
Kritik massa — yadro fizikasida bo‘linuvchi moddaning o‘z-o‘zidan davom etadigan bo‘linish zanjir reaksiyasini boshlashi uchun zarur bo‘lgan eng kichik massasi. Neytronlarning ko‘payish koeffitsiyenti bunday miqdordagi moddada birga teng yoki birdan katta bo‘ladi. Kritik massaga mos keladigan o‘lchamlar ham kritik deb ataladi. Massa kritik qiymatdan katta bo‘lsa, zanjir reaksiya (tegishli sharoitlarda) shiddat bilan tezlashishi va yadro portlashiga olib kelishi mumkin.
Kritik massa qiymati moddaning xossalariga (masalan, bo‘linish kesimi va radiatsion tutib olish kesimi), shuningdek, zichligi, undagi aralashmalar miqdori, buyumning shakli hamda atrofidagi muhitga bog‘liq. Masalan, neytron qaytargichlarining mavjudligi kritik massani sezilarli darajada kamaytirishi mumkin.
Xususan, yadro energetikasida kritik massa — muayyan sharoitlarda yadro bo‘linishi natijasida ulkan miqdorda energiya ajratishi mumkin bo‘lgan elementlarning turli izotoplari yoki izotoplar aralashmasidan foydalaniladigan qurilmalarni loyihalash va hisoblashda hal qiluvchi parametrdir. Masalan, yuqori quvvatli radioizotop generatorlarini loyihalashda, agar ularda yoqilg‘i sifatida uran va bir qator transuran elementlar ishlatilsa, kritik massa parametri qurilmaning quvvatini cheklaydi. Yadro va termoyadro qurollarini hisoblash hamda ishlab chiqarishda kritik massa portlovchi qurilmaning tuzilishiga, uning narxi va saqlanish muddatiga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Yadro reaktorini loyihalash va qurishda esa kritik massa parametrlari bo‘lajak reaktorning ham eng kichik, ham eng katta o‘lchamlarini cheklaydi.
Eng kichik kritik massaga sof bo‘linuvchi nuklidlar tuzlarining suvda eritilgan va suvli neytron qaytargichi bilan o‘ralgan eritmalari ega. 235U uchun bunday eritmaning kritik massasi 0,8 kg, 239Pu uchun — 0,5 kg, ayrim 251Cf tuzlari uchun esa — 10 g.
Kritik o‘lcham
Kritik massa va unga mos kritik uzunlik : , bunda x namunaning shakliga bog‘liq bo‘lib, 2 dan 3 gacha qiymat oladi. Shaklga bog‘liqlik neytronlarning sirt orqali chiqib ketishi bilan izohlanadi: sirt maydoni qanchalik katta bo‘lsa, kritik massa ham shunchalik katta bo‘ladi. Kritik massasi eng kichik namuna shar shaklida bo‘ladi.
| Izotop | Yarim yemirilish davri T1⁄2, yil |
Kritik massa, kg |
Issiqlik ajralishi Vt/kg |
Spontan bo‘linish neytronlari 105(kg·s) |
Moddaning erish harorati, °C |
Zichlik g/sm³ |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 231Pa | 32 760 | 750±180 | 1572 | 15,37 | ||
| 232U | 68,9 | ? | 8097 | 1134 | 19,04 | |
| 233U | 159 200 | 15,8 | ||||
| 235U | 7,038⋅108 | 46,7 | ||||
| 236U | 2,3416⋅107 | ? | ||||
| 237Np | 2,14⋅107 | 63,6 | 0,022 | 0 | 637 | 20,25 |
| 236Pu | 2,9 | 6—8 | 18500 | 349 | 639,7 | 19,84 |
| 238Pu | 87,7 | 9,5 | 568 | 26,6 | ||
| 239Pu | 24 100 | 10 | 1,92 | |||
| 240Pu | 6500 | 35,7 | 7,1 | 9,1 | ||
| 241Pu | 14,4 | 12,3 | 3,2 | 0 | ||
| 242Pu | 380 000 | 83,4 | 0,113 | 16,9 | ||
| 241Am | 432 | 57,6 | 114 | 0,012 | 1180 | 13,67 |
| 242mAm | 141 | 9,1 | 3,84 | 1,49 | ||
| 243Am | 7400 | 208,8 | 6,4 | 0,03 | ||
| 243Cm | 28,5 | 8,4 | 1900 | 0 | 1340 | 13,51 |
| 244Cm | 18,1 | 26,6 | 2830 | 1,11 | ||
| 245Cm | 8500 | 9,1 | 5,7 | 0 | ||
| 246Cm | 4730 | 39—70,1 | ||||
| 247Cm | 1,56⋅107 | 6,9 | ||||
| 248Cm | 340 000 | ? | ||||
| 249Cf | 351 | 5,9 | 900 | 15,1 | ||
| 250Cf | 13,08 | ? | ||||
| 251Cf | 898 | 5,5 | ||||
| 252Cf | 2,638 | 2,73 |
Adabiyotlar
- E. D. Kleyton, YADRO KRITIK HOLATIDAGI ANOMALIYALAR, 6-TAHRIR // Pacific Northwest Laboratory (Tinch okeani shimoli-g‘arbiy laboratoriyasi), 2010-yil fevral