Neytronlarning sekinlashuvi — kinetik energiyaning erkin neytronlarda kamayishidir; bu neytronlarning moddadagi atom yadrolari bilan qayta-qayta to‘qnashishi natijasida sodir bo‘ladi. Neytronlar sekinlashadigan modda sekinlatgich deyiladi. Neytronlarning sekinlashuvi, masalan, issiqlik neytronli yadro reaktorlarida qo‘llanadi.
Umumiy ma’lumotlar
Odatda, yadro reaksiyalari natijasida tez neytronlar hosil bo‘ladi (ularning energiyasi > 1 MeV). Tez neytronlar atom yadrolari bilan to‘qnashganda energiyasining katta qismini yo‘qotadi. Bu energiya, asosan, yadrolarni qo‘zg‘atishga yoki ularni parchalashga sarflanadi. Bir yoki bir necha to‘qnashuvdan so‘ng neytron energiyasi yadroning eng kichik qo‘zg‘alish energiyasidan (yadroning xususiyatiga qarab, o‘nlab keV dan bir necha MeV gacha) ham pastga tushadi. Shundan so‘ng neytronning yadroda sochilishi elastik tus oladi, ya’ni neytron energiyasining bir qismini yadroning ichki holatini o‘zgartirmasdan unga tezlik berishga sarflaydi.

Bitta elastik to‘qnashuvda neytron o‘rtacha quyidagi ulushdagi energiyani yo‘qotadi: bunda A — nishon yadroning massa soni. Og‘ir yadrolarda bu ulush kichik (1/100, masalan, qo‘rg‘oshin uchun), yengil yadrolarda esa katta (1/7 — uglerod uchun va 1/2 — vodorod uchun). Shu sababli yengil yadrolarda neytronlar og‘ir yadrolardagiga qaraganda ancha tez sekinlashadi.
| Modda | N | t, mks | LБ, sm |
|---|---|---|---|
| Qo‘rg‘oshin | 1600 | 1300 | 200 |
| Grafit | 110 | 70 | 43 |
| Suv | 23 | 3 | 13 |
O‘rtacha to‘qnashuvlar soni N, o‘rtacha sekinlashish vaqti t va o‘rtacha kvadratik uzoqlashish masofasi LБ — chegaralanmagan muhitda neytron energiyasi 1 MeV dan 0,1 eV gacha kamayganda uning manbadan uzoqlashishini tavsiflovchi kattaliklar.
Neytronlar sekinlashishi jarayonida issiqlik neytronlari hosil bo‘ladi. Ular sekinlashish sodir bo‘ladigan muhit bilan issiqlik muvozanatida bo‘ladi. Xona haroratida issiqlik neytronining o‘rtacha energiyasi 0,04 eV ga teng.
Neytron energiyasining bir to‘qnashuvdagi o‘rtacha logarifmik dekrementi, , faqat sekinlatgich yadrosining massa soni ga bog‘liq:
.
Agar uchdan katta bo‘lsa, quyidagi soddalashtirilgan formuladan foydalanish mumkin: .
Moddaning sekinlatish koeffitsiyenti quyidagi kattaliklar nisbatidir: kasr suratida sochilishning makroskopik kesimi bilan neytron energiyasining bir to‘qnashuvdagi o‘rtacha logarifmik dekrementi ko‘paytmasi, maxrajda esa yutilishning makroskopik kesimi : .
Sekinlashish jarayonida neytronlarning bir qismi yadrolar tomonidan yutiladi yoki muhitdan tashqariga chiqib ketadi, ya’ni yo‘qotiladi. Yengil yadrolardan iborat sekinlatgichlarda yutilish tufayli yo‘qotishlar kam bo‘ladi va manbadan chiqadigan neytronlarning aksariyati issiqlik neytronlariga aylanadi. Buning uchun sekinlatgich o‘lchamlari neytronlarning manbadan o‘rtacha kvadratik uzoqlashish masofasidan ancha katta bo‘lishi zarur; bu masofa LБ.
Qo‘llanish xususiyatlari
Yadro fizikasi va yadro texnikasida tez neytronlarni issiqlik neytronlariga aylantirish uchun keng qo‘llanadigan eng yaxshi sekinlatgichlar quyidagilardir: suv, og‘ir suv, berilliy, grafit.
Suv
Oddiy suvning sekinlatgich sifatidagi afzalliklari — keng tarqalganligi va arzonligidir. Kamchiliklari esa qaynash haroratining pastligi (100 °C da, bosim 1 atm) va issiqlik neytronlarini yutishidir. Birinchi kamchilik birlamchi konturdagi bosimni oshirish bilan bartaraf etiladi. Suvning issiqlik neytronlarini yutishini qoplash uchun yadro yoqilg‘isi sifatida boyitilgan uran qo‘llanadi.
Shuningdek qarang:
Og‘ir suv
Og‘ir suv o‘zining kimyoviy va issiqlik-fizik xossalari jihatidan oddiy suvdan deyarli farq qilmaydi. U neytronlarni deyarli yutmaydi, shu bois og‘ir suvli sekinlatgichga ega reaktorlarda yadro yoqilg‘isi sifatida tabiiy urandan foydalanish mumkin. Og‘ir suvning kamchiligi — uning juda qimmatligidir.
Shuningdek qarang:
Grafit
Tabiiy grafit tarkibida 20 % gacha turli aralashmalar, jumladan, bor — neytronlarni yaxshi yutuvchi modda ham bo‘ladi. Shu sababli tabiiy grafit neytron sekinlatgichi sifatida yaroqsiz. Reaktor grafiti neft koksi va toshko‘mir smolasi aralashmasidan sun’iy yo‘l bilan olinadi. Avval aralashma presslanib bloklar hosil qilinadi, so‘ng bloklarga yuqori haroratda termik ishlov beriladi. Grafitning zichligi 1,6—1,8 g/sm3. Uning sublimatsiyalanishi 3800—3900 °C haroratda sodir bo‘ladi. Havoda 400 °C gacha qizdirilgan grafit yonib ketadi. Shu sababli energetik reaktorlarda grafitni quyidagi muhitda saqlashadi: inert gaz (geliy, azot).
Shuningdek qarang:
Berilliy
Berilliy — eng yaxshi sekinlatgichlardan biridir. Uning erish harorati yuqori (1282 °C), issiqlik o‘tkazuvchanligi ham katta; u karbon dioksid, suv, havo va ayrim suyuq metallar bilan mos keladi. Biroq bo‘sag‘aviy 9Be(n, 2n)2α reaksiyasida geliy hosil bo‘ladi, shuning uchun tez neytronlar bilan kuchli nurlantirilganda berilliy ichida gaz to‘planib, uning bosimi ta’sirida berilliy shishadi. Berilliyning qo‘llanilishi yuqori narxi tufayli ham cheklangan. Bundan tashqari, berilliy va uning birikmalari juda zaharli. Berilliydan tadqiqot reaktorlarining faol zonasida qaytargichlar va suvni siqib chiqaruvchi elementlar tayyorlanadi.