «spin yuqoriga» orbitaliga qo‘shish esa orbitalni quyidagi o‘q bo‘ylab yo‘naltiradi: y.
2P1/2- va 2S1/2-orbitallar
Yana bir misolni ko‘raylik. 2P1/2-orbital, spin yuqoriga, quyidagiga proporsional:
(Eslatib o‘tamiz, ρ = 2rC. Radial kamayish doimiysi C 1S-orbitallardagidan ikki baravar kichik (chunki bosh kvant soni ikki baravar katta), ammo γ o‘zgarmaydi (chunki k2 bir xil).
Agar ρ qiymati α ga nisbatan kichik bo‘lsa (yoki r qiymati ga nisbatan kichik bo‘lsa), «S» turidagi orbital ustun bo‘ladi (bispinorning uchinchi komponentasi).
Quyidagi 2S1/2-orbital (spin yuqoriga) uchun:
Endi birinchi komponenta S-ga o‘xshash va ρ = 2 atrofida u nolga teng bo‘ladigan masofa mavjud; quyi ikki komponentali qism esa P-ga o‘xshash.
Manfiy energiyali yechimlar
Bog‘langan holatlardan tashqari, Dirak tenglamasida yadro bilan o‘zaro taʼsirlashuvchi erkin elektronning yuqoriroq energiyasiga mos yechimlar ham mavjud. Bunday yechimlarni birlikka normallab bo‘lmaydi. Biroq rcheksizlikka intilganda nolga yaqinlashuvchi yechimlar ham topiladi (bu, shartida faqat bog‘langan holatlarning yuqorida aytilgan energiyasi E qiymatlaridagina mumkin). Shunga o‘xshash boshqa yechimlar ham mavjud, masalan, Manfiy energiyali bu yechimlar qarama-qarshi ishorali energiyaga ega musbat energiyali yechimlarga o‘xshaydi. Farqi shundaki, bunda yadro elektronni tortish o‘rniga itaradi, yuqoridagi ikkita komponenta yechimlari esa quyi ikkita komponenta yechimlari bilan o‘rin almashadi.
Yadro hosil qiladigan Kulon kuchi bo‘lmasa ham, Dirak tenglamasining manfiy energiyali yechimlari mavjud. Dirak deyarli barcha shu holatlar avvaldan to‘lgan deb qarash mumkinligini taxmin qilgan (qarang: Dirak dengizi). Agar manfiy energiyali holatlardan biri to‘lmagan bo‘lsa, u musbat zaryadlangan yadro tomonidan itariladigan elektron sifatida namoyon bo‘ladi. Bu Dirakni musbat zaryadli elektronlar borligi haqida faraz qilishga undadi. Bashorat shunday zarrachaning kashf etilishi bilan tasdiqlandi — pozitron.
Dirak tenglamasi Gordon yechimining qo‘llanish chegaralari
Nuqtaviy, magnitlanmagan yadro hosil qiladigan oddiy Kulon potensialiga ega Dirak tenglamasi yakuniy nazariya emas edi: yuqorida aytilganidek, uning bashoratlari tajriba natijalaridan farq qiladi. Aniqroq hisoblashlarda Lemb siljishi (radiatsion tuzatishlaraynan kvant elektrodinamikasitufayli paydo bo‘luvchi) va o‘ta nozik tuzilish ham hisobga olinadi.
Adabiyotlar
- G. Teshl Kvant mexanikasidagi matematik usullar; Shryodinger operatorlariga tatbiqlar bilan (inglizcha). — Amerika matematika jamiyati, 2009. — ISBN 978-0-8218-4660-5.
- P. Tipler, R. Lyuellin Zamonaviy fizika. — 4-nashr. — Nyu-York: W. H. Freeman and Company, 2003.