Kritik massa nima

Plutoniyli shar (maket), uning atrofi neytronlarni qaytaruvchi volfram karbidi bloklari bilan o‘ralgan. 1945-yilda kritik massani aniqlash uchun ishlatilgan qurilmaning qayta tiklangan nusxasi. Bu tuzilma «demon zaryadi»

Kritik massa — yadro fizikasida bo‘linuvchi moddaning o‘z-o‘zidan davom etadigan bo‘linish zanjir reaksiyasini boshlashi uchun zarur bo‘lgan eng kichik massasi. Neytronlarning ko‘payish koeffitsiyenti bunday miqdordagi moddada birga teng yoki birdan katta bo‘ladi. Kritik massaga mos keladigan o‘lchamlar ham kritik deb ataladi. Massa kritik qiymatdan katta bo‘lsa, zanjir reaksiya (tegishli sharoitlarda) shiddat bilan tezlashishi va yadro portlashiga olib kelishi mumkin.

Kritik massa qiymati moddaning xossalariga (masalan, bo‘linish kesimi va radiatsion tutib olish kesimi), shuningdek, zichligi, undagi aralashmalar miqdori, buyumning shakli hamda atrofidagi muhitga bog‘liq. Masalan, neytron qaytargichlarining mavjudligi kritik massani sezilarli darajada kamaytirishi mumkin.

Xususan, yadro energetikasida kritik massa — muayyan sharoitlarda yadro bo‘linishi natijasida ulkan miqdorda energiya ajratishi mumkin bo‘lgan elementlarning turli izotoplari yoki izotoplar aralashmasidan foydalaniladigan qurilmalarni loyihalash va hisoblashda hal qiluvchi parametrdir. Masalan, yuqori quvvatli radioizotop generatorlarini loyihalashda, agar ularda yoqilg‘i sifatida uran va bir qator transuran elementlar ishlatilsa, kritik massa parametri qurilmaning quvvatini cheklaydi. Yadro va termoyadro qurollarini hisoblash hamda ishlab chiqarishda kritik massa portlovchi qurilmaning tuzilishiga, uning narxi va saqlanish muddatiga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Yadro reaktorini loyihalash va qurishda esa kritik massa parametrlari bo‘lajak reaktorning ham eng kichik, ham eng katta o‘lchamlarini cheklaydi.

Eng kichik kritik massaga sof bo‘linuvchi nuklidlar tuzlarining suvda eritilgan va suvli neytron qaytargichi bilan o‘ralgan eritmalari ega. 235U uchun bunday eritmaning kritik massasi 0,8 kg, 239Pu uchun — 0,5 kg, ayrim 251Cf tuzlari uchun esa — 10 g.

Kritik o‘lcham

Kritik massa M va unga mos kritik uzunlik l: M∼lx, bunda x namunaning shakliga bog‘liq bo‘lib, 2 dan 3 gacha qiymat oladi. Shaklga bog‘liqlik neytronlarning sirt orqali chiqib ketishi bilan izohlanadi: sirt maydoni qanchalik katta bo‘lsa, kritik massa ham shunchalik katta bo‘ladi. Kritik massasi eng kichik namuna shar shaklida bo‘ladi.

Yadro bo‘linishiga qodir sof izotoplarning asosiy taxminiy xususiyatlari
Izotop Yarim
yemirilish davri

T1⁄2, yil
Kritik
massa, kg
Issiqlik
ajralishi
Vt/kg
Spontan
bo‘linish
neytronlari
105(kg·s)
Moddaning
erish
harorati,
°C
Zichlik
g/sm³
231Pa 32 760 750±180 1572 15,37
232U 68,9 ? 8097 1134 19,04
233U 159 200 15,8
235U 7,038⋅108 46,7
236U 2,3416⋅107 ?
237Np 2,14⋅107 63,6 0,022 0 637 20,25
236Pu 2,9 6—8 18500 349 639,7 19,84
238Pu 87,7 9,5 568 26,6
239Pu 24 100 10 1,92
240Pu 6500 35,7 7,1 9,1
241Pu 14,4 12,3 3,2 0
242Pu 380 000 83,4 0,113 16,9
241Am 432 57,6 114 0,012 1180 13,67
242mAm 141 9,1 3,84 1,49
243Am 7400 208,8 6,4 0,03
243Cm 28,5 8,4 1900 0 1340 13,51
244Cm 18,1 26,6 2830 1,11
245Cm 8500 9,1 5,7 0
246Cm 4730 39—70,1
247Cm 1,56⋅107 6,9
248Cm 340 000 ?
249Cf 351 5,9 900 15,1
250Cf 13,08 ?
251Cf 898 5,5
252Cf 2,638 2,73

Adabiyotlar

Havolalar